Дел 6 - Востанија против византиската власт По губењето на независноста од Виз - Part 01

Дел 6 - Востанија против византиската власт По губењето на независноста од Византијците, состојбата на македонскиот народ во текот на XI век се влошува. Прво тоа беа даноците што повеќето луѓе не можеа да си ги дозволат.

Потоа следеа инвазиите на Печенезите, Узите и Куманите кои ги зазедоа македонските територии ограбувајќи. Власите кои живееле во планините исто така тргнале во рамнините и ги правеле своите ограбувачки и ограбувачки дела. После тоа следеа природни катастрофи. Силните земјотреси во 1026, 1037 и 1039 година речиси ја уништиле Македонија. По земјотресите дојдоа големи суши што предизвикаа пресушување на реките и изворите. Подоцна дојдоа помор; облаците од скакулци го опустошија пејзажот. Потоа почна да паѓа град уништувајќи ја храната што останала, предизвикувајќи невиден глад што резултираше со епидемии. Според Скилицес, во 1040 година во Македонија загинале многу луѓе, толку многу што живите не можеле сите да ги закопаат. (Ванче Стојчев. „Воена историја на Македонија“. Воена академија. Скопје, 2004. Страна 84)

Со сето тоа што се случуваше, на луѓето во Македонија и на околниот Балкан му беше доста и почна да се бори. Нормално, тие не можеа да сторат ништо против природата, па го симнаа својот гнев врз нивните окупатори и угнетувачи бунтувајќи се против нив.

Предводник на бунтот бил Петер Делјан, (внук на Цар Самоил)

син на Габриел Радомир од неговата прва сопруга, ќерката на унгарскиот крал. Востанието, поддржано од унгарскиот крал, започнало во регионите на Белград и Морава во близина на унгарската граница и набрзо се проширило на југ до Скопје. Со народна поддршка и помош од локалното македонско население, востаничката војска го нападнала и го зазел Скопје.

Константинопол брзо реагирал со испраќање војска во потера.

Но, наместо да нападнат, византиските војници пребегнале и го прогласиле Тихомир, еден од нивните војници, за свој цар.

Тихомир за жал загинал во битка оставајќи ја својата војска под команда на Делијан.

Делијан започна воена кампања за враќање на кралството на неговиот дедо. Започнал со испраќање војници во Дирахиум и, со поддршка на локалното население, успеал да ја преземе таа тема. Потоа испрати голема војска да го опсади Солун. Во поглед на огромната војска на Делијан, императорот Михаил IV, кој во тоа време го чекал, преплашен побегнал во Константинопол оставајќи го Мануел Иветс да командува со византиската војска. Но, наместо да се бори, Иветс пребегна на страната на Делијан, здружувајќи ги силите со бунтовниците.

Искористувајќи ја паниката што се кренала во редовите на византиската војска, Делијан испратил војски во неколку правци. Еден, предводен од Антимус, тргнал кон југ, достигнувајќи длабоко како градот Тива, ширејќи го бунтот во Епир и ја освоил темата Наупактос. Друга војска го зеде Деметрија (Волос во Тесалија) и така натаму. Наскоро Делијан добил голема територија што го опфаќала поголемиот дел од Самоиловото царство.

Незадоволни од состојбата во Македонија, повисоките ешалони на Константинопол побарале од императорот да преземе нешто.

За да не ги разочара, императорот се подготвил за војна и тргнал да го пречека Делијан во Македонија. За жал, Делијан не бил единствениот проблем на императорот. Алеутјан, вториот син на Јован Владислав, кој бил патрициј и командант на Теодосиополис во Ерменија, исто така се приклучил на востанието. Делијан не само што ги прифатил услугите на Алеутјан, туку и го поставил за командант на својата војска од четириесет илјади војници и го испратил во Солун.

Меѓутоа, без да знае Алеутјан, византиската војска стационирана во Солун сигурно била свесна за неговите планови и го изненадила. Следела битка и Алеутијан изгубил околу петнаесет илјади луѓе. Неговиот пораз доведе до раздор во редовите на бунтовниците и Алеутјан беше осомничен за предавство. Сомнежот се претвори во трагедија кога Алеутјан се сврте против Делјан, заслепувајќи го во напад на бес. Потоа побегнал кај Византијците. Соголени од нивните водачи, бунтовниците беа фрлени во конфузија, а востанието беше осудено на неуспех.

Во пролетта 1041 година, византискиот император повторно се подготвил за војна и тргнал кон Острово, центарот на бунтот.

Таму го фатил Делјан и го испратил во Солун. Од Острово царот тргнал кон внатрешноста на Македонија и се сретнал со Мануал Иветс во Прилеп. Иветс и неговите трупи се бореле храбро, но тие не биле споредливи со Византијците. Иветс беше заробен и бунтот беше изгаснат. По неговиот успешен поход, византискиот император триумфално се вратил во Константинопол со Делијан и Иветс како негови трофеи.

Наместо да донесе промени на подобро, бунтот му донесе катастрофа на македонскиот народ. Византиската војска, која главно се состоела од норвешки платеници под команда на Харолд Хардрага, ја опустошила Македонија. Поробија поголем дел од населението и донесоа нови државни функционери и феудалци кои заедно со војската воведоа уште поугнетувачки мерки.

Не можејќи да се снајде, народот повторно се крена, овој пат во Тесалија. Во 1066 година влашкото население во Тесалија се побунило под водство на Никулица Делфин, гувернерот на Лариса, чиј дедо управувал со градот за време на Самуиловото владеење. Иако бунтот му беше доверен на Никулица, потомок на бунтовниците, тој лично немаше интерес за успешен исход.

Како резултат на тоа, бунтот не успеал да се прошири како што можел и се проширил само во градовите Лариса, Трикала, Фарсала и тврдината Китрос.

Византискиот император Константин X брзо реагирал и го спречил ширењето на бунтот во внатрешноста на Македонија.

Потоа, уште пред да заврши годината, со помош на Никулица, Константин успешно го задушил остатокот од бунтот.

Во 1072 година, пет години по востанието на Тесалија, избувнал нов бунт, овој пат во Македонија. Бунтот, предводен од Џорџ Војтех, се случил во Скопје и бил поттикнат од новите и поугнетувачки финансиски политики воведени од византиските власти. Водачите на бунтот се обратиле за помош кај Михаил, владетелот на Зета, кој бил во роднинска врска со Самоил. Михаил го испрати својот син Константин Бодин заедно со триста од неговите елитни трупи. Војтех и неговите бунтовници го сретнале Бодин во Призрен и веднаш го прогласиле за император под името Петар, во чест на паднатиот Петар Делјан.

Кога добиле вест дека востаниците се упатуваат кон Скопје, поранешниот и сегашниот византиски управител на тој град, заедно со нивните војски, излегле да ги спречат. Следувала битка во Призрен и Византијците биле поразени. Откако го зароби скопскиот валија, Бодин својата војска ја подели во две колони. Едната колона ја испрати во Наис, додека втората колона со Петрило на чело, ја испрати во внатрешноста на Македонија. Војтех остана во Скопје.

Првата станица на Петрило беше Охрид, каде што беше пречекан од жителите на градот како ослободител. Кога Девол, византискиот гувернер, го видел како доаѓа, се предал без борба. Додека жителите на градот трчале да ја поздрават востаничката војска, феудалците, управителите и византиските војници се лизнале од грбот и побегнале во утврдениот град Костур. Таму го убедиле костурскиот валија да организира силна одбрана. Кога пристигнал Петрило, наишол на силен отпор и настанала битка. Здружено, византиската, охридската и костурската војска им нанела голема штета на востаниците.

Петрило едвај успеал да побегне и побегнал во Зета.

Бодин бил малку поуспешен и ги избркал Византијците од Наисус. Меѓутоа, слушањето за поразот на Петрило во Костур го издупчило неговиот ентузијазам.

Досега главната византиска војска, предводена од Михаил Саронит, се приближуваше кон Скопје и самата глетка на неговата огромност го исплаши Војтех. Побројниот Војтех се согласил да го предаде Скопје без борба, но тајно го испратил Бодин да го спаси. За жал уште еднаш византиските шпиони си ја завршија работата и Саронит му постави стапица на Бодин.

Војската на Бодин била пресретната и поразена кај Косовско Полие. Бодин бил заробен и испратен во Константинопол, заедно со Војтех, како затвореник на Саронит. Војтех, за жал, починал по пат, веројатно од тортура. На почетокот Бодин бил затворен во Константинопол, но подоцна, на интервенција на венецијанските платеници, бил вратен во Зета.

Во 1073 година, Византијците ја засилиле својата кампања во Македонија и донеле дополнителни сили за да ги уништат преостанатите џебови на бунтовничкиот отпор. За жал тоа не беше сè што направија. Во потера по бунтовниците, византиската војска ја уништила Самоиловата царска палата во Преспа и ги ограбила црквите во околината. Овие дела дополнително ја разгоруваат ситуацијата и востаниците продолжиле да даваат отпор, принудувајќи ги Византијците да донесат уште повеќе војници и да преземат подрастични мерки.

Само со палење и срамнување со сè, секаде каде што било понудено противење, Византијците успеале да го задушат бунтот. До крајот на 1073 година сè беше готово.

Кога сè остана неуспешно, угнетените маси почнаа да ја изразуваат својата фрустрација со приклучување кон Богомилското движење. Тие станаа особено моќни на крајот на XI век, а уште повеќе во текот на XII век. Борбата на Богомилите била насочена подеднакво против феудалците, како и против византискиот император и неговите духовни и црковни службеници.

Византискиот архиепископ Теофилакт Охридски, водел жестока војна против охридските богомили, но и покрај жестоката казна, не успеал да ги истера. На чело со свештеникот Василиј, богомилските апостоли и проповеднички го ширеле богомилството низ сите краишта на империјата, па дури и во самиот Константинопол.

Соочен со ова брзо ширење на богомилството, византискиот император Алексиј I Комнин решил лично да интервенира.

Додека правел планови за искоренување на Богомилите, тој сфатил дека е добро време да го нападне и паулициското движење кое постоело во големи размери на Балканот.

Неговите војници ги собраа сите богомили што можеа да ги фатат, вклучувајќи го и нивниот водач Василиј, и ги изведоа пред Синодот во Константинопол. Синодот брзо ги осуди на смрт и потоа ги погуби. Сепак, движењата не пропаднаа како што се очекуваше, туку доживеаја заживување по смртта на Алексиј I Комнен во 1118 година.

Во текот на 1070-тите, додека Михаил VII Парапинакес бил император, многу непријатели почнале да се спуштаат на византиската територија. Новите непријатели што се појавија во тоа време се чинеше дека се појавија речиси истовремено на северната, источната и западната граница. Не беше ништо ново за Византијците да мораат да се борат на повеќе фронтови истовремено, но таа задача бараше војник на тронот.

Печенезите, турско племе, долго време беа северен сосед и вреден сојузник против Бугарите, Маџарите и Русите. По распадот на Бугарската империја, Печенезите почнале да напаѓаат преку Дунав на византиска територија. Како сојузници, Константин IX им дозволил да се населат јужно од реката, но до средината на 11 век тие станале непријатни. Тие се заканувале на Тракија и Македонија и го поттикнувале духот на бунтот кај Богомилите. Алексиј I стави крај на нивното владеење на теророт во 1091 година.

Следни што пристигнале, овој пат на источната граница, биле Турците Селџуци, чии освојувања би го промениле обликот и на муслиманскиот и на византискиот свет. Во 1055 година, откако ја освоиле Персија, влегле во Багдад и нивниот принц ја презел титулата султан и заштитник на Абасидскиот калифат.

Наскоро тие ја потврдија својата власт до границите на фатимидскиот Египет и преку византиска Анадолија. Тие го направија своето прво појавување преку византиската граница во Ерменија во средината на 1060-тите и отидоа на запад до Цезареја во централна Анадолија.

Појавата на турските напаѓачи ја исплашила воената аристократија во Анадолија која во 1068 година избрала еден од нивните императори, Роман IV Диоген. Роман собрал војска составена главно од странски платеници и тргнал во поход против Турците. Во август 1071 година, Византијците ја изгубиле битката кај Манцикерт, во близина на езерото Ван во Ерменија. Роман бил заробен од селџучкиот султан Алп- Арслан. По потпишувањето договор со султанот, на Роман му било дозволено да ја купи својата слобода. За жал, Константинопол не го сакал назад и го поставил нивниот кандидат Михаил VII. Последователно, договорот на Роман со Турците бил отфрлен, а самиот Роман бил предавнички заслепен. Со отфрлен нивниот договор, Селџуците беа оправдани да ги продолжат своите рации.

Не помина премногу долго пред да почне да се формира непомирлив јаз меѓу Константинопол и источните теми.

Избувна граѓанска војна која ги потроши сите ресурси и не остави војници да ја бранат источната граница. Турците брзо ја искористиле ситуацијата и до 1081 година навлегле во Мала Азија и ја зазеле Никеја. Срцето на воената и економската сила на империјата сега беше во турски раце.

Следниот непријател, Норманите, пристигнале од запад и го започнале нивното освојување на јужна Италија на почетокот на 11 век. Иронично, норманските освојувања беа овозможени со проектот на Василиј II за враќање на Сицилија од Арапите.

Сицилија беше речиси обновена во 1042 година од големиот генерал од постмакедонската ера, Георгиј Манијакис. За жал, плашејќи се од него и од неговата воена репутација, Константин IX го натерал да го повикаат и да го убијат како претендент за тронот. Норманите потоа едноставно ја пополнија политичката празнина и постигнаа постојан напредок освојувајќи ја Италија.

Во 1071 година, по тригодишна опсада, Норманите, предводени од Роберт Гискард, конечно го зазеле Бари, последното преостанато византиско упориште на запад. После тоа византиско владеење во Италија и надежта за повторно освојување на Сицилија престанала.

Истовремените загуби на Манцикерт, за Турците на исток, и на Бари, за Норманите на запад биле катастрофа за Византијците.

Конечната загуба на Италија стави постојана физичка бариера помеѓу византискиот исток и латинскиот запад.

По освојувањето на Бари, Норманите продолжиле со својата кампања на византиска територија. Во 1072 година извојувале голема победа во Дирахиум, а следната година уште една во Јанина. Потоа се свртеа кон Македонија и го зазедоа Охрид, двата Полога и Скопје. Потоа тргнале кон Бероја и Меглен и повторно ја изградиле уништената тврдина. Норманите потоа тргнале по реката Вардар и кампувале три месеци во Бели Цркви. По долгиот одмор тие се вратија и ги зазедоа Пелагонија, Трикала и Костур. Во јануари 1084 година, во обид да ја заземат Лариса, претрпеа катастрофален пораз. Една година подоцна, царот Алексиј I, искористувајќи ја својата победа, го нападнал и го вратил Костур, принудувајќи ги Норманите да се повлечат од Балканот.

Норманските освојувања имаа сериозни долгорочни последици за Македонија. Надвор од норманскиот хаос и грабежите, Македонците повторно беа изложени на нови суровости додека Византијците се вратија и наметнаа закон и ред во провинцијата.

Норманското протерување за жал не донесе мир во Македонија.

Како што беше споменато претходно, Бодин го наследил својот татко на тронот на Зета во 1081 година и веднаш започнал кампања на византиска територија. Тој ја зазел Мокра, дел од Охридскиот округ вклучувајќи ја и планината Багора, а потоа продолжил да го заземе округот Дирахиум. Во тоа време византискиот император Алексиј I Комнин интервенирал и Бодин бил принуден да се повлече. Подоцна, одвреме-навреме, Бодин ја користел приликата да походи во Охридско, но секогаш се повлекувал во присуство на византиската војска.

Кон крајот на 1090-тите Вукан, владетелот на Рашка, решил да ја нападне Македонија и да го нападне Скопје. Присуството на Вукан на византиска територија предизвикало контранапад од императорот кој овојпат лично ја презел мисијата. Комнин презеде три походи против Рашка во 1091, 1093 и 1094 година.

Неговата лична интервенција не само што им даде можност на Византијците да ја вратат цела Македонија, туку и испрати јасна порака до Бодин да се чува надвор.

Дури и со сите поседи на Македонија под византиска контрола, империјата не можеше да ги надополни воените и економските ресурси што ги загуби како резултат на губењето на Мала Азија од Турците. Нејзините смалени граници ја намалија некогаш моќната империја од статус на светска сила до статус на мала држава која се бори за опстанок. Загубата на Анадолија ги принуди Византијците да се оттргнат од исток и да почнат да гледаат кон запад.

Првиот знак на овој интерес кон запад бил во 1082 година откако Норманите го зазеле Дирахиум и требало да напредуваат преку копно до Солун. Алексиј, византискиот император, немајќи ресурси да собере голема војска, ги повикал Венецијанците да му помогнат.

Дел 7 – Востанието Хрс, Стрез и Драгота На покана на Алексиј, Венецијанците пристигнале и помогнале во протерувањето на Норманите од Јадранското Море, но во исто време барале големи отстапки за нивните услуги кои Алексиј I неволно ги дал.

Алексиј побарал помош од западот, не за ослободување на Светата земја од неверниците, туку за заштита на Константинопол и за обновување на Анадолија. Меѓутоа, кога Ерусалим беше изгубен од Турците во 1071 година, се што можеше да помисли на Запад беше одмазда.

Една група страшни крстоносци патувала по рутата Виа Игнација и влегла во Македонија во 1096 година. Тие употребиле сила и насилство за да набават храна и други потреби. Додека минувале низ Костур заплениле волови, мазги и се друго што ќе им паднело во рака. Во регионот меѓу Прилеп и Битола уништиле утврдена населба и ги убиле нејзините жители.

По смртта на Андроник I Комнин во 1185 година, на местото цар го замени Исак II Ангел. За време на владеењето на Исак II беа воспоставени новоразвиените феудални сили во Србија и Бугарија и станаа значаен политички фактор на Балканот.

Ограбувањето на Солун од страна на Норманите ги ослабна Византијците и тоа создаде поволни услови за феудалците во Македонија да стекнат одредена независност. Меѓу поуспешните беше Добромир Хрс. Хрс собрал војска од петстотини луѓе и, во најголем дел, одржувал мирни односи со дворот во Константинопол. Тој, сепак, беше опортунист и бараше начини да го прошири својот авторитет. Неговата шанса се појавила во 1189 година за време на Третата крстоносна војна, предводена од Фредерик I Барбароса, кога голем број крстоносци ја напуштиле главната рута и ја нападнале Македонија. Додека минувале низ Градец, тие убиле луѓе и запалиле неколку згради, вклучувајќи ја и градската црква.

Откако се спуштиле во Вкахија (кај Струмица) се судриле со востаничка група и им го одзеле имотот. Тука Хрс остварил контакт со крстоносците и ги испратил на пат. За жал, веднаш штом крстоносците заминале за Мала Азија, Византијците ги собрале овие опортунистички феудалци и ги испратиле во затвор. Добромир Хрс бил извесно време затворен, но потоа бил ослободен и награден со гувернерството на Струмица.

Во 1195 година Исак II бил соборен и ослепен од неговиот брат Алексиј III Ангел. Кога избувнаа немири за време на владеењето на Алексиј III, Добромир Хрс повторно ја прогласи својата независност, прво во Струмица, а потоа во природно утврдениот град Пресок. Откако го вооружил Пресок со елитен гарнизон, тој го префрлил своето седиште и го зацврстил градот со одбранбено оружје и соодветни залихи на храна. Со укинувањето на византиските закони тој вовел свој бренд на варварско владеење.

Откако ја зацврстил својата моќ, Хрс отишол во поход во Серес, но во 1199 година бил пречекан од византискиот император и настанала битка. Рачно избраните војници на Хрс вешто се бореа. Со употреба на катапулти, управувани од поранешни византиски платеници, тие му нанеле големи загуби на Алексиј.

Во текот на битката, војниците на Хрс се лизнале во темнината на ноќта и ја уништиле опсадната опрема на Алексиј, предизвикувајќи тој да ја изгуби битката. Неуспехот на Алексиј да го победи Хрс го принуди императорот да ги исполни неговите барања, со што го призна Хрс како владетел на градовите Струмица и Просек.

Не помина многу долго пред да се влошат односите меѓу Просек и Константинопол. Причината за влошувањето беше одбивањето на царот да го плати договорениот откуп за ослободување на свекорот на Хрс, Камитс. Камитс извесно време бил затвореник во Бугарија и царот се согласил да се договори за негово ослободување. Но, откако Камитс бил ослободен, императорот одбил да го плати откупот. Двесте стотинари во злато на крајот беа платени од Хрс, но оставија лоши чувства и прекршување на договорот меѓу императорот и Хрс.

Ослободен од какви било обврски, Хрс, заедно со својот свекор, ги обновиле своите воени походи и ги зазеле Пелагонија и Прилеп, потоа влегол во Тесалија и предизвикал масовно востание на Пелопонез.

Додека Хрс правеше хаос во западните провинции, императорот состави војска и тргна во потера. Византијците брзо ги презеле Пелагонија, Прилеп и Тесалија, лишувајќи го Хрс од неговите најнови придобивки. Преку предавство во 1201 година Византијците ја зазеле Струмица, оставајќи го Хрс изолиран во Просек.

Во 1203 година крстоносците, под изговор да ги вратат Исак II и неговиот син на византискиот трон, го протерале Алексиј III од Константинопол. Меѓутоа, наместо да ги исполнат своите ветувања, Венецијанците и крстоносците го нападнаа, освоија и поделија Константинопол и византиските провинции меѓу себе.

Константинопол паднал во рацете на Латините во април 1204 година.

Во потрагата на Западот за трговија, Венеција стана лидер на трговијата. Венеција сакаше да стане голема трговска сила;

посредник на консумеризмот, но Константинопол секогаш бил на патот. Далеку супериорен во однос на Венеција, Константинопол ја монополизирал трговијата со свила и ѝ забранил на Венеција да го оствари својот сон. Конечно, како што судбината сакаше, нејзиниот момент на слава беше близу.

Кога крстоносците останаа без пари и не можеа да си дозволат да го платат своето патување до Светите земји, тие се свртеа кон Венеција. Венеција им понуди излез, но понудата имаше цена. Папата Инокентиј III ги сврте крстоносците најпрвин против христијанскиот град Зара на Јадранот во 1202 година, а потоа против Константинопол во 1204 година. Тоа не беше војна на војски, туку војна на предавство, измама и целосно уништување. Несомнените и доверливите граѓани на Константинопол со задоволство ги отворија градските порти за крстоносците. Меѓутоа, наместо да донесат мир, Латините го убиле целото константинополско население, воено и цивилно, а потоа го ограбиле градот од неговите поседи. Градските улици беа преплавени со крвта на невините. Воини, жени и деца подеднакво биле заклани како јагниња од латинските крстоносци. Ова беше чин на срам што западната црква ќе мора да го поднесува во цела вечност.

Во 1204 година, латинските крстоносци формирале франкиско кралство, Кралството Солун, на источниот брег на Егејското Море со Солун како главен град. Со Бонифациј Монфератски како свој прв крал, Солунскиот народ помина низ дваесет години невидено угнетување и потчинување. Во нивното заземање на Македонија, крстоносците презеле големи количества залихи со жито, добиток и друго богатство, формирајќи свои гарнизони во различни градови.

По поразот на латинскиот император Болдвин и Адрианополските крстоносци во 1205 година, бугарската војска го нападнала и го уништила градот Серес и ја нападнала областа Солун. Бугарскиот притисок врз Солун се зголемил во 1207 година, особено по смртта на Бонифациј Монфератски.

Бугарскиот император Калојан го опсадил градот, но набрзо умрел и опсадата била напуштена.

Во периодот по смртта на Калојан започнала борба за власт во Бугарија и Стрез. Еден потомок на бугарската кралска лоза можел да основа независно кралство во Македонија. Со помош на Србија се поставил во Просек и го проширил своето владеење од Солунско до Охрид. Сите бугарски гувернери на овие територии му се заколнале на лојалност. По некое време, агитацијата од Бугарите стивнала и Стрез можел да воспостави добри односи со бугарската држава.

По консолидирањето на своето владеење во Македонија, Стрез започнал поход против Солунското кралство што во 1212 година предизвикало масовен конфликт во Пелагонија. И покрај тоа што конфликтот беше меѓу Стрез и Латините, тој имаше поддршка од помоќниот деспот на Епир од една страна и бугарската држава од друга страна. По поразот од Латините, Стрез ги прекинал односите со Србите. Во 1214 година тој започна кампања против нив, но неочекувано умре.