Дел 20 – Крушевското востание Крушовскиот револуционерен округ опфаќал област - Part 01

Дел 20 – Крушевското востание Крушовскиот револуционерен округ опфаќал област која се протегала од реката Блато на исток, реката Црна и Прилеп на југ, реката Велика на север и Демирхисарскиот регион на запад.

Со центарот на градот Крушево, Крушево поддржуваше околу 10.000 жители од кои 5.000 Македонци, 4.000 Власи, 400 христијански Албанци и други. Во споредба со другите градови, Крушево беше поразвиено, а неговите жители пообразовани и високомотивирани работејќи на полето на трговијата, занаетчиството и сточарството.

Како и другите револуционерни окрузи, така и Крушево, веднаш по Смилевскиот конгрес, ги започна подготовките за востанието со избор на водачи и припишување, обука и вооружување на востаниците. Меѓу шесте избрани пратеници, за командант на востаничките сили кои во тоа време броеле околу 1.200 бил избран Никола Карев.

Оружјето за силите се снабдувало по разни канали од Грција, Албанија, Тетово, Кичево и други места. За одбраната на Крушево беа специјално изградени шест топови од цреша и нивните ракувачи добија посебни упатства како да ги распоредат. На сите востаници им беше обезбеден десетдневен курс за обука, кој вклучуваше различни тактички вежби и упатства за употреба на оружје. На неколку затскриени места беа изградени и специјални печки и складишта за да се приспособат за готвење за голем број луѓе и за складирање храна, облека, муниција и други материјали.

По одлуката на Крушево да учествува во востанието, беше извршено истражување на непријателските сили и беше откриено дека градот Крушево бил под гарнизон на само 60 војници и не повеќе од 100 отомански цивили биле вооружени.

Откриено е и дека на Османлиите ќе им требаат од 8 до 10 часа за да донесат засилување.

Со оглед на горенаведените факти, беше одлучено да се започне востанието со напад и брзо уништување на Крушевскиот гарнизон пред османлиското засилување да има доволно време да пристигне.

Одлучено е и по неговото ослободување Крушевско да се брани со позиционирање на Четите на различни стратешки локации.

Востаничките сили би биле поделени на осум единици; шест главни и две поддршка. Единицата на Андреј Димов ќе биде назначена да ги преземе затворот, телеграфот, поштата и домот на државниот благајник и жандармеријата. Единицата на Иван Алабаков ќе биде назначена да ги преземе касарните каде што биле стационирани отоманските војници. Единицата на Питу Гули, која би била придружувана од припадници на македонската селска полиција, би била назначена да го заштити Крушево на југ од правецот на селата Острилци, Бирино и Трсеник и да дава поддршка на другите единици кога е потребно. Како најголема, составена од 300 востаници, оваа единица би имала и знаменосец. На таа должност бил задолжен Ѓорѓи Димов. Единицата на Марко Христов-Мирче ќе биде назначена да го заштити Крушево од североисточната страна.

Единицата на Ташко Карев ќе биде назначена да го заштити преминот Павлена чешма, а единицата на Коста Христов ќе биде назначена да заземе позиција на превојот Муратова Чешма. Единиците на Ѓурчин Наумов и Ѓорѓи Стојанов ќе бидат распоредени да заземат позиции кај Дени Камен помеѓу Слива и Бушова чешма на северозапад и Пуста Река.

Штабот на Крушевото востание одржал состанок во Биринска планина на 30 јули 1903 година и го финализирал својот план за напад на Крушево. Исто така, ги информираше водачите на единиците за нивните задачи. Деталите за нападите беа задржани додека не се добие сигналот за започнување на востанието.

Додека војсководците ги подготвувале своите стратегии, владата во Крушево, на чело со Никола Карев, била зафатена со подготовка на Крушевскиот манифест кој требало да биде дистрибуиран до сите османлиски села веднаш по почетокот на востанието. Идејата на Манифестот беше да им даде на луѓето вистинска слика за тоа што е востанието и да ги увери муслиманите дека востанието не е против нив, туку против угнетувачката османлиска влада. Делумно во Манифестот се вели дека востанието не било насочено против муслиманите, туку против тиранијата и ропството на угнетувачката османлиска влада која ја нарушувала честа на сите луѓе вклучувајќи ја и честа на сиромашните муслимани.

Манифестот, исто така, ги повика сите луѓе да се кренат против османлиската влада, да се приклучат на бунтот и да се борат за слобода и правда за сите. Изненадувачки, Манифестот го направи токму она што беше дизајниран да го прави и го привлече вниманието на многу Османлии, вклучително и вниманието на поручник Сулејман Али, командантот на гарнизонот Крушево кој го избегна бунтовничкиот напад. Во писмото упатено до Крушевската република, Сулејман Али им честитал на бунтовниците за нивните достигнувања и во име на својот народ се извинувал што ги третирал револуционерите како бандити. Тој, исто така, им посака успех на бунтовниците и им даде благослов. На крајот побара од нив да го уништат коминикето.

Се верувало дека поради Манифестот помалку башибазуци им се придружиле на Османлиите во напаѓањето и пустошењето на селата што им било од голема помош на востаниците.

Нападите против османлиската одбрана се одвиваа според планираното и востаничките сили беа распоредени како што се очекуваше и навремено. Нападот на самото Крушево започна на полноќ со првиот истрел на Вангел Топузов. Жандармеријата упадна и сите во неа се предадоа. Без отпор падна и поштата.

Даночните инспектори одбиле да се предадат и биле убиени во престрелка. До утрото на 3 август 1903 година, цела деловна област Крушево беше во рацете на бунтовниците.

Сепак, отоманските војници не беа толку лесно да се соборат како што се очекуваше прво и дојдоа во ќор-сокак со бунтовниците на Алабаков. Беа потребни дополнителни сили на резервниот одред на Питу Гули за да ја завршат работата. На крајот беа употребени запаливи бомби за да се отстранат Османлиите. Четиринаесет часа подоцна, 9 војници биле заробени, а 17 заедно со нивниот командант Сулејман Али го пробиле пробивот на бунтовниците и избегале. Во оваа битка загинаа осум востаници, а 16 беа ранети. Нападот беше неочекуван и целосно изненадување за Османлиите, не давајќи им однапред предупредување.

По откривањето на востаничкиот напад на Крушево, Османлиите набрзина собрале и испратиле 300 војници, составени од дел од третиот полк од Прилеп и некои албански башибазуци. По нивното пристигнување во околината на Спили и Кале, Османлиите биле пресретнати од Четата на Марко Христов-Мирче и избувнала престрелка што ги принудила Османлиите брзо да се повлечат. Османлиите се обиделе повторно следниот ден и задутре да ја пробијат одбраната на Мирче, но безуспешно. После тоа ситуацијата во Крушево остана мирна до 11 август 1903 година кога пристигнала голема османлиска сила.

На 4 август 1903 година кај Дени Камен е забележана чета Башибазук како напредува кон Дреново. Четата на Ѓурчин Наумов беше брзо испратена и успеа да ги турне башибазуците назад во избрзано повлекување. Во таа битка загинаа 20 башибазуци.

На 4 август 1903 година во моментот кога османлиските сили биле соборувани, Никола Карев заедно со другите политички водачи на ВМРО, пристигнал во Крушево. Веднаш по неговото пристигнување тој предложи формирање на привремена влада од шест члена. Откако беше пречекан како херој и ослободител, Никола Карев побара присуство на 60 од најистакнатите жители на Крушево. Конкретно побара истакнати личности од сите три етникуми, Македонци, Власи и Албанци кои живееле таму. Од овие луѓе шест беа избрани да ја водат привремената влада. Тие беа Дину Вангел именуван за претседател и шеф на судот, Ѓорѓиј Чаче назначен за секретар и управител за реквизиции, Теохар Нешок за благајник, Христо Ќурчиев за градоначалник и началник на полиција, Димитар Секулов за директор за набавка на храна и д-р Никола Баљо за директор на Здравствена грижа. Потоа беше избран Управен совет, а за претседател беше назначен Никола Карев. Како претседател, Никола Карев го прогласи Крушевскиот регион за Република, прва република на Балканот управувана од Македонци, Власи и Албанци.

Првата работа на новоизбраната влада беше да се погрижи сите луѓе, вклучително и муслиманите, да бидат заштитени и третирани како еднакви.

Неколку куќи и продавници биле претворени во работилници и складишта за складирање, производство и поправка на оружје, обувки и облека како помош на востанието. Преземени се и вонредни мерки за реквизиција на залихи со храна, оружје и муниција. Поголемиот дел од населението доброволно донирал предмети како тенџериња, тави, садови и други прибори за да се стопат за да се направат куршуми.

Штабот во меѓувреме работеше напорно за да скрои одбранбени планови со цел да ја одбрани новооснованата Македонска република од османлиската инвазија и бараше најефикасни начини на кои може да ја распореди својата ограничена одбрана. Една од акциите преземени за зајакнување на одбраната беше изградбата на добро опремен ров систем кој ќе ги заштити бунтовниците од непријателски оган, како и ќе им обезбеди резерви за долги битки.

Меѓутоа, не им требаше многу време на Османлиите да се прегрупираат и да започнат целосна офанзива. Помеѓу 5-ти и 12-ти август 1903 година брзо се собраа значителна сила од 18.000 отомански војници и башибазуци. Силата се состоеше од 40 пешадиски баталјони, неколку коњанички единици, 4 артилериски батерии и 24 топови, сите концентрирани во Битолскиот, Прилепскиот и Кичевскиот регион.

Додека востаниците беа зафатени со зајакнување на својата одбрана, беа испратени три отомански колони да ги нападнат областите. Главната колона командувана од Бахтијар-паша, составена од 10.000 војници, целосно опремени со артилерија, напредувала кон Крушево од исток, од правец Прилеп и Кривогаштани. Втората колона се состои од 3.000 отомански војници, исто така поддржани од артилерија напредната од југ.

Третата колона составена од околу 5.000 војници опремени со коњаница и планинска артилерија напредуваше од северозапад.

Османлиите имаа добра причина да дејствуваат брзо и да го задушат ова востание што е можно поскоро бидејќи османлиската влада се сметаше за донекаде негативец од европската јавност. Воспоставувањето на Крушевската република би можело да има несогледливи политички последици за Отоманската империја доколку не се проверува брзо. Освен тоа, Крушево беше богат регион со здрава економија што ќе поддржи висока концентрација на востаници и одржливо и продолжено востание доколку се дозволи длабоко да се ровови.

На 12 август 1903 година Бахтијар-паша им наредил на своите трупи да го опколат Крушево. После тоа, тој испратил ултиматум до штабот на востанието барајќи негово предавање.

Одговорот од штабот сепак беше целосно „не“. „Не се кренавме за да се предадеме, туку зедовме оружје да се бориме за нашата слобода и за Македонија“, беше одговорот на Штабот. Откако го добил неговиот одговор, Бахтијар-паша им наредил на своите трупи да почнат да пукаат.

Децата и постарите лица беа брзо евакуирани во блиските шуми, а останатите се зазедоа на своите позиции да го одбранат Крушево. Четата на Ѓурчин Наумов зазеде позиција да ги брани височините над патот Битола-Прилеп. Четата на Иван Алабаков ја презеде одбраната на Бушова чешма, Дени Камен и патот за Кичево. Четата на Ѓиорѓиј Стојанов била назначена да го штити превојот Слива, а Четата на Ташко Карев била испратена да го брани патот до селото Кочиште кај Којов Трн. Тодор Христов и неговата група заземаа одбрана на карпестиот врв кај Мечкин Камен. По наредба на Питу Гули, инспектор на востаничките единици, сите востаници без оружје биле испратени дома.

Штабот на востанието бил преместен на Гумење што на раководството му овозможило добар поглед на целото Прилепско Поле.

По откривањето на големината на османлиската сила што го опкружува Крушево, Советот на војводи се состанал и и препорачал на привремената влада да го предаде градот Крушево за да го поштеди од уништување. Планот беше да се предаде Крушево и да се повлече, надевајќи се дека Османлиите ќе продолжат. Потоа, додека се повлекувале, востаниците ќе ги воведат Османлиите во стапица на тесниот премин на реката Жаба западно од Крушево. За жал, тој план брзо беше напуштен кога беше откриено дека Османлиите веќе го презеле пропусникот. Ако тоа не успеа, Советот одлучи да ги спаси своите сили со целосно напуштање на регионот. За жал, премногу бунтовници, не сакајќи да ги остават своите семејства незаштитени, не ги послушаа наредбите и решија да се борат до смрт. Меѓу оние кои водеа самоубиствени битки беше Питу Гули и неговиот Чета кои изјавија „ако нема слобода, тогаш има смрт“.

Во 10:00 часот на 13 август 1903 година, Бахтијар-паша наредил неговата артилерија да почне да пука. Потоа им наредил на своите трупи да го заострат опкружувањето околу Крушево.

Додека Крушево гореше, Штабот повторно им нареди на сите востаници да се повлечат, а Питу Гули заедно со 34 негови луѓе повторно не послушаа и се бореа додека не им снема муниција спасувајќи ги последните куршуми за себе. Питу Гули и неговите луѓе покажаа голема храброст која никогаш не смее да се заборави.

Додека повеќето одбрани се распаднаа, Чета на Ѓиоргиј Стојанов успеа да го заштити преминот Слива, дозволувајќи многу цивили и бунтовници да бидат евакуирани. Чета на Иван Алабаков понесе што е можно повеќе луѓе, а исто така се повлече на ридовите преку превојот Слива. Стојанов, со 40 негови борци, сепак, остана активен на превојот и се бореше до смрт. Неговата и жртвата на неговите луѓе спасила илјадници луѓе да не бидат заробени од Османлиите.

До крајот на денот на 13 август 1903 година Крушево беше запалено и ограбено од башибазуците кои не се смилуваа и го колеа, убиваа, мачеа и силуваа цивилното население. Најмногу настрадале Крушево и селата Селце, Растоица и Журче со 139 убиени мажи, силувани 165 жени, опожарени 217 куќи, 210 дуќани изгорени до темел и 1.170 луѓе без покрив над главата.

(Ванче Стојчев. „Воена историја на Македонија“. Воена академија. Скопје, 2004. Страна 322)

Дел 21 - Кичевско, Карбуничко, Душегубичко и Ѓавато востание Кичевското востание ги опфати Кичевско и Порече и го предводеа војводите Лука Џеров, Јанаки Јанев и Арсо Мицков кои го претставуваа Кичевско и Ѓорѓиј Пешков, Ванчо Србаков, Јанаки Петров и Цветан од Светораце кои го претставуваат Порече. Кичевскиот регион беше поделен на подреони Горна Копачка, Долна Копачка и Долна Река. Регионот Порече бил поделен на Рабетин Кол и Порече.

За разлика од повеќето реони, Кичевско-поречките региони, населени речиси целосно со христијани, од кои огромно мнозинство се Македонци, учествувале во востанието во огромен број, што ги прави пропорционално едни од најсилните поддржувачи на востанијата во Македонија. За жал, луѓето во овие региони беа соочени со пречки; тие беа слабо вооружени и граничеа со регион претежно населен со Албанци и други муслимани.

Соочени со тешка ситуација, кичевско-поречкото раководство се двоумеше да го подигне востанието под овие услови, што ги натера Дамјан Грев и Главниот штаб да интервенираат.

На 28 мај 1903 година Груев испрати Чета од 40 востаници предводена од војводата Максим Ненов во Долна Река за да го подигне моралот на народот и да се погрижи Востанието да започне навреме. За жал, Четата била забележана од Османлиите и нападната од баши-базуците. Неподготвени, Четата беше поразена и претрпе големи загуби. Откако планот на Груев беше осуетен, Генералштабот реши да заземе поинаков пристап. Наместо да го одржува Кичевскиот револуционерен центар како воена база, таа одлучи да го пресели својот планински штаб во Долна Река и да го претвори во логистичка и стратешка база за резерви што може да се вработат во други подрегиони. Тогаш беше побарано од кичевското раководство да лобира кај истакнатите дебарчани да влијаат врз албанското и другото муслиманско население да бидат повеќе сочувствителни кон бунтовничката кауза.

Се чинеше дека нивните акции делуваа и како што беа собрани повеќе пари, беа купени повеќе пушки и муниција. Непосредно пред почетокот на востанието биле купени 450 пушки и учествувале 23 села со своја Чета.

И покрај проблемите што ги имаше во Долна Река, четирите чети формирани таму беа испратени во други региони. Двајца биле испратени да учествуваат во Галичкото востание, еден во Лазарополе и четвртиот во Тресонче. За време на востанието, повеќето чети биле испратени да помагаат во борбите во Горна Копачка, бидејќи во Кичевско и Порече имало мала активност.

Бројот на борци мобилизирани во овие два региона непосредно пред востанието броеше над 1.000, но тие сепак беа побројни од османлиската војска за три спрема еден, а да не ги спомнуваме дополнителните бројни единици на Баши Базук што шетаа по овие региони.

Наредбите за кревање на востанието, испратени од Главниот штаб, пристигнале во Кичевскиот востанички округ на 26 јули 1903 година, што го поттикнало окружното раководство да се состане на 31 јули во манастирот Пречиста и да го подготви својот план за акција.

По завршувањето на акциониот план, на 1 август 1903 година, селските војводи биле информирани и дале наредба да ги мобилизираат силите на 2 август. Шестотини востаници пристигнаа ноќта на 2 август и беа поделени во три чети. Околу еден час по полноќ нападите започнале. Еден одред го нападна логорот кај Јурија додека друг ја нападна касарната Кале.

Нападите беа дизајнирани да го шокираат непријателот и да му нанесат што е можно повеќе жртви во најкус можен рок.

Додека се случувале овие напади, шест помали села Чети во Горна Копачка подрегион ги здружиле силите за да формираат голема, 120 востаничка Чета која пак го опколила и нападнала османлискиот гарнизон од 150 војници во Извор. Овој конкретен гарнизон, бидејќи беше од одредена важност, беше причина за ескалација на борбите од двете страни. Како резултат на тоа, Османлиите испратиле уште 150 војници на местото на настанот, што ги поттикнало Македонците да го совпаднат со 200 свои. Следеше жестока борба што резултираше со пробивање на македонската блокада. Штом гарнизонот бил ослободен, Османлиите се повлекле во Кичево.

Беа мртви 50 отомански војници и осум македонски востаници.

Следниот ден (03.08.1903 г.) Османлиите се вратиле со 200 војници и 150 баши базуци со намера да го нападнат и го блокираат селото Вранештица. Македонците испратија на помош 200 востаници предводени од Арсо Мицков.

Македонците ги поделиле силите во две групи кои имале намера да го нападнат непријателот од две страни. Првата група успеала да ги пресретне Османлиите кај селото Староец пред да имаат шанса да направат каква било штета. Втората група ги нападнала Османлиите во близина на Вранештица што резултирало со пораз на Османлиите. По краток ангажман, Османлиите кај Староец исто така биле поразени. Османлиите се повлекле во Кичево додека баши-базуците биле прогонувани од востаниците со неколку ангажмани. Баши-базуците се распаднале откако нивниот водач Алија бил убиен и потерата завршила.

Утрото на 4 август 1903 година, редовен отомански баталјон од 800 војници, заедно со голем број локални единици на Баши Базук, жестоко и постојано го напаѓаат селото Карбуница. Три од нападите биле одбиени од 200-те востаници предводени од Арсо Мицков кој го бранел селото, но одбранбената линија била пробиена при четвртиот напад и до пладне селото паднало во рацете на непријателот.

Во обидот да се повлечат од битката Арсо и неговите востаници го водат непријателот во потера до место кај Ѓуѓевица каде што била подготвена заседа од 350 востаници од Горна и Долна Копачка. Во моментот кога Османлиите добиле повеќе засилувања од кичевскиот гарнизон и од баши-базуците, пристигнале уште 150 востаници, предводени од Јордан Пиперката и Димитар Дечев, кои се вклучиле во битката.

Неподготвени за долга битка, востаниците набргу останале без муниција и огнената пресметка се претворила во злобен масакр од рака во рака, бидејќи македонските востаници се фрлале кон непријателот, вооружени само со ками и ножеви. Но, за среќа, еден од македонските востаници го убил непријателскиот командант одговорен за насочување на битката и во текот на конфузијата многу од востаниците ги пробиле непријателските линии и успеале да побегнат. Во оваа 12 часовна битка учествуваа околу 700 македонски востаници оставајќи зад себе 30 загинати и многу ранети. На османлиска страна во битката учествувале повеќе од 1.500 војници и баши базуци со 120 загинати и многу ранети. Кога битката завршила, Османлиите ја прогласиле за пораз, а војската се повлекла во Кичево, додека баши-базуците се кријат во шумата.

Откако не успеале да победат во Кичево, Османлиите го насочиле вниманието кон Порече. На 8 август 1903 година 2.500 отомански војници и околу 1.000 баши-базуци се упатиле во Рабетин Кол, каде што ги пречекале 100 македонски востаници предводени од Ванчо Шербаков. Токму кога востаниците му се приближиле на непријателот кај Подувач во планината Чолаица, Османлиите отвориле оган со својата артилерија, принудувајќи ги востаниците да се повлечат назад во ридовите. Следуваше жестока битка, но без употреба на неговата артилерија непријателот не беше во можност да ја скрши бариерата и неговото напредување беше запрено. Кога битката завршила, Османлиите се повлекле оставајќи зад себе 80 мртви. Востаниците изгубија 12 борци.

Исфрустрирани, за време на повлекувањето, османлиската војска ги запалила селата Орланци и Рабетино оставајќи зад себе 20 мртви жени, деца и старци. По нивното повлекување, Османлиите останале настрана од овој регион најмалку еден месец. За тоа време македонското цивилно население подготвувало посебни логори во затскриените места каде што останало за време на востанието. Додека живееле во безбедноста на логорите, цивилите служеле како главни снабдувачи со храна, облека, оружје и медицински материјали за локалните бунтовници кои се бореле во востанието.

Селото Душегубица беше нападнато од османлиски војници на 29 август 2003 година како дел од османлиската офанзива против Кичевското востание. Одред од 600 османлиски војници бил испратен од Дебар во Долна Река за да го исчисти тамошното востание кога го пречекало Душегубичкото село Чета. Следела битка и траела околу четири часа пред да пристигнат востаничките засилувања и да ги оттурнат Османлиите. Ова беше навистина голема битка каде што едно мало село Чета составено од неискусни мажи и жени се спротивстави на цела отоманска чета од борбени војници. Но, благодарение на навременото пристигнување на областа Чета на Лука Џеров и селото Лафтенци Чета, избегната е катастрофа.

По нивниот пораз, Османлиите брзо се повлекле оставајќи зад себе 30 мртви. Бунтовниците немаа смртни случаи, а само неколку беа ранети. Следниот ден Османлиите се вратиле и се обиделе повторно да го нападнат регионот, но овој пат востаниците биле подготвени со заседа на планината Бистра. За жал, поради случаен истрел од пушка нивните планови биле откриени и Османлиите се вратиле назад пред да паднат во стапицата.

Неколку дена подоцна, на 2 септември 1903 година, османлиската војска се вратила. Овој пат донесе 2 баталјони од Дебар со 2.000 војници. Во својот трет обид да влезат во регионот, Османлиите ги поделиле своите сили во две групи.

Едната група требаше да го нападне и заземе Душегувица, додека втората истовремено да го нападне и заземе Лафчани.

Побројно и страдајќи од исцрпеност, селото Душегубица Четас реши да се повлече и да се упати кон селото Кленоец.

Лафчанското село Чета, составено од 75 востаници, решило да остане и да се бори. Не можејќи да се спротивстават на бројно супериорната османлиска војска, лафчанските востаници исто така решиле да ги напуштат своите позиции и се повлекле во Подвис. Втората османлиска група потоа го запалила селото Лафчани и се повлекле во Кичево и Дебар. Првата османлиска група во меѓувреме ја нападнала Душегубица и го запалила селото, а потоа се упатила кон Клеонец во потера по востаниците. Следувале неколку битки пред да се повлечат Османлиите.