Дел 31 – Младотурското востание Се чини дека христијаните не биле единствените - Part 07

Мандл беше за македонската автономија и рече дека Македонија заслужува да и се помогне бидејќи македонскиот народ најмногу настрадал во овие војни.

Донесена е Резолуција со која поделбата на Македонија меѓу Србија и Грција се нарекува кршење на правата на македонскиот народ, незаконски и нецивилизиран чин. Во резолуцијата се повикуваат големите сили да го преиспитаат Букурешкиот договор и да ја исправат неправдата направена врз македонскиот народ.

Резолуцијата беше испратена преку телеграма до 150.000 македонски бегалци во Софија и до албанската влада во Валона.

И Јане Сандански се спротивстави на Договорот и започна своја кампања против него, особено против поделбата на Македонија. Сандански ја поддржуваше идејата за автономија на Македонија и во неа гледаше надеж доколку Австро-Унгарија требаше да и даде поддршка.

Во август 1913 година Сандански отпатува во Тирана и Валона и со претставници на албанската револуционерна влада организирал подготовки за заедничко македонско-албанско востание. Целите на востанието биле откажување на Букурешкиот договор и воспоставување автономија на Македонија и Албанија. За жал, поради суптилните разлики помеѓу планот на Сандански и планот на Австро-Унгарците, Австро-Унгарија интервенираше и ги откажа плановите на Сандански. Обесхрабрен Сандански се откажал и ја напуштил Албанија.

Гледајќи дека во ниту еден договор не се спомнува Бугарија да се откаже од својот дел од македонските земји, голем број истакнати Македонци во Софија побарале Бугарија прва да се откаже од својот дел од Македонија и да ги остави Македонците да основаат кнежество во тој дел. на Македонија.

Тогаш, поддржано од Австро-Унгарија, кнежеството ќе побара од другите да се откажат од своите делови од Македонија. За жал, бугарската влада го отфрли предлогот, уште еднаш покажувајќи ги своите вистински намери кон Македонија.

И покрај австроунгарското неодобрување, ВМРО и албанската привремена влада продолжиле со подготовките за востание и во исто време добивајќи бугарска и османлиска поддршка. Додека Бугарите беа во поддршка на ВМРО, Османлиите ја фрлија својата поддршка зад Албанците.

Планот беше востанието да започне со напад на македонските и албанските чети на српската и грчката задна страна, додека бугарската и османлиската војска ќе изврши фронтален напад.

За жал, опозициските партии во Бугарија беа против ваквото востание во Македонија, бидејќи многумина веруваа дека соработката меѓу Албанците и Македонците нема да трае и нема да има корист Бугарија да се вклучи. Меѓутоа, бугарската влада продолжи да се подготвува за војна со Србија и Грција.

На 29 август 1913 година Бугарија потпиша договор со Османлиите за заеднички акции против Србија и Грција, според кој Бугарија требаше да се откаже од Одрин, Дедеагач и Ѓумурџина во замена за османлиска помош да одземе што е можно поголема македонска територија од Србија и Грција. По потпишувањето на договорот, бугарската влада наредила една од нејзините дивизии да мобилизира нови војници и да започне со операции за да ги окупира Гевгелија, Струмица, Кавала, Драма и Серес. Во исто време ВМРО почна да регрутира македонски доброволци во Софија и да создава нови чети.

Но, пред некој од овие планови да се реализира, француските, британските и руските претставници во Софија дознаа и енергично се спротивставија. Така, без бугарска и османлиска поддршка, сега на Македонците и Албанците им остануваше да го кренат востанието. Од страна на Албанскиот револуционерен комитет било договорено, преку писмено овластување, албанските чети да дојдат под команда на ВМРО и да бидат предводени од Војводас П. Чаулев, П. Христов и М. Матов.

На 25 август 1913 година Војвода Тане Николов се сретнал со ВМРО Војводас во Софија и ги информирал за планот за заеднички акции против Србија и Грција во Македонија и ги замолил да соработуваат со Албанците. Во Софија бил свикан последователен состанок на кој и Албанската лига во Бугарија се заложила за приклучување кон ВМРО во востанието.

Пред да започне востанието, планот предвидуваше ВМРО да испрати дел од своите чети преку бугарско-српската граница, а остатокот со австриски бродови од Црното Море преку реката Дунав до Трст и понатаму во Албанија. Новите чети тогаш ќе им се придружат на Чаулев и Матов во Македонија.

Со текот на времето, Војводас Матов и Чаулев мобилизираа околу 12.000 востаници, претежно составени од Македонци и дел од Албанците и Османлиите. Некои од Војводите и бунтовниците што се очекуваше да пристигнат од Бугарија, за жал, никогаш не стигнаа до своите дестинации.

Она што подоцна станало познато како Охридско-дебарското востание започнало неочекувано на 7 септември 1913 година, не како планирано востание туку како спонтан резултат на српска провокација во селото Епископија. Ден откако српските власти го тероризираа населението во Епискупија, 300 востаници од Дебарскиот одред го нападнаа 19. српски полк стациониран во селото Лузуна, заробувајќи 18 планински пушки, 7 митралези и големо складиште со муниција.

Импулсот на ненадејниот напад на Србите го распрсна Востанието во три различни правци. Една група востаници продолжила да ја турка српската војска кон Гостивар и Маврово. Втората група која доаѓала од Дебар напредувала кон српските упоришта во Лопушник и Кичево. Трета група се појавила во Струга и ги нападнала Србите стационирани кај селото Велешта. Како што повеќе востаници се вклучија во борбата, голем број градови и градови во западна Македонија беа брзо ослободени и воспоставена локална власт.

Меѓу оние кои воспоставија власт во Охрид се Лев Огњанов, Димитар Иванов, Иван Групчев, Лев Качков, П. Христов, Петар Филев, Дам Цана и Ирфан бег. Меѓу оние кои воспоставија власт во Галичник беа Еврем Аврамов, Илија Ефремов, Ефтим Гиовски и Ристе Ефремов. (Ванче Стојчев. „Воена историја на Македонија“. Воена академија. Скопје, 2004. Страна 481)

Албанските вооружени единици, обучени и подучени од Австро-Унгарците и предводени од Гаљарди добија задача да ја обезбедат српско-албанската демаркациона линија воспоставена во декември 1912 година на Конференцијата во Лондон. Целта на Австро-Унгарија беше да ја помести линијата кон исток, така што Охридскиот, Струшкиот и Дебарскиот регион станаа дел од Албанија.

Во меѓувреме, Србите, сè уште со надеж дека ќе излезат на Јадранското Море, формираа пропагандна група во Албанија за да ги разоружаат Албанците и да го убедат албанското население да се приклучи на Србија. Меѓутоа, ова предизвика некои исламски и милитантни Албанци кои формираа борбена група наречена „Качаци“ и кои се бореа за ослободување на Албанија како исламска земја. Ова привлече поддршка од многу отомански офицери и војници кои исто така се приклучија на групата.

Качаците жестоко се бореле, не само против српската војска и полиција, туку и против македонското население во обид да го исчистат регионот од Македонци.

Србите брзо и жестоко реагираа против востанието со ангажирање на сите свои расположливи сили што беа повеќе од парична казна за македонските востаници на кои досега им снема муниција. Но, поразочарувачки од тоа беше разочарувањето од Бугарија и Австро-Унгарија, кои и двете ветија помош, но надвор од моралната поддршка, не дадоа ништо.

Чаулев и Матов решиле да се повлечат од борбите и да се прегрупираат и да организираат одбранбена линија на околу 20 километри источно од Охрид, заземајќи одбранбена позиција на ридовите кај Петрино и Буково.

На 17, 18 и 19 септември 1913 година, востаниците храбро се бореле против српските сили, но биле поразени од ненадејниот напад на планината Голак од 600 грчки војници. Во тој момент Петар Чаулев ја растури својата Чета во мали групи и им дозволи на борците да се повлечат во планините каде што требаше да презимат. Чаулев, Матов, Георгиев, Шибаков, Атанасов и другите војводи и востаници побегнале во Албанија.

На 6 октомври 1913 година Српскиот округ во Битола ја известил српската команда дека востаниците се поразени и се повлекле во Албанија и дека ситуацијата во пограничниот регион е смирена.

По задушувањето на Охридско-Дебарското востание, српската војска, полиција и поранешните илегални чети повторно почнале да го тероризираат македонското население.

Училиштата беа затворени и сите просветни работници од несрпска националност беа протерани или убиени. Беа отворени специјални воени судови за гонење на Македонците и Албанците кои учествуваа во востанието. Многу луѓе беа убиени, а нивните куќи беа изгорени.

Материјалните штети и убиствата од одмазда за македонското учество во Охридско-дебарското востание продолжија извесно време, што ја поттикна бугарската влада да предложи дел од нејзиниот национален буџет да се издвои за организирање на уште едно општо востание во Македонија во пролетта 1914 година. Австрија - И Унгарија беше охрабрена да издвои државни пари за оваа намена.

Во меѓувреме, ВМРО воспостави сопствена соработка со османлиските претставници и се согласи да спроведе заеднички операции во Македонија за заштита на османлиското и македонското цивилно население од српска одмазда.

ВМРО се сретнала и со албанските претставници во Софија и се договорила да вршат заеднички активности во пролетта 1914 година. Според Албанците кои присуствувале на овој состанок, Австро-Унгарија била подготвена да го поддржи востанието и финансиски и воено.

Беше формиран нов комитет на ВМРО специјално за подготовка и координирање на воените активности во иднина.

За претседател на новиот комитет е назначен генерал Гешов, за помошник потполковник Александар Протогеров, а за членови Николов, Матов, Дрвингов, Тодор Александров, Чаулев, Стојанчев, д-р Владов, Занков и Таквор. Беше решено Комитетот да остане неактивен до следната пролет, но беше задолжен да организира борба во која ќе биде вклучена цела Македонија.

Дел 39 – Македонско учество во Првата светска војна Само неколку години откако нивната татковина беше грабната од нивните раце и растргната од Грција, Србија и Бугарија, македонскиот народ требаше да влезе во уште една огорчена војна на големите сили. Сè уште страдајќи од раните од двете балкански војни и од окупацијата и поделбата на нивната земја, Македонците до сега целосно ја изгубија довербата во своите соседи да им помогнат да ја добијат нивната независност.

Меѓутоа, Македонците не беа единствените несреќни во овој нов аранжман. Бугарија беше незадоволна затоа што го доби најмалиот дел од Македонија, едвај награда за нејзиниот труд и загуби. Србија не била задоволна бидејќи и покрај големиот труд и трошоци, сепак не добила излез на Егејското Море. И Грција, и покрај големиот дел од македонска територија што неочекувано ја доби, беше незадоволна затоа што не ги доби планините Шар Планина; природна граница од стратешко воено значење. Германија и Австро-Унгарија исто така не беа задоволни бидејќи новоокупираниот регион од Грција, Србија и Бугарија потпадна под британско, руско и француско влијание, што ги отсече нивните азиски врски. Сето ова незадоволство предизвика триење меѓу различните страни и ги постави темелите за уште еден конфликт; големата војна.

За да се спречи плимата, сојузите беа прекинати и создадени нови. Грција и Србија се приклучија на силите на Антантата за да го заштитат она што веќе го имаа, додека Бугарија им се придружи на Централните сили со надеж дека ќе добие повеќе од она што не го доби. Додека Грција, Србија и Бугарија станаа доброволни пиони во оваа борба за големите сили, Македонија, пак, неволно зазеде централно место во конфликтот. И како неволни учесници, македонскиот народ сега беше мобилизиран од грчката, српската и бугарската војска и принуден во братоубиствена војна.

Грција беше една од последните земји на Антантата која ги мобилизираше своите сили. Дотогаш беше општо познато дека мобилизацијата е неизбежна, така што многу Македонци од окупираната Македонија од Грција ги напуштија своите домови и се сокриа во планините за да го избегнат нацртот. Исто така, од оние кои беа доволно несреќни што беа регрутирани, и покрај заканата дека ќе бидат погубени, многумина дезертираа.

До почетокот на војната околу 20.000 Македонци биле мобилизирани во грчката војска, од кои околу 8.000 дезертирале набргу потоа. (Ванче Стојчев. „Воена историја на Македонија“. Воена академија. Скопје, 2004. Страна 512)

Македонските регрути беа распоредени во големи, редовни единици на грчката армија за да ги спречат да дезертираат и внимателно да ги следат.

Ситуацијата во Србија беше нешто поинаква. Штом Србија ја доби контролата врз македонските територии и нејзиниот народ, почна да ги вовлекува во своите армиски редови. Во јануари 1914 година, српскиот министер за војна издал наредба целото машко население, со исклучок на муслиманите, на возраст од 20 до 29 години да биде повикано во српската војска.

До 5 март 1914 година биле создадени три македонски полкови, секој составен од 4.000 регрути, предводени од српски офицери.

Бугарија имаше сличен пристап како оној на Србија во привлекувањето на Македонците во својата војска. По преземањето на контролата врз македонските територии што ги окупирала, Бугарија почнала да подготвува Македонци помлади од 25 години, како бугарски државјани, а оние на возраст меѓу 25 и 30 години биле обврзани да плаќаат воен данок. Бугарија регираше и Македонци кои дезертираа од грчката и српската војска. Овие регрути добија посебен статус и не беа испратени да се борат на фронтот, наместо тоа беа испратени да и помагаат на германската армија. На 30 октомври 1916 година, бугарскиот министер за војна испрати наредба во неговите области да ги изберат најдобрите 2.000 Македонци и да ги испратат да и помогнат на 11-та германска дивизија.

Вкупно 22.351 Македонци биле регрутирани во бугарската војска. (Ванче Стојчев. „Воена историја на Македонија“. Воена академија. Скопје, 2004 година. Страна 504)

Избегнувајќи ги нацртите и големиот број дезертирања, беше очигледно дека македонскиот народ не се радуваше на војната што ги штитеше интересите на нивните непријатели кои ги окупираа и ја поделија неговата татковина, па тој остро се спротивстави на регрутирањето. Ова за жал не помогна во нивната ситуација и го претвори она што требаше да биде генерален нацрт во принудна мобилизација. Македонците во Грција добија најлош третман со ескалацијата на кампањите на страв и терор. Но, Македонците во српска окупирана Македонија беа тие што јавно го покажаа своето незадоволство.

Тоа се манифестира на 15 април 1914 година за време на поставата во Брегалница за давање заклетва за лојалност кон Србија и српскиот крал, која македонските регрути одбиле да ја преземат, што ги натерало српските офицери јавно да ги тепаат, исплашувајќи ги гостите и достоинственици. Како резултат на нивното одбивање да положат заклетва, 30 македонски регрути, кои се сметаат за водачи на синџирот, беа затворени, а останатите беа однесени за никогаш повеќе да не се видат.

Нивниот чин на лојалност кон Македонија и македонскиот народ, за жал, беше злоупотребен од бугарската пропагандна машина, која одбивањето на заклетвата го нарече „бугарски бунт“ и го искористи за да создаде лажна загриженост за наводните „Бугари“ (не Македонците) дека биле малтретирани.

од Србија. Меѓутоа, како што е познато, единствената загриженост на Бугарија беше нејзиното сопствено незадоволство што не доби доволно македонска територија од Букурешкиот договор и сега бараше можност да го промени тоа.

Историчарите го припишуваат почетокот на Првата светска војна на Френсис Фердинанд и неговата сопруга Софија кои беа убиени на 28 јуни 1914 година во Сараево. Подготвени за војна, Германија и Австро-Унгарија го искористија атентатот како можност да и објават војна на Србија. Под изговор дека српската влада има врска со атентатот, Австро-Унгарија побара Србија да дозволи спроведување истраги од австриски персонал на српска територија. Но, откако српските власти одбија, Австриско-унгарската империја и објави војна на Србија.

Избирајќи ја опцијата за борба, Србија на 12 јули 1941 година нареди општа мобилизација на целата своја војска.

Македонските регрути кои веќе биле примени во српската војска во април 1914 година биле распоредени во различни дивизии и веднаш испратени на фронтот. Македонците кои беа повикани да се приклучат на мобилизацијата од 12 јули дадоа огорчен отпор. Околу 12.000 македонски регрути беа распоредени во српските единици за време на првата фаза од мобилизацијата која траеше од 31 јули до 10 август 1914 година. Но бидејќи Србија не можеше да собере доволно сили во првата фаза, започна втората и третата фаза во која регрутираше повеќе и постари луѓе на возраст од 20 до 60 години, од нејзините „ново окупирани територии“. Беа регрутирани и муслимани. Вкупниот број на регрутирани Македонци по втората и третата фаза е 53.048.

Покрај отпорот од македонското население, српските власти морале да се справат и со бугарската и австриската пропаганда која ги повикувала Македонците да ја напуштат српската војска и да им се придружат на Бугарите. Имаше дури и организирани тајни канали за транспорт на македонските дезертери во бугарските логори. Австрија се обидуваше да влијае врз Македонците да ја дезертираат српската војска во обид да ја ослабне Србија и во исто време да ја привлече Бугарија на своја страна. За да го заслади договорот, Австрија дури и ги понуди своите македонски воени заробеници на Бугарија. Ако се декларираат како Бугари, Австрија би ги ослободила и преку Романија би ги испратила во Бугарија. До јануари 1915 година, 1.950 Македонци ги напуштиле австриските логори и пристигнале во Бугарија, а до крајот на февруари 1915 година, бројот скокнал на 3.000. Во 1916 година бугарската влада била информирана дека Австрија има околу 6.000 македонски воени заробеници кои останале во нејзините логори. Според бугарски и српски извори, од српската војска дезертирале околу 30.000 луѓе, од кои 21.106 Македонци.

Сепак, многу повеќе Македонци сè уште се бореа за Србија и многумина ги жртвуваа своите животи во тоа. Точниот број на загинати за Србија не е познат бидејќи Србија одби да ги признае како Македонци. Некое индиректно признание даде Александар, наследник на српскиот престол, на 15 декември

1914 година кога рече: „Во овој свечен момент, кога српското знаме гордо се вее над Белград, морам да ја исполнам мојата обврска и да изразам благодарност до сите нашите браќа, кои ги ослободивме од Турците и кои рамо до рамо со вас се бореа во оваа војна. Вие сте сведоци на нивната храброст и нивната љубов кон татковината. Мажите од Косово и Вардар, Жеглигово и Брегалница, Битола и Порече се покажаа достојни и рамноправни на нивните браќа од Шумадија и Морава“.

(Ванче Стојчев. „Воена историја на Македонија“. Воена академија. Скопје, 2004. Страна 492) Но Македонците ниту беа ослободени, ниту ја сакаа српската татковина; тие се бореа само затоа што мораа да си ги спасат сопствените животи и умреа за да ги спасат животите на оние за кои се грижеа.

Ситуацијата, за жал, не беше подобра во Бугарија и оние што се обидоа да избегаат од српската или австриско-унгарската канџи немаа поим во што се навлегуваа кога се приклучија на бугарската војска. Меѓу ретките што знаеја што прават и беа подготвени да направат нешто во врска со тоа беше Јане Сандаски, кој тогаш живееше во Мелник. Во неговите чести патувања во Софија, Сандански го искористи своето влијание за да ги убеди оние на кои им веруваше дека Македонија никогаш нема да има иднина се додека на власт е владата на Фердинанд и Радослав која бара одмазда. Сандански и неговите истомисленици одлучија дека за да се избегне катастрофа, Фердинанд мора да биде елиминиран. Кога Фердинанд ќе биде надвор од патот, ќе се воспостави народна власт и Бугарија нема да мора да влезе во војна. Беше создадена група составена од Јане Сандански, Михаил Герџиков и Крсто Станчев, која беше дадена задача да воспостави контакт со антивоените политички партии. За жал, идејата немаше голема поддршка и планот беше напуштен, но не и незабележан од поддржувачите на Фердинанд. По некое време Фердинанд го повикал Сандански, предлагајќи да работи за него и да организира македонски единици да се борат за Бугарија. Меѓутоа, Сандански имал свои идеи и му предложил на кралот да ги води македонските единици само доколку тие се борат под македонското знаме и за македонската кауза. По враќањето во Мелник, на 1 22 април 1915 година, Сандански бил нападнат од заседа и убиен.

Незадоволна од Букурешкиот договор од 1913 година, Бугарија отиде во состојба на очај и бараше сојузи со кој ќе и помогне да добие најмногу од Македонија. Сè уште верувајќи дека Австро-Унгарија ќе ја поддржи македонската автономија, како што правеше за време на Балканските војни, и Македонската револуционерна организација (ВМРО) почна да гледа кон Австро-Унгарија, надевајќи се дека ќе поддржи ревизија на Букурешкиот договор од 1913 година и повторно обединување.

на Македонија. Меѓутоа, како што беше споменато претходно, мотивот на Австро-Унгарија за навлекување во Бугарија и ВМРО беа да ја ослабат Србија и да ја фрлат на колена. Ако постоеше надеж Австро-Унгарија да ја поддржи македонската автономија, со почетокот на Првата светска војна таа надеж беше изгубена. Без знаење на ВМРО, Австро-Унгарија повеќе била заинтересирана да ја смирува Бугарија отколку да го поддржи македонското прашање. Така, поимот за поддршка на македонската автономија брзо беше заменет со поимот за поддршка на автономна Македонија што требаше да се припои кон Бугарија.

Сфаќајќи ги сериозно гестовите на Австро-Унгарија, ВМРО можеше не само да собере свои сили, туку и да создаде сојузи со албанските и турските сили кои исто така бараа поддршка од Австро-Унгарија. Нивната прва задача беше да одат зад непријателските линии и да го поттикнат македонското население да покрене вооружено востание против српскиот режим. ВМРО и нејзините сојузници имале задача да го уништат и клучниот мост кај селото Удово за да ја отсечат линијата на Антантата од обезбедување на српската војска со оружје, муниција и воена опрема. ВМРО и нејзините сојузници ги прифатиле поставените задачи и продолжиле да дејствуваат од јануари до март 1915 година, извршувајќи воени и пропагандни мисии според очекуваното, особено во пограничните области.

За жал, поради чувството на безнадежност што го чувствуваа, знаејќи многу добро дека би можеле повторно да бидат измамени со лажни ветувања или затоа што нивните синови служеле во српската војска и би биле загрозени доколку навистина се крене, македонскиот народ во српскиот окупиран дел од Македонија не сакаше да се крене. Сепак, ВМРО и нејзините сојузници продолжиле со својот план да го нападнат мостот кај селото Удово и да го окупираат Валандово. Нападот на мостот, кој траел до 1 и 2 април 1915 година, бил крвав и неуспешен, но нападот на Валандово бил успешен и градот бил окупиран еден ден додека српското засилување не дошло и повторно го окупирало. За жал, најжално беше што Македонците мораа да бидат ангажирани од двете страни на овој конфликт.

Не можејќи да го уништи мостот Удово во април, беше подготвена втора мисија за септември, овој пат поддржана од бугарската армија. Утрото на 30 септември 1915 година од Струмица до Удово беа испратени две колони заеднички сили на ВМРО и бугарските сили. Граничен баталјон. Левата колона ја сочинуваа една чета од 14-от македонски пешадиски полк, една чета од 13-от Рилски полк и 50 борци на ВМРО. Другите единици имаа задача да обезбедат безбедност за повлекувањето кога операцијата беше завршена.

По нивното пристигнување на местото на настанот, вечерта на 30 септември 1915 година, избила битка и и покрај големиот напор колоните не успеале да го уништат мостот. По ова, работата за рушење на мостот целосно падна на ВМРО и на Македонците. Повторно повеќето од жртвите во оваа битка биле Македонци, бидејќи и српската и бугарската војска вработувале Македонци во своите единици. Освен тоа, настрада и македонското цивилно население кога беа запалени куќи и цели села, особено оние на патеката на бојните зони.