Дел 31 – Младотурското востание Се чини дека христијаните не биле единствените - Part 06

Засилена со новодојдените единици, на 25 јуни 1913 година српската војска се прегрупирала и повторно извршила многу силна контра офанзива против тиквешките востаници. Два дена се водеа тешки борби надвор од Кавадарци, а градското население бегало во планините, Радовиш и Штип.

Вечерта на 26 јуни 1913 година, српската војска ја пробила градската одбрана и упаднала во градот, тероризирајќи го преостанатото население, убивајќи 25 луѓе и запалиле околу 50 домови. Во Неготино загинаа 171 лице, а изгореа 250 куќи и 300 продавници.

На 27 јуни 1913 година Филип Животич, окружен секретар на Кавадарци, ја известил српската Врховна команда дека ситуацијата во Кавадарци е изгаснат.

Откако беа истерани од своите одбранбени позиции, македонските чети побегнаа и поставија бегалски камп кај селото Конопиште, каде што се собраа разните бегалци и чети.

Во тој момент, советот на Војводас одлучил сите жени и деца да се вратат во своите домови и им предложил на младите да ја преминат реката Вардар и да избегаат од земјата за да се спасат.

Војводас Шкартов и Лазаров се повлекле на планината Кожуф, а останатите бегалци се вратиле во градот.

На 17 јули 1913 година Душан Николич повторно ја известил српската врховна команда дека српската управа и управата во регионот се обновени. Подоцна Србите ги амнестираа оние што избегаа и избегаа од земјата и направија уште еден попис само за да му покажат на светот дека Тиквешијата и припаѓа на Србија и дека неговото население е целото српско.

Според извештајот на Карнегиевата комисија и записите што ги водел Блажо Виденов, еден од македонските водачи кои учествувале во востанието, за време на востанието биле убиени околу 1.200 луѓе, а многу жени биле силувани. Од 1.200, 363 биле од Кавадарци, 263 од Неготино, 89 од Ваташа и останатите од други места во Македонија. Покрај силувањата и убиствата, изгореа и околу 1.000 куќи. Повеќето од овие злосторства беа извршени од членовите на баши-базуците на Јаја Ага и од српскиот одред на Василије Трбич.

Иако Тиквешкото востание беше вооружена борба против српската власт, тоа беше и протест против поделбата на Македонија. Целото востание го организирале и раководеле локални македонски револуционери, поддржани само од месното население. За седум дена не само што го ослободија целиот Тиквешки регион, туку и воспоставија македонска власт. Тиквешани уште еднаш демонстрираа постоење на македонска национална свест, патриотизам и желба за слобода и независност. Иако Тиквешкото востание беше само локален инцидент, тоа беше од големо значење во историјата на македонскиот народ и показател за неговата вечна желба да биде слободен и да има своја независна и суверена држава.

Дел 37 – Втората балканска војна и поделбата на Македонија Лондонската конференција беше прекината на 11 август 1913 година, со што официјално беше прогласен крај на Првата балканска војна. И покрај сите договори направени за време на конференцијата, резолуциите ги оставија сите страни незадоволни. Србија беше незадоволна од губењето на албанската територија. Србија апелираше до Бугарија да и дозволи излез на Егејското Море преку Солун и долината на Вардар, но нејзините апели паднаа на глуви уши. Грција, исто така, не беше задоволна од бугарската инвазија и анексијата на Одрин. За да го избалансира својот удел, Грција ги бараше Серес, Драма и Кавала како компензација. И тоа падна на глуви уши.

Гледајќи дека Бугарија нема да отстапи и фактот дека ниту Грција ниту Србија сами не можат воено да се спротивстават на Бугарија, доколку дојде до конфликт, Грција и Србија склучија таен договор за заедничка работа против Бугарија. Накратко, целта беше Грција и Србија да ја одземат територијата западно од реката Вардар од Бугарија и да ја поделат и да имаат заедничка граница.

Откако се сопна на грчко-српскиот пакт, и покрај руските обиди да го смири нудејќи му го Солун, Бугарија остана огорчена и во момент на слабост беше привлечена од Австрија.

Со заминувањето во Австрија, Бугарија всушност ги прекина сите односи со Балканската лига. Русија, разочарана од бугарската промена, јасно стави до знаење дека Бугарија повеќе не може да очекува никаква помош од Русија.

Во она што требаше да се нарече „Втора балканска војна“, бугарската армија, неиспровоцирано, на 30 јуни 1913 година ги нападна своите поранешни сојузници на македонска територија.

Конфликтот ги привлече и Османлиите и Романија.

По склучувањето на примирјето меѓу Османлиите и сојузниците на 4 декември 1912 година, покрај Западна Македонија, српската војска окупирала дел од Албанија и добила излез на Јадранското Море. Меѓутоа, Австро-Унгарија, сакајќи тој регион да остане под нејзина сфера на влијание, силно се спротивстави на планот на Србија. Ова, за жал, создаде каскаден ефект заканувајќи ги руските планови да добие пристап до Истанбул и принудувајќи ја Франција да преземе мерки против австроунгарската експанзија, советувајќи ја Србија да не се повлекува од албанските територии. Велика Британија ја поддржа Грција која сака Грција да се прошири кон север и исток на османлиска територија со цел да го блокира руското влијание на Балканот и во Истанбул.

Почетокот на Втората балканска војна предизвика криза во регионот која Големите сили се обидоа да ја решат со мирни средства. Русија ја советуваше Србија да се повлече од албанските територии за да избегне конфликт со Австрија- Унгарија. Исто така, беа дадени препораки сојузниците да се повлечат од Македонија и да се надоврзат на предлогот од декември 1912 година, даден на Конференцијата во Лондон, Македонија да добие автономија под османлиски суверенитет.

Но тој предлог беше одбиен. Единствениот предлог на кој се надоврза беше оној на Австро-Унгарија на 27 декември 1912 година за создавање автономна албанска држава. Тоа значеше дека Србија ќе мора да ја евакуира целата албанска територија.

Со Лондонскиот мировен договор од 30 мај 1913 година, албанската територија беше дефинирана како целата територија северно од линијата Енос-Мидија која претходно им беше отстапена на балканските сојузници. На Османлиите исто така им било наредено да го напуштат Крит, а Големите сили требало да одлучуваат за границите на Албанија.

Србија навистина се повлече од Албанија и се откажа од своите планови да добие пристап до Јадранското Море, но сега се најде без излез на море, па погледна кон Бугарија да и дозволи пристап до Егејското Море. Планот на Србија беше да се здобие со поголем дел од Македонија. Незадоволна од молкот на Бугарија по ова прашање, Србија го откажа својот српско- бугарски договор за сегашната поделба на Македонија. Грција во меѓувреме побара од своите партнери да го признаат нејзиниот дел од јужниот дел на Македонија, вклучително и нејзините права на Солун. Бугарија, иако категорично одбиваше да им ги отстапи македонските територии на своите партнери, тајно се надеваше да ја окупира цела Македонија и да го придобие Солун за себе.

На 1 јуни 1913 година Србија и Грција потпишаа таен договор со кој се договорија насилно да одземат повеќе македонска територија од Бугарија. Искористувајќи ја тензичната ситуација во своја полза, и Романија скокна и побара од Бугарија да ја предаде јужна Добруџа. За да не остане застарен и со надеж дека ќе си вратат некои од нивните изгубени територии, и Османлиите скокнаа во акција.

Австро-Унгарија, исто така, ја искористи ситуацијата и за да ја вовлече Бугарија во својата сфера на влијание, на 29 јуни 1913 година започна напад врз поранешните сојузници на Бугарија и на тој начин ја започна Втората балканска војна.

Во средината на сето ова беше фатен македонскиот народ кој сега насилно се мобилизираше да се бори на сите страни во конфликтот. Македонците кои се водат во странските војски добро знаеја дека се измамени и многу добро знаеја дека војната што требаше да ја водат беше за постојана окупација и непосредна поделба на Македонија. Чувствуваа длабока омраза кон Србите, Бугарите и Грците и ги напуштаа своите војски во секоја прилика.

Во тоа време настрада и македонската економија, особено во руралните области каде Македонците беа принудени да ги обезбедуваат војските и да работат на копање ровови и зајакнување на нивните позиции. Надвор од оние што насилно ги мобилизираше бугарската војска, Бугарија мобилизираше и околу 40.000 млади Македонци на возраст од 20 до 26 години за да ги создадат Серските, Драмските и Одринските бригади.

Овие Македонци беа принудени да се борат против нивната волја и на штета на сопствениот народ.

Влегувањето на Бугарија во Втората балканска војна започна со наредбата на кралот Фердинанд број 234 и директивата број 22 издадена на 1 јуни 1913 година, со која се бараше итен трансфер на бугарската војска од фронтот Тракија на западниот фронт во Македонија.

Бугарската врховна команда планирала да ја нападне и порази српската војска во два одлучувачки удари; прво во долината на реката Морава, а потоа во Овче Поле. Планот бил да се опколат српските војски и да се принудат да се предадат.

Претпоставувајќи дека Австро-Унгарија ќе ја заштити од Романија и Османлиите со тоа што ќе ги спречи да се приклучат во војната против Бугарија, бугарската Врховна команда ги остави своите граници со овие земји незаштитени.

Во меѓувреме, на 1 јуни 1913 година, српската и грчката врховна команда, во согласност со член 6 од нивната воена конвенција, потпишаа Протокол за соработка во случај на бугарски напад.

На 3 јуни 1913 година Грција потпиша договор со Бугарија со кој се дефинира демаркационата линија помеѓу бугарската и грчката армија. На 6 јуни 1913 година, грчката врховна команда издаде наредба за стратешко распоредување на грчката војска на заливот Орфанско - Бешичко Езеро - Лагадинско Езеро -ридовите северно од Солун и линијата на селото Карасули. До 13 јуни 1913 година, Грција ги прегрупираше своите сили и нареди да ги задржи Бугарите.

Првата битка од Втората балканска војна започнала во Брегалница на 30 јуни 1913 година кога Бугарите неочекувано ги нападнале Србите. Многу Македонци беа вовлечени во битката и се бореа на двете страни. Македонско-одринско ополчение се бореле на бугарска страна, а македонскиот осоговски одред на српска. Кога битката влезе во вториот ден, Србите, на кои им требаше засилување, решија да мобилизираат 30.000 луѓе, главно од Македонија, и ги испратија на фронтот без никаква обука. До 7 јули 1913 година почнало да пристигнува уште српско засилување и како што грчката војска го започнала своето напредување кон северниот крај на фронтот во обид да го прекине бугарското повлекување, бугарската војска се откачила и се повлекла.

За време на битката во Брегалница и српската и бугарската војска доживеале масовни дезертирања на фронтот.

Дезертерите беа Македонци кои не само што се познаваа од порано, туку сфатија дека целта на оваа војна е да се подели Македонија.

Сите три армии не покажаа двоумење да ги искористат Македонците да се борат на нивните фронтови, дури и ако требаше да се борат меѓу себе, Македонците против Македонците. Сите тројца регрутирале млади луѓе од македонското население и, без обука, ги принудиле да се борат на фронтот каде што многумина загинале.

Ако уништувањето на идните генерации на Македонија не беше доволно, сите три воинствени држави си помогнаа и во снабдувањето со храна на македонското население, што му се закануваше на цивилното население, особено на жените и децата, со глад.

До 2 јули 1913 година се развил втор фронт во Кукушката област и започнале борбите меѓу бугарската и грчката војска.

Но, поради силниот налет на артилериски оган од грчка страна, Бугарите се повлекле без борба, разочарувајќи ги Македонците доволно да го фрлат оружјето и да си заминат. Кукуш е родното место на Гоце Делчев и Бугарите го напуштија без борба.

Нивното повлекување беше срамно. Ако Делчев беше вистински Бугарин како што тврдеа, тогаш Бугарите немаше да го напуштат Кукуш без борба.

Во текот на следните неколку дена грчката војска продолжила да ги турка Бугарите додека не стигнале до Беласица каде што го завршиле напредувањето.

Кога стана јасно дека Бугарите загубија од Србите и Грците кај Брегалница и Кукуш, Романците почнаа да ги мобилизираат своите војски. Во тој момент, романската влада ја известила бугарската влада дека романските војски ќе ја нападнат Бугарија за да ја обноват јужна Добруџа. Со оглед на огромната големина на романската сила, Бугарија одлучи да остане пасивна и на 13 јули 1913 година им дозволи на Романците да ја преминат бугарската граница. Следниот ден Романците ја преминале реката Дунав и на 20 јули 1913 година стигнале до линијата Берковица-Враца-Орханија. До 25 јули 1913 година, Романците дошле на 5 километри од Софија каде биле запрени на барање од Германија.

Во меѓувреме гледајќи дека Бугарија губи од Србите и Грците, во прв план влегле и Османлиите. На 15 јули 1913 година османлиските сили ја преминале границата Енос-Мидија и на 23 јули 1913 година влегле во Одрин. Но, поради интервенцијата на Големата сила, Османлиите биле запрени пред да ја преминат бугарската граница.

По влегувањето на Романија и Османлиите во Втората балканска војна, Бугарија немала друг избор освен да капитулира и на 30 јули 1913 година потпишала примирје и стапила во преговори за поделба на Македонија.

Мировната конференција во Букурешт започна на 30 јули 1913 година и на неа присуствуваа шест претставници на големите сили. Балканските делегации, освен бугарската, беа предводени од нивните премиери. Претседавач на Конференцијата беше премиерот Титу Мајореску од Романија. Конференцијата беше организирана на пленарни и специјални сесии предводени од воени делегации. Беа формирани и специјални комисии кои се занимаваа со посебни прашања.

Конференцијата се одвиваше во тензична атмосфера и постојано беше прекинувана поради многуте инволвирани страни. Воените операции беа наредени да престанат на 31 јули

1913 година и беше потпишано прелиминарно примирје под следниве услови:

1. На 31 јули 1913 година, точно напладне, требаше да се исцртаат демаркациски линии означени со бели знамиња таму каде што напредните гардисти стигнаа на 31 јули 1913 година.

2. Примирјето требаше да започне на 31 јули 1913 година напладне и требаше да трае пет дена.

3. Движењето на трупите и одредбите да не се прекинуваат.

4. За да ги прекинат непријателствата, „завојуваните сили“ требаше да се информираат меѓусебно за нивните моментални позиции.

5. Врховните команди на „завојуваните сили“ требаше веднаш да ги известат сите свои сили за примирјето.

6. Требаше да се почитуваат членовите 40 и 41 од воените конвенции за копно.

Кога започна конференцијата во Букурешт, различните партии одлучија да ја остават Бугарија надвор од пленарните седници и одделно да разговараат за бугарските прашања меѓу Србија, Романија, Грција и Црна Гора. Првиот договор што беше потпишан беше меѓу Бугарија и Романија.

На 5 август 1913 година Џексон, американскиот претставник на Конференцијата, прочитал белешка испратена од неговата влада во која делумно се вели дека американската влада е заинтересирана да внесе одредби во Договорот за заштита на граѓанските и верските права на населението во регионите предложи да потпадне под суверенитет на овие пет држави.

Маиореску го прифати американскиот предлог и имаше одредени дискусии на тој план, но по предлог на Венизелос (грчкиот премиер) оваа одредба не влезе во мировниот договор, со што македонското население беше лишено од неговите права.

Најтешкиот проблем со кој се соочи Конференцијата беше постигнувањето договор за поделба на Македонија. Покрај тоа што Грците, Србите и Бугарите сакаа работите да тргнат по нивниот пат, имаше и секакви предлози од големите сили.

Додека Русите сакаа да ја поделат Македонија на еден начин, Австро-Унгарија за да ја смири Бугарија сакаше да ја подели на поинаков начин.

Русија предложи границата меѓу Србија и Бугарија да се повлече меѓу реките Вардар и Струма за да може Штип да и се даде на Србија, а Струмица и Кочани на Бугарија. Раскрсницата меѓу српско-грчко-бугарската граница би била Гевгелија.

Грчко-бугарската граница би се протегала од Гевгелија по долината на реката Струма до Драма, а Драма и Серес ќе одат кон Грција. Големите сили тогаш ќе ја одредат границата од Драма до Егејското Море.

Австро-Унгарија предложи српско-бугарската граница да се повлече по реката Вардар, така што земјата западно од реката ќе и се даде на Србија, а земјиштето источно од реката да и се даде на Бугарија. Грчко-бугарската граница би била исцртана така што јужниот дел на реката Струма и брегот од Кавала до Енос ќе и бидат дадени на Бугарија.

Српската делегација не се согласи и побара границата да се повлече од Горна Џумаја по реката Струма надолу покрај клисурата Рупел.

На 6 август 1913 година Бугарија и Србија се договориле Штип и Кочани да и се дадат на Србија, а Струмица и Радовиш на Бугарија. Додека нивните воени претставници ја подготвуваа границата на топографски карти, комисија од експерти од Белгија, Швајцарија и Холандија беше составена за да се справи со конкретни проблеми.

Исцртувањето на грчко-бугарската граница беше малку поголем предизвик, главно затоа што Грција не сакаше да и даде на Бугарија излез на Егејското Море. Грција инсистираше границата да биде источно од планината Беласица, северно од Серес, Драма, Ксанти до Макри на Егејското Море. Според ова сценарио Бугарија би добила брег долг 40 километри што ќе се протега од Макри до Енос. Незадоволната Бугарија побара од Мајореску, романскиот премиер, да и биде доделено пристаништето Кавала, во спротивно нема да има договор.

Франција и Британија сепак не се согласија со барањето на Бугарија и Кавала и беше дадена на Грција.

Бугарија се согласи да продолжи со разговорите под руско, италијанско и австро-унгарско уверување дека наскоро ќе го ревидираат Договорот за да го вклучи ова бугарско барање.

На 7 август 1913 година беше потпишан протоколот број 9, со кој се повлекува грчко-бугарската граница од српско-бугарската граница, преку планината Беласица по устието на реката Места до Егејското Море. Потоа, на 10 август 1913 година, Букурешката конференција го усвои текстот и преговорите беа завршени.

Со потпишувањето на овој договор судбината на Македонија беше запечатена. Териториите Македонија, Косово, Метохија, Васојевици, Санџак, Тракија и северен Епир, претходно окупирани од Османлиите, беа експроприрани од трите воинствени држави, Грција, Србија и Бугарија.

Србија го доби приближно Вардарскиот регион на Македонија, Косово, дел од Метохија и дел од Санџак, површина од 39.000 km2 населена со 1.290.000 луѓе.

Црна Гора го доби Васојевици, дел од Санџак и дел од Метохија. Нејзината територија била зголемена за 7.000 км2, а населението за околу 260.000 луѓе.

На Грција и бил даден северен Епир, приближно Егејскиот регион Македонија, дел од Западна Тракија, полуостровот Халкидика со Солун и голем број Егејски острови. На Грција и беа дадени 51.300 км2 земја населена со 1.624.000 луѓе.

На Бугарија и биле дадени отприлика Пиринскиот регион Македонија, големата Струмица и делови од источна и западна Тракија. Бугарија доби 21.000 km2 земја населена со околу

600.000 луѓе. Бугарија добила и пристап до Егејското Море кое се протегало од устието на реката Места до устието на реката Марица и пристаништето Дедеагач.

Романија ја доби јужна Добруџа, површина од 800 км2 населена со 303.000 луѓе.

На 11 август 1913 година веднаш по потпишувањето на Договорот, Австро-Унгарија, Русија и Бугарија побараа ревизија на Договорот. Но, неколку дена подоцна, на 14 август 1913 година, Русија се предомисли и страшниот Букурешки договор од 1913 година до ден-денес останува нецелосен и без потписи на некои големи сили.

Никој, па ни Големите сили не презеле никакви барања од македонскиот народ, дури ни за зачувување на неговиот идентитет.

На 1 март 1913 година Георги Константиновиќ, Димитрија Чуповски, Наце Димов и Александар Везенков, претставници на македонската колонија во Санкт Петербург, потпишаа меморандум со кој бараат независност на Македонија и го испратија до Едвард Греј, министер за надворешни работи на Велика Британија, како и до амбасадорите на големите сили во Лондон. За жал, Големите сили не беа заинтересирани и, во отсуство на македонскиот народ, ја санкционираа поделбата на Македонија.

Како што беше прикажано во ова и во претходните поглавја, Балканските војни не беа за ослободување, туку за грабежи на земјиште што резултираше со окупација и поделба на Македонија. Во текот на двегодишното времетраење на Балканските војни, Македонија беше поделена три различни времиња од три различни дивизии. Првиот, како што беше договорено со Српско-бугарскиот договор од 13 март 1912 година, бараше да се повлече линијата Деве Баир-Охрид.

Втората поделба се случи по Првата балканска војна кога беше предложено границата да се совпаѓа со првите линии. Третата поделба се случила на 10 август 1913 година по потпишувањето на Букурешкиот договор.

Единствените стандарди што се користеа за одредување на овие граници, во сите три случаи, беа силата на оружјето, лагите и измамата.

Наместо да ја ослободи, Букурешкиот договор од 1913 година ја пороби Македонија и ја претвори во провинции на воинствените балкански држави кои не губат време во насилно денационализација и асимилација на македонското население.

Дел 38 – Охридско- дебарското востание Поделбата на Македонија со Букурешкиот договор од 1913 година, одобрен на 10 август 1913 година од Големите сили, го остави македонскиот народ во шок и неверување. Македонија не само што им беше грабната од рацете, туку сега, по два милениума од римско време, повторно беше поделена.

Ќе беше подобро Македонија да остане недопрена и дадена на некоја од овие земји, вклучително и на Османлиите, можеби како автономна провинција, но да се подели не беше прифатливо. Многу Македонци беа незадоволни од развојот на настаните и бараа начини да го променат.

Македонската колонија во Санкт Петербург прва реагираше со незадоволство и упати апел да се прекине поделбата. Но, како и досега, жалбата беше игнорирана.

Како што продолжија да се одвиваат настаните, стана очигледно дека Букурешкиот договор остави повеќе отколку само Македонците незадоволни. Но, во интерес да се избегне војна што може да се прошири низ цела Европа, Договорот беше оставен како што беше. Ова незадоволство за жал ги подели страните во два табора, оние кои се согласуваат со Договорот и оние кои не се согласуваат.

Загубувајќи најмногу од ова искуство, Бугарија беше една од првите страни што побара македонска автономија по потпишувањето на Букурешкиот договор. Ова им даде на некои Македонци, вклучително и на некои водачи на Македонската револуционерна организација (ВМРО), надеж дека постоела шанса поделбата да биде поништена со дипломатски или дури и со воени средства доколку е потребно.

За да се подготват за таков случај, во август 1913 година, водачите на ВМРО се сретнале со Мехмед Сефадин Пустина, водач на Албанскиот револуционерен комитет во Елбасан и потпишале договор за заеднички акции против српскиот режим.

Се вклучи и бугарската влада која заедно со ВМРО назначи тричлена комисија составена од д-р Балабанов од Штип, д-р И.

А. Георгов од Велес и д-р П. Павлов од Скопје и им задолжи да одат во Виена да лобираат австриски -Унгарските политичари да помогнат во укинување на Букурешкиот договор и неговата поделба на Македонија. Нивната работа беше да ги информираат австриско-унгарските политичари за ситуацијата во Македонија и да им дадат до знаење дека е направена грешка со дозволувањето на српскиот и грчкиот режим, кои се сметаа за многу построги од Османлиите, да ја окупираат и поделат Македонија. Тие ја охрабриле Австро-Унгарија да не се откажува од македонскиот народ и доколку е потребно да ги ангажира сите сили за да ја поништи поделбата.

На 23 август 1913 година, македонските и бугарските делегати предводени од Леополд Мандл, претставник на австриско-унгарската влада, одржаа собрание во Виена на кое Георгов побара да и се дозволи на Македонија да организира референдум за утврдување на националната декларација на македонскиот народ. Тој нагласи и дека постои голема опасност македонското население насилно да биде претворено во Срби и Грци. Македонците не сакаа да бидат претворени во Срби и Грци и со помош на Австро-Унгарија беа подготвени да се борат против Србија и Грција. Ако големите сили сакаа мир на Балканот, тогаш Македонија и Албанија мора да добијат автономија.