Дел 20 – Крушевското востание Крушовскиот револуционерен округ опфаќал област - Part 03

На 28 јули 1903 година, окружните војводи одржале состанок со селските водачи и локалните војводи со цел да ги известат за датумот на востанието и за нивните планови за востанието. За жал, како што се дознало, еден од водачите на селото Велмеј бил и османлиски шпион и плановите им биле откриени на османлиските власти. Откривањето пред почетокот на востанието го уништило ненадејниот напад на непријателот и ги ставил востаниците во неповолна положба. Како резултат на тоа, настаните во Дебарца Дримкол и Струшки Дримкол не се развија според планираното и селото Четас не беше мобилизирано. Од сите чети од струшки Дримкол што биле подготвени да се приклучат на востанието, само Реонската чета се активирала и учествувала во разни борби надвор од нејзината територија. Бидејќи нејзината поддршка била потребна на разни други места, Регионалната Чета била поделена на две единици, едната командувана од Лазар Димитров и Марко Павлев, а другата од Милош Крстев. Додека првата Чета имала задача да ги пресече телеграфските линии што го поврзуваат Дебар со Струга, втората Чета била испратена да регрутира востаници за селото Четас.

Додека траеше ова, регионот Малесија беше нападнат и Павлев и неговата Чета беа испратени да пружат помош, со што ја напуштија мисијата за прекин на телеграфските линии.

Поради ненадејниот и неочекуван напад, и регионот на Малесија отстапи од своите првични планови и наместо да им даде поддршка на соседните региони, на крајот се бори за сопствен опстанок. Неподготвено за тепачка, најмногу настрада цивилното население.

На 3 август 1903 година во регионот кај Кале во Селце се појавила баши-базук група од 300 лица од селото Жупа и била соочена со регионалната чета на Павлев. Избила жестока битка и не можејќи да го издржат притисокот, востаниците се повлекле. Потоа избувнала друга битка помеѓу Регионалната чета на Тасе Христов и единицата на редовна османлиска војска од 200. Востаниците на Христов се бореле жестоко, но откако баши-базуците ги нападнале од задната страна, четите се повлекле во Дебар.

Во другите делови на Малесија, планот бил селото Четас од Лажени, Драслаица и Ташмаруниништа да отидат до подножјето на планината Караорман и на 1 август 1903 година да се сретнат со четите од струшки Дримкол и заедно да заминат за Горна и Долна Дебарца. Додека 210-те востаници од трите села пристигнале навреме, 80 биле невооружени, струшките воопшто не се појавиле. Потоа, по тридневно чекање, селото Четас го нападнало османлискиот гарнизон од 100 стациониран во селото Велишта. За жал, нападот бил неуспешен и брзо бил одбиен од Османлиите со помош на локалните баши-базуци. Востаниците потоа се повлекле во Ташмаруниништа каде биле следени и нападнати од Османлиите и Баши-Базуците. Следувала жестока битка која траела до вечерта на 3 август 1903 година. Дотогаш Османлиите испратиле засилување од Охрид од 800 војници, но пред да се вклучат во битка, востаниците се повлекле и се повлекле во Караорман. Кога заврши, 25 востаници и 80 отомански војници лежеа мртви и ранети. По оваа битка востаниците отишле во Горна Дебарца, што го означувало крајот на востанието во Малесија.

Во Горна Дебарца, во меѓувреме пристигнале 330 востаници од Долна Дебарца и Малесија да се здружат со Горна Дабарца и околните села и да го нападнат Издеглавје. Смиле Војданов, регионалниот водач, доби одговорност да го мобилизира 232-то востанички село Четас во шесте околни села и на крајот да ги води во нападот. Целта била да се доближи до Издеглавје од два фронта, да се опколи и да се уништи неговиот гарнизон.

Додека четите напаѓале однадвор, две села чети, едниот од Мрамор, а другиот од Слатина, имале задача истовремено да ги нападнат кулите во Осашани, Оздолени и Слатински Чифлик.

Востаниците беа успешни во запалувањето на кулите Осашани и Оздолени, но не успеаја да го уништат Слатинскиот Чифлик бидејќи нападот беше очекуван и како што гарнизонот ја придвижуваше својата одбрана напред, задниот дел беше зајакнат со околу 2.000 свежи отомански војници од Охрид и Дебар, вклучително и Баши-Базуци. од Песочани. Не можејќи да го издржат притисокот, востаниците ги повлекле силите кон Рбени и Лактиње. Османлиите не ги гонеле и наместо тоа го изгореле Оздолени до темел.

На други места во Долна Дебарца, на 2 август 1903 година, Војвода Гурко Садулов го мобилизира селото Четас од голем број околни села во Струшко Поле и изврши уривање, вклучително и пресекување на телеграфските линии од Струга до Охрид и уривање на патот Охрид-Струга. . За жал, и нивните операции беа прекинати бидејќи непријателот постави заседа и ги нападна и ги уби повеќето востаници, вклучително и нивниот водач Гурко Садулов. Истиот ден единица од 200 османлиски војници ги нападнаа трите села Четас од Брежани, Белчиште и Велмеј. Четите биле принудени да се повлечат, но се вратиле следниот ден и ги турнале Османлиите назад во Вемеј каде што останале под опсада следните три дена. За време на опсадата двајца бунтовници беа убиени, а шестмина беа ранети. Османлиите имале пет мртви и тројца ранети.

Додека се движеше четата од Белчиште, составена од 140 востаници, од три страни го нападна османлискиот гарнизон во Сирула, но за жал нападот беше предвиден и востаниците беа принудени да се повлечат.

Во меѓувреме, во Езерскиот регион, планот предвидуваше одбранбени и пренасочувачки напади. На 2 август 1903 година, регионалната Чета на чело со Аргир Маринов била испратена во мисија да ги пресече телеграфските жици и да го уништи патот Охрид-Ресен. Остатокот од селото Четас на чело со регионалниот војвода Никола Митрев беа испратени да вршат диверзивни мисии на патот Охрид-Поградец. За жал, не знаејќи за востаниците, Османлиите биле свесни за нивните планови и ги предвидувале нивните потези и на тој начин ја нападнале Четата на Митрев во ненадеен напад меѓу селата Елшани и Конско. За време на заседата биле изгубени петмина востаници, но успеале успешно да ги пресечат телеграфските линии од Охрид до Ресен. Откако побегнале од местото на настанот, востаниците се прегрупирале и зазеле одбранбени позиции надвор од селото Трпејца.

Четата на Маринов успеала да го блокира патот Охрид-Ресен и како бонус успеал да фати конвој кој превезувал залихи со храна.

Помеѓу 2-ри и 6-ти август 1903 година македонските востаници успеале да ги ослободат Горна и Долна Дебарца како и дел од Езерската област со што завршила првата фаза од востанието во Охридскиот револуционерен округ.

Во затишјето што следеше, Регионалниот штаб почна да се подготвува за следната фаза на борбите со задача на своите сили да собираат намирници и воен материјал. Голем број контролни пунктови, засолништа и магацини беа воспоставени во различни планински региони како подготовка за продолжена партизанска војна. Воспоставена е и болница со капацитет за 30 лица, заедно со кујна и пекара добро опремени со медицински материјали и храна. За лекар кој не само што лекувал ранети востаници, туку и болни селани бил поставен Христо Ангелов, дипломиран медицина.

Со оглед на близината на ослободените подрегиони, Регионалниот штаб на 9 август 1903 година одлучи да се подели на два штабови. Едниот, предводен од Узунов, Цветинов и Златарев беше формиран за да ги предводи силите во Долна Дебарца и Езерски подрегиони. Вториот, на чело со Кецкаров, Чакров и Димитров е основан кај Горна Дебарца.

За жал, како што се случи во другите региони, Османлиите, пред да ја започнат својата офанзива, ги зајакнаа своите сили со значително засилување и со обучени војници и со баши-базуци и ги започнаа своите напади. Како и во другите региони, тие не беа само напади за враќање на изгубените територии, туку напади врз целото население со цел да се искорени. Османлиите палеле куќи, убивале цивили и ограбувале и уништувале нивните имоти. Востаниците возвратија со сите сили користејќи ја секоја техника која им беше позната, но тоа беше залудно.

Како што се намалувал бројот на востаници, бројот на Османлиите постојано се зголемувал, а битките биле преместени надвор од селата и во планините и камповите.

Потоа, на 30 август 1903 година, редовна османлиска војска која броела околу 3.000 војници во придружба на баши-базуци почнала да ги опсадува бегалските кампови. Во тоа време, овие кампови засолнуваа над 2.000 бегалци од 18 различни села од подрегионот Долна Дебарца и Езерата и беа заштитени од 117 бунтовници. Следеше жестока битка која траеше цел ден. За жал, многу побројни и оружени, востаниците не можеа да издржат и битката се претвори во масакр на жени и деца. Околу 190 беа убиени, главно жени и деца и секоја млада жена беше силувана и обесчестена. Четириесет и еден востаник бил убиен, а 200 отомански војници биле изгубени од непријателот. Сите згради во кои се складира храна и други намирници беа ограбени и уништени.

По ова, цивилите во Долна Дебарца и Езеро почнаа полека да се враќаат во своите домови за да ги најдат во урнатини. По катастрофалната битка, востаничките активности продолжиле да опаѓаат и целосно престанале до почетокот на октомври.

Оние востаници кои останале активни, меѓу кои и Христо Узунов, заминале за Демир Хисар.

Помалку опустошените востаници во Горна Дебарца ја продолжија борбата уште малку, но и тие на крајот беа принудени да избегаат за да си ги спасат животите и избегаа во Албанија, а оттаму во Црна Гора. Христо Узунов се врати во Охрид и ја сподели судбината на својот народ.

Во периодот на востанието од 2 август до октомври 1903 година, во Охридскиот револуционерен округ биле опожарени 42 села, целосно уништени 2.064 куќи, 24 цркви и 18 училишта.

Според Христо Узунов, убиени се 483 лица од кои 116 бунтовници, а останатите цивили, главно жени и деца. (Ванче Стојчев. „Воена историја на Македонија“. Воена академија.

Скопје, 2004. Страна 342)

По Смилевскиот конгрес, Ресенскиот востанички револуционерен округ со 28.000 жители бил поделен на два самостојни реони, Горна и Долна Преспа. Горна Преспа ја предводеа Славејко Арсов, Драган Петков и Александар Панајотов, додека Долна Преспа Никола Кокарев, Вељан Илиев, Наум Фотев и Ангел Андреев.

Регионот Горна Преспа го сочинуваа градот Ресен како центар и 32 околни села. Долна Преспанскиот крај се состоел од 43 села со центар селото Герман. Седумдесет и пет проценти (75%) од населението во Ресенскиот востанички револуционерен округ биле Македонци, а остатокот Власи, Албанци, Османлии и други.

Поради некои претходни успеси во борбата против Османлиите, Ресенчани биле подготвени да ги следат своите водачи. Во јануари 1903 година, Арсов и неговата Чета во голема битка ги вклучиле османлиската војска и баши-базуците во селото Избиште и извојувале победа. После тоа се водеа и победија повеќе битки, со што на востаниците им се даде одредена репутација на добри борци и стекнување на довербата од народот. Кога дојде повикот за оружје, многумина доброволно се пријавија за секакви должности, вклучително и складирање храна, облека и други средства неопходни за долготрајна борба. Дури и многумина од оние кои заминаа да работат во странство како печалбари се јавија на повикот и над 1.000 се вратија да се подготват за крајната борба.

Чисто заради подобра организација, Долна Преспа понатаму беше поделен на два подрегиони, едниот ги опфаќа селата јужно од Подмочани до Долно Дупени, предводен од Ваљан Илиев, а вториот ги опфаќа селата кај Мала Преспанското Езеро, предводен од Ангел Андреев. За лидер на двете е поставен Никола Кокарев.

Непосредно пред почетокот на востанието, Ресенскиот револуционерен округ бил посетен од Дамјан Груев и Борис Сарафов кои дале совети за поделба на силите и како да се подигне востанието. Имајќи на располагање само 900 бунтовници, локалните водачи биле охрабрени да регрутираат повеќе и да ги поделат своите сили за да можат истовремено да нападнат неколку цели. Беа формирани и селски чети и обвинети за одбрана на нивните села.

На 18 јули 1903 година околијата Славејко Арсов одржал состанок во селото Болно со ресенските градски старешини за да ги убеди да се подготват за востание внатре во градот, но идејата била спротивставена. Ако тоа не успеа, регионалниот водач ги убеди барем да помогнат во бунтот со донирање лекови, храна итн. и да формираат разузнавачка служба во градот.

Околу една недела пред востанието, Округот ја доби својата конечна наредба и беше донесена одлука прво да се нападне мудирлукот во Наколец каде што беа стационирани 200 отомански војници. Планот беше неколку чети истовремено да нападнат на 2 август 1903 година од различни правци. За жал, не сите чети стигнаа до својата дестинација на време и оставија празнина за Османлиите да избегаат. Со неочекувано бегство, дополнителната османлиска сила успеала да им помогне на османлиските бегови во селото Сливица и да придонесе за поразот на востаниците во други области. Откако ја ослободија Сливица, беговите учествуваа во одбраната на Наколец, која траеше два дена. Во битката на Наколец се вклучила чета башибазуци од селото Крани и ги натерала востаниците да се повлечат.

Раководството на подрегионот на Мала Преспанското Езеро во меѓувреме одржа состанок на 2 август 1903 година во селото Рудари и разви план за напад со кој се бараше напад на селото Ппли каде што беа стационирани 150 отомански војници.

Селските чети од Есвика, Оромник, Буковик и Дреново од едната страна и четите од селата Рмби, Герман, Медово, Штрково и Рудари од друга страна, со вкупна сила од 200 востаници, требало да се приближат тајно и на сигнален напад на нивниот водач. истовремено од сите правци. Поради непосредната близина на албанското вооружено население кое живее во тие села, требаше да се биде исклучително внимателен. За жал, пред планот да се реализира, Османлиите станале свесни за тоа и презеле мерки на претпазливост. Откако ја изгубија предноста од ненадеен напад, водачите на востаниците решија да ги повлечат своите сили и се повлекоа во селото Герман каде одржаа уште еден состанок за да одлучат што да прават.

И покрај нивната позиција на неповолна положба, лидерите сепак одлучија да извршат некои напади. Првиот напад бил изведен врз селото Шаовци ноќта на 8 август 1903 година, но безуспешно. Следниот напад бил извршен врз селото Бостанџиовци на 8 август 1903 година, кој исто така бил неуспешен. И двете села биле добро вооружени и добро бранени не само од Османлиите туку и од Албанците кои живееле таму.

Планот за кревање на востанието во Горна Преспа бил со напад на градот Ресен. За да ги завршат подготовките, востаничките водачи се собрале во селото Болно на 1 август 1903 година.

Беше решено да се поделат четите во 5 групи од по 30 и да започне нападот истиот ден. Сите чети освен оној од Дрмени стигнале до целта и чекале сигналот да почне да пука.

Дрменската чета за жал била пресретната од османлиска ноќна патрола и немала друг избор освен да отвори оган. Прераната пукање ги предупреди градските власти за неизбежниот напад и за да се спречи контранапад, останатите чети отворија оган започнувајќи повеќе битки. Престрелката траела 45 минути пред Османлиите да се прегрупираат и да ги избркаат четите од градот.

Додека главната Чета се борела со Османлиите во градот, неколку села Чети од Избишта, Кривени, Круше и Златари ги нападнале османлиските патроли, но со мал успех. Османлиите со помош на баши-базуците брзо презеле предност и не само што ги истерале востаниците туку како одмазда ги запалиле и селата Круше и Лева Река. Селото Четас од Евла и Горно Дупени со околу 50 востаници го нападнале османлиското упориште во Петрино кое го чувало патот Охрид-Ресен.

Престрелки имало и во селата Царев Двор, Дрмени и Подмочани. Битките продолжија и следните неколку дена и поголем дел од Преспанскиот револуционерен округ, освен градот Ресен, Наколец и Ппли, беше ослободен.

Неослободувањето на овие места главно се должи на предавство каде плановите на востаниците тајно му биле откриени на непријателот.

Штом востаниците го ослободија регионот, Османлиите испратија засилување. Доцна во денот на 3 август 1903 година колона од 600 непријателски војници и баши-базуци пристигнала во Ресен и почнала околните села и неселективно да пука кон цивилите. Како што паѓаше секое село, тоа беше ограбено, а куќите беа ограбени, а потоа изгорени. Општото население беше мачено, а многу жени беа силувани и обесчестени. Секој напад бил завршен со палење на селото.

Најлошото страдање се случи во рацете на Албанците кои формираа единица од 700 баши-базуци и дивееја ограбувајќи, тепајќи и мачејќи го македонското население. По преминувањето на реката Девол, овие баши-базуци го продолжија дивеењето низ Нивици, Граждино, Орово, Дреново и други села во Долна Преспа.

Овие тешки напади врз цивилното население поттикнале многу востаници да ги напуштат своите места и да се приклучат на селото Четас во обид да го спасат христијанското население. За жал, колку повеќе востаниците давале отпор, толку полоша била казната за селаните.

До 11 август 1903 година речиси целото востание во Ресенскиот востанички револуционерен округ било ангажирано во одбрана на цивилното население, но без успех. Османлиската војска добила дополнително засилување од Лерин и масовната одмазда продолжила. Љубоино и Брајчино биле изгорени до темел, а како што битката се движела од Брајчино кон Дупени, биле убиени и востаничките водачи Никола Кокарев и Велјан Илиев. Тогаш востаниците без водачи беа фрлени во неред, со што буквално се стави крај на Востанието во северниот дел на Долна Преспа.

Во јужниот дел, пак, востаниците решиле да го зајакнат отпорот и ги повикале сите борци кои располагаат да се приклучат во битките. Кога започнала османлиската офанзива помеѓу 23 и 25 август 1903 година, кај селото Герман, прва пристигнала Битолската чета, која броела 86 востаници, предводени од Александар Ефтимов и Иван Кафеџија. Од Вмбелска Планина се приклучиле и Костурските чети, кои броеле вкупно 825 востаници, предводени од Васил Чакаларов и Пандо Кљашев.

Во борбата се вклучиле и околу 200 локални востаници на чело со Андрев и Олчев. Вкупно имало 1.100 македонски борци против армија од 6.000 османлиски војници.

По изненадувањето и уривањето на битолските и германските чети кај селото Штрково, османлиската војска на 28 август 1903 година ги ангажирала преостанатите чети кај селото Рудари каде што избувнале неколку битки. Резултатите биле катастрофални за востанието, оставајќи 85 востаници мртви и практично завршувајќи го востанието во тој регион.

Деморализирани, и востаниците и цивилите почнаа набрзина да се повлекуваат кон безбедноста на планината Пелистер.

По масовниот егзодус, бунтовниците ги префрлија своите приоритети од офанзивна на одбранбена тактика и ги концентрираа своите напори на заштита на цивилите и обезбедување храна и засолниште за нив.

Некои Преспанци го направија островот Аил упориште и се држат до поголемиот дел од септември. Но, кога дојде веста дека Османлиите требаше да набават артилерија со долг дострел, раководството на одбраната на Островот го евакуираше островот на 20 септември 1903 година. Како што селаните почнаа да се враќаат во своите домови, бунтот брзо престана, со што беше завршен на 2 август 1903 година.

Востание во таа област.

Дел 24 - Костурското востание Костурскиот востанички револуционерен округ (сега окупиран од Грција) го покривал југозападниот дел на Македонија кој приближно одговарал на административната Костурска Чаза со граници кои го следеле текот на реките Бистрица и Девол до краевите на планините Грамос, Смоликина и Саракина.

Костурската каза била поддржана од население од околу 75.000 луѓе од кои 51.000 Македонци, а останатите Албанци, Власи и Османлии.

Револуционерните активности во Костурското востание Револуционерниот округ значително се зголемил со посетата на Гоце Делчев кон крајот на 1901 година. Неговата продолжена посета и обиколка на регионот, која траела до 1902 година, и помогнала на Македонската револуционерна организација (ВМРО) да формира револуционерни комитети во речиси сите христијански населени села.

Највисоките раководни позиции во Костурскиот востанички револуционерен округ беа целосно пополнети со мештани од Костурско, меѓу кои беа познатите војводи Васил Чакаларов, Пандо Кљашев и Лазар Поп Трајков, сите добро познати на Делчев од школските денови во Солун. Поради неодложни околности, раководството на Костурското востание револуционерен округ сакало рано да го крене востанието и такви барања упатил до другите Обласни револуционерни организации.

Неуспешниот обид за востание во Загоричени од страна на Анастас Јанков ги алармирал османлиските власти дека нешто се случува во тој регион, па веднаш се реагирало да се запре населението и да се уништи ВМРО. Затоа, наместо да чекаат Османлиите да ги соберат еден по еден, костурските револуционерни водачи побарале востанието да започне што е можно поскоро. Во тоа време имало само 1.800 отомански војници стационирани во и околу Костур, така што би било одлична можност да се ослободи Костур пред да се донесат повеќе војници.

Во меѓувреме, поради обидот за востание во Загоричени, Османлиите станале свесни дека нешто се развива, па ги зголемиле своите претреси, апсења и убиства на луѓе.

Насилството стана секојдневие со тешки последици не само за обичниот македонски народ туку и за иднината на востанието.

Сето тоа натежнувало во срцата и умовите на револуционерите, особено на Чакаларов и Кљашев, па на Смилевскиот конгрес, кој се одржал во мај 1903 година, тие не само што поддржале рано востание, туку и го барале.

На Смилевскиот конгрес е одлучено раководители да го организираат и водат востанието во Костурскиот револуционерен округ, меѓу другите, да бидат Васил Чакаларов, Пандо Кљашев, Лазар Поп Трајков, Манол Росов, Иван Попов и Михаил Николов.

Веднаш по Смилевскиот конгрес, претставниците на Костурскиот револуционерен округ организирале повеќе состаноци што се одржале во селата Дмбени, Блаце и Ппли на кои се разговарало за општата состојба и биле донесени одлуки како да се продолжи со подготовките за востанието. Одлучено е да се подели Костурскиот востанички револуционерен округ на 5 подреони, секој предводен од војвода кој пак ќе известува во Обласниот штаб. Веднаш штом беа назначени војводите, следеа подготовки за регрутирање, обука и вооружување на востаниците. Луѓето беа поставени и задолжени за набавка на храна, облека, медицински материјали и други одредби за поддршка на востанието.

Додека востаниците тајно се подготвувале за востанието, Османлиите продолжиле да ги засилуваат своите сили и ги засилиле своите провокации, злоупотреба и тортура врз општото население. Во потрагата по оружје, Османлиите го запалиле селото Смрдеш заедно со фабриката за производство на бомби и работилницата за производство на гранати. Малку подоцна беа извршени рации во селата Статица, Коломнати и другите околни села и беа одземени над 100 пушки.

Така, наместо да чекаат Главниот штаб да даде датум за востанието, додека Османлиите го уништувале Костурско село по село, локалното Костурско раководство решило да возврати.

По палењето на Смрдеш, на 31 мај 1903 година, Чакаларов презеде офанзива и ги нападна Османлиите кај Локма, задавајќи разорен удар. Останувајќи извесно време сами, востаниците продолжиле со подготовките и околу средината на јули 1903 година, Чакаларов, Кљашев и Попов се чувствувале уверени да ги однесат своите чети на обиколка низ различните села на Костурско.

Кога веста за почетокот на востанието стигнала до Костурскиот регионален штаб, за 4 до 5 часа биле известени сите 80 костурски села, што покажувало дека Костурското востание револуционерен округ е подготвен за акција. За жал, така биле и Османлиите кои дознале за претстојните напади, особено за оној на градот Костур.

Кога востаниците откриле дека Османлиите знаеле за нивните планови да го нападнат градот, брзо ја смениле тактиката и почнале да напаѓаат помали отомански инсталации. Првиот напад, извршен од Четата на Попов, започнал во Апоскеп и Жупаноште во ноќта на 2 август 1903 година и ескалирал при ослободувањето на Клисура.

Градот Клисура, со население од 3.400 жители, се наоѓа на кривината на планината Клисура на 1.170 метри надморска височина. Географски и од воен аспект Клисура се наоѓа на идеално место што го премостува Костур со околните села.