Дел 31 – Младотурското востание Се чини дека христијаните не биле единствените - Part 05

На 31 октомври 1912 година грчкиот премиер Елефтерос Венизелос препорача грчкиот крал Џорџ да го назначи Константинос Д. Рактиван, грчкиот министер за правда, за гувернер на Македонија; позиција која досега ја пополнувала грчката армија. За поддршка на новосоздадената администрација, 10 службеници на конзулатот и 168 жандарми од Крит, под команда на потполковник А. Монфератон, беа испратени на специјален брод наречен Аркадија од пристаништето Пиреја до Солун. Меѓутоа, пристаништето Солун беше затворено за грчките бродови и дозволуваше само бродови што пловат под француско знаме. Францускиот конзул во Солун, кој управувал со пристаништето, дозволил само отомански и други претходно овластени бродови да се закотват, но не дозволувал бродови што пловат под грчко знаме.

Неуспешно да влезе во пристаништето Солун, на Рактиван му беше наложено да се закотви во Елефтерхорион, помало пристаниште во близина; но повторно не можеше. По неколку неуспешни обиди, Венизелос му препорача на Рактиван да го подигне француското знаме на својот брод пред да влезе во пристаништето Солун.

Рактиван слетал во Солун на 30 октомври 1912 година и веднаш го посетил британскиот конзул. Со британска поддршка Рактиван успеал да го отвори пристаништето Солун за грчките бродови, со што обезбедил премин до новата управа и жандармите од Крит до копно.

Со декрет, на 31 октомври 1912 година, кралот Ѓорѓи го назначил Рактиван за гувернер на Македонија и грчкиот окупиран дел од Македонија бил поделен на 3 окрузи (Солун, Бер и Серес) и 18 региони. Началниците за управување со окрузите и регионите беа донесени од Грција, а грчката окупација на Македонија беше гарантирана од грчката војска, полиција и жандармите од Крит, добро познати по нивната омраза и суровост кон Македонците.

На 30 мај 1913 година, Османлиите потпишале мировен договор во Лондон, со што ги предале териториите западно од линијата Енос - Мидија за да може да се создаде албанска држава со граници кои подоцна ќе се утврдат.

На 12 октомври 1912 година, веднаш по кумановската битка, српската влада воспостави посебен режим за да започне со окупација на македонската територија. По победата во кумановската битка, Штабот на српската прва армија побарал полициски комесар, жандармериски одред од 25 жандарми и 10 коњаници да бидат испратени во Куманово што е можно поскоро, заедно со голем број офицери за да се зачува редот и редот во градот. Во Скопје беше побарано да биде испратена и полициска единица откако беше окупирана од српската војска На 13 октомври 1912 година, голем број странски конзули предводени од Калмиков, рускиот конзул, им наложиле на Османлиите да не влегуваат во Скопје бидејќи градот и се предал на српската војска, која веќе имала воспоставено привремена воена власт во градот.

На 15 октомври 1912 година, српскиот министер Никола Пашич заедно со полицискиот комесар Милорад Вујичич ја воведоа првата српска привремена управа и територијална поделба на српскиот окупиран дел од Македонија.

Одобрениот од генералот Радомир Путник, началникот на врховната команда, Документот ги вклучува не само веќе окупираните територии, туку и македонските територии што треба да бидат окупирани во иднина. Документот покажа 8 области и 28 региони. Областите и регионите беа лоцирани на следниов начин: 3 окрузи со 11 региони беа лоцирани во Косово, 1 област со 4 региони беше лоцирана во Албанија и 4 области со 13 региони беа лоцирани во Македонија.

Македонските територии што требаше да ги окупира Србија ги опфаќаа Кумановско, Прешево, Кратово, Крива Паланка, Скопје, Качаник, Велес, Тетово, Брод, Гостивар, Кичево, Дебар и Радомир.

Границите наведени во документот повеќе или помалку се поклопуваа со границите договорени со тајниот српско-бугарски договор од 13 март 1912 година. Но, како што Србија продолжи да доживува успешни воени кампањи, нејзиниот апетит за повеќе македонска територија се зголеми.

По заземањето на Битола, српската војска продолжила во Западна Македонија, формирајќи уште 2 окрузи; Битола и Неготино (подоцна преименувана во Кавадарци). До почетокот на 1913 година, Србија добила 6 окрузи со 23 реони во Македонија, во кои бил вклучен Леринско; Регион кој претходно бил ослободен од Македонците, а подоцна конфискуван од српската војска.

На 3 јуни 1913 година, постапувајќи во согласност со Грчко-српскиот договор за разграничување, Србија мораше да и отстапи на Грција 132 македонски села што ги имаше заземено, од кои 8 се наоѓаа во Гевгелиско, 20 во Леринско, 7 во Битолско. 38 во Преспа и 59 во Охридско. За своите напори Србија доби само 4 села, Бач, Добровени, Долни Кремен и Горни Кремен, сите лоцирани во Леринско, кое Србија го припои на Битолско.

Во првата половина на 1913 година македонското население беше доведено во збунетост не знаејќи на која земја и припаѓа и каде се лоцирани границите. Населението во Леринско, на пример, прво било окупирано од Срби, а потоа од Грци. Иако Србите воспоставиле административна управа во Прилепско, не се знаело на која држава и припаѓаат селата во Мориово.

Кога Македонците од селата Витолишта и Палчиште го прашале мајорот Михајло Ненадович на која држава припаѓаат селата во Мариово, преку реката Црна Река, тој не знаел. Затоа ги испрати кај Ненадович и Брејович кои исто така не знаеја.

Тие пак ги испратиле Македонците во Воден да се распрашаат од грчките власти, но ниту Грците не знаеле и им рекле дека селата мора да ѝ припаѓаат на Грција. Но, за да се увери дека селата навистина припаѓаат на Грција, бил испратен грчки баталјон да ги окупира.

Кога Србите откриле грчко воено присуство на само 10 километри од Прилеп, српската војска ги испратила силите на Василије Трбич да ги исфрлат Грците, туркајќи ги преку реката Црна Река во Мегленско. Состојбата во Гевгелија била неизвесна и кој е на чело, бидејќи секоја од трите војски тврдела дека прва влегла во градот и барала право да воспостави власт. За да се реши тој проблем беше создаден троен владение. Но, на 2 април 1913 година беше постигнат договор и Гевгелиско и Дојранско и беа дадени на Србија.

На 14 декември 1912 година беше одобрен Уредба за управување со српскиот окупиран дел од Македонија и остана на сила до 18 август 1913 година, кога беше одобрен нов Указ.

Втората уредба беше поништена со декретот од 20 ноември 1913 година со кој македонската територија беше припоена кон Кралството Србија.

Полициски и жандармерски единици беа формирани со цел да се зачува редот и редот и беа распоредени во секоја област.

Секој окружен началник добил жандармериски одред од 20 жандарми и на секој регион по 30 жандарми. Рано имаше околу 1.000 жандарми распоредени во Македонија, 600 Срби и 400 локални жители; лојални граѓани на новоокупираните територии.

Полициските сили беа обврзани да одржуваат постојана комуникација со воените власти, така што началниците на областите и регионите можат да добијат помош од војската по потреба.

Во Македонија била воведена и српска валута, која ја заменила османлиската лира, а на најодговорните позиции биле поставени административни службеници од Србија. Помали позиции добивале поранешни учители, свештеници и други српски агенти кои веќе живееле во Македонија.

Воспоставувањето на бугарска власт во Македонија започнало веднаш откако бугарската војска ја започнала окупацијата на Македонија.

На 10 октомври 1912 година, генерал-мајор Георги Тодоров, началник на 7-та Рилска дивизија, започнал со истражување на окупираните територии и почнал да назначува кадри испратени од Бугарија за да управуваат со различните окрузи. Во меѓувреме бугарската војска, поддржана од македонските чети, продолжила да напредува длабоко во Македонија покривајќи што е можно повеќе копно. До 4 декември 1912 година, датумот на примирјето, бугарската војска ја окупирала територијата на Македонија источно од линијата Царев Врв - Гевгелија -Нигрита - Орфанскиот залив и Егејското Море. Бугарите го нарекоа својот окупиран дел од Македонија „Македонски територии“, на кои воспоставија воена полициска управа управувана од генералниот гувернер Михаил В'лков и главниот секретар Михаил Зелков.

Бугарскиот окупиран дел од Македонија бил организиран во 4 окрузи; Серес, Драма, Штип и Солун (преименуван во Кукушки округ на 12 декември 1912 година). Окрузите дополнително биле поделени на региони, кои се совпаѓале со отоманските каза. Во Драмскиот округ беа вклучени областите Драма, Кавала, Правиште, Саришабан и Рупчо. Во Серескиот округ беа вклучени Серски, Жиљахово, Нигрита, Демирхисарско, Петричко, Мелник, Горна Џумаја (Благоевград), Разлошко и Неврокопско (Гоце Делчев). Во Солунскиот (Кукуш) округ биле Солунскиот, Лагадинскиот, Кукушкиот, Дојранскиот и Гевгелискиот регион. Во Штипскиот округ беа вклучени Штипскиот, Пехчевскиот, Кочанскиот, Радовишкиот и Струмичкиот регион. За околиски началници беа поставени агенти кои претходно беа испратени во Македонија од Бугарија за да шират бугарска пропаганда.

Во почетокот на 1913 година генералот В'лков создаде двочлена комисија, составена од д-р Богдан Филов и професор Атанас Иширков, и ја испрати во Македонија за да најде значајни културно-историски споменици, кои подоцна беа однесени во Бугарија.

Како што продолжила окупацијата на Македонија, почнал да се развива јаз меѓу тројцата окупатори бидејќи секој од другите очекувал повеќе. За да се справат со овие очекувања, беа формирани две посебни комисии. Во февруари 1913 година била формирана бугарско-грчка комисија, а по некое време била формирана посебна бугарско-српска комисија. За жал, комисиите не можеа да постигнат никаков договор бидејќи суштината на нивните проблеми беше што сите три земји сакаа повеќе од територијата на Македонија и ниту една не беше подготвена да се откаже од ниту една територија.

На 24 февруари 1912 година грчките и српските претставници одржаа таен состанок во Солун каде што потпишаа договор за заедничка работа против Бугарија, во обид да се одземе македонската земја од Бугарија. Бугарија во меѓувреме ја преселила својата војска од Тракија во Македонија во обид да ја окупира цела Македонија и да ја одземе од Грција и Србија.

Како последна нота на оваа драма, македонскиот народ не само што ја загуби можноста да се ослободи и да создаде сопствена држава, туку изгуби безброј животи во тој процес бидејќи несвесно им помагаше на своите непријатели да ја окупираат и да ја скршат својата земја.

На османлиската страна загинале, ранети и заробени 153.000 војници. Бугарија загуби 73.000 војници, Србија загуби 30.000 војници, Грција загуби 28.671 војници, а Црна Гора загуби 10.000 војници. Материјалната штета за Бугарија беше проценета на милијарда и 300 милиони француски франци, Србија загуби 590 милиони франци, Грција загуби 467 милиони франци, а Црна Гора околу 100.000 франци.

За жал, нема податоци за загуби од македонска страна иако војната се случи во Македонија и учествуваа стотици илјади Македонци. Но, надвор од материјалните и човечките загуби, македонскиот народ ја загуби и слободата и можноста да создаде своја држава. Уште полошо од тоа, Македонија беше распарчена на три дела и целосно го загуби својот идентитет и историја и постоењето на македонските народи беше засекогаш погребано. Покрај тие загуби, македонскиот народ претрпе и огромни економски загуби и гладување.

Не сметајќи ги независните и локални чети кои учествуваа во ослободувањето на Македонија од Османлиите, повеќе од 100.000 Македонци се бореа заедно со сојузничките војски, но никогаш не беа регистрирани како Македонци, дури ни борците кои ги загубија животите. Сепак, постојат проценки кои ги изнесуваат неколку илјади мртви, но во различни размери, стотици илјади Македонци избегаа од Македонија поради теророт и угнетувањето што го доживеаја прво од Османлиите, а подоцна и од таканаречените „ослободители“, Грците, српската и бугарската војска. Наместо да се подобри, како што се очекуваше, ситуацијата во Македонија се влоши по заминувањето на Османлиите.

Кога во Македонија сè уште беснееше Втората балканска војна во 1913 година, Фондацијата Карнеги испрати Комисија во мисија за утврдување факти за да ги истражи злосторствата извршени во Македонија за време на Балканските војни. Според Комисијата, градовите Воден, Негуш, Ениџе Вардар, Бер и други станаа прашина. Луѓето кои живеат во овие градови немаа друг избор освен да побегнат и како резултат станаа постојани бегалци.

Според официјални бугарски извори, Бугарија однела 111.560 македонски бегалци, Грција зела 156.659, а 135.000 избегале со Османлиите. Комисијата, исто така, забележа дека за време на повлекувањето на османлиската војска од Македонија, Османлиите запалиле 170 села. Сојузничките војски палеле и куќи и ги ограбувале македонското население материјалните поседи и добитокот.

Во јуни 1913 година грчката војска го запалила целиот град Кукуш, 39 села и повеќе од 4.000 куќи во Серес. Слично на тоа, грчката војска запали села во Солун, Струмица, Горна Џумаја и Вардарски регион. Но, ова беше само почеток. Освен што бил потчинет, грчкиот окупиран дел од Македонија наскоро требало да биде денационализиран и повторно населен со турски христијански доселеници од Мала Азија и од пошироко.

Дел 36 – Тиквешкото востание против српската окупација Очекувајќи дека сојузничките странски војски ќе ја напуштат Македонија по протерувањето на османлиската војска, македонскиот народ започнал со подготовки за воспоставување сопствена контрола над македонските територии. Но, како што војната забави, сојузничките војски немаа намера да заминат, така што Македонците немаа друг избор освен да ги преземат работите во свои раце.

Откако османлиската војска била поразена во Куманово и почнала да се повлекува кон Битола и Лерин, по нејзиното повлекување следеле и османлиските власти во поширокиот регион. Во вакуум на власта, на 20 октомври 1912 година, Македонците во Кавадарци формираа тело од шест лица за да дејствува како локална власт и да го одржува редот и законот.

За неколку недели беа формирани локални полициски сили и беа назначени околу педесет полицајци. Подоцна беше избрана нова комисија, на чело со Тасе Башков, составена од десет лица.

Додека се одвивало тоа, една српска армиска дивизија, во тоа време лоцирана во околината на Кавадарци, тесно соработувала со Македонската комисија и нејзиното присуство го оправдувала како привремено. Потоа, без никакво предупредување, на 17 декември 1912 година, со декрет беше формирана српската полиција и на заедницата беше наметната нова комисија, составена од персонал од Србија.

Околу една и пол недела подоцна, полковникот Урошевич, командант на српската дивизија, беше испратен да се сретне со локалните Македонци и да им објасни дека локалните несрпски власти, организации, комисии итн., биле распуштени во согласност со српскиот закон. Во тој момент, локалниот свештеник по име Михаил го прашал командантот дали не е тој што, кога првпат пристигнала српската војска, рекол дека српскиот престој овде ќе биде привремен. Командантот одговорил дека она што го кажал во минатото повеќе не важи и дека отсега тој е единствениот орган поставен да ги штити српските интереси.

Околу една недела подоцна командантот се вратил и го известил народот дека Белград издал наредба да се затворат сите македонски училишта за на нивно место да се формираат српски училишта. Командантот потоа изјавил дека сите локални жители во околината на Тиквеш се Срби кои биле асимилирани од Бугарите во минатото, но наскоро сите повторно ќе станат Срби. Во тој момент Ристо Михов, младиот македонски учител, го праша командантот, признавајќи дека командантот морал да ги следи наредбите, дали во престојот во Македонија научил нешто за народот? Во молкот на српскиот командант, младиот учител рече дека сите луѓе околу него се Македонци кои се бореле за Македонија и силно му нагласил на командантот дека Македонците повторно ќе се борат, дури и против него ако треба.

Набргу потоа повеќе од педесет македонски училишта беа затворени, а богослужбата на македонски јазик беше укината.

Српските власти почнаа да го тероризираат и асимилираат македонското население, а од Србија беа донесени српски учители и свештеници за да се уверат дека Македонците ќе бидат научени да зборуваат српски. Оние Македонци кои одбија да научат српски и не ја прифатија српската индоктринација беа означени како „Бугари“ и беа протерани од Македонија или целосно погубени.

Српските власти беа особено сурови кон македонските револуционери и кон поранешните востаници, од кои многумина ги прогонија и егзекутираа. Меѓу револуционерите кои загинаа од српски раце беа македонскиот војводас Петар Облакчето, Крсто Леонтиев, Крсто Трајков, Атанас Лутвиев и Лешански. (Ванче Стојчев. „Воена историја на Македонија“.

Воена академија. Скопје, 2004. Страна 450)

Разбивањето и тероризирањето на Македонците им беше доделено на поранешните нелегални и најозлогласени српски бендови предводени од Василије Трбич, Јован Бабунски и Отоманецот Јаја Ага, кои сега работат за Србите.

Македонскиот народ до сега се најде во тотално неочекувана, несреќна и неприфатлива ситуација. Верни на зборовите на младиот Ристо Михов, тиквешани решија дека е време да возвратат. Предводени од месните и околиските раководители на Македонската револуционерна организација (ВМРО)

тиквешани започнале со подготовки за востание насочено против српската окупација на Македонија. Од ветераните на Илинденското и Младотурското востание беа собрани два чета, околија Чета составена од 30 востаници и месна Чета составена од 20 востаници и ставени под команда на Војводас Дончо Лазарев и Мишо Шкартов. Набргу потоа им се придружија чети од други региони, вклучувајќи ги и оние на Алексо Мартулков и Константин Ципушев.

Набргу по нивното пристигнување во Кавадарци, началниците на Четите одржале состанок во куќата на Јованче Шкартов. На средбата присуствуваа Војводас Лазо Фертиков, Цанко Хаџидемирски, Дончо Лазарев, Мишо Шкартов и некои локални видни личности. Без многу размислување, Македонците одлучија дека е време да го земат оружјето против новиот окупатор и да почнат да го вооружуваат народот.

Војвода Лазаров доброволно се пријавил да спроведе пропагандна кампања и да го информира населението за тоа што ќе се случи, како и да го организира за востание.

За среќа, Тиквешките единици кои доброволно се пријавиле да се борат заедно со бугарската војска во Одринско, до април 1913 година, почнале да се враќаат дома и и тие почнале да се приклучуваат на востанието, со што бројот на борците во Тиквешијата е над 120.

Како што односите меѓу српските власти и Македонците во Тиквешијата се влошија, особено по пописот во мај 1913 година, атмосферата стана многу напната. За време на пописот, Македонците беа принудени да се декларираат како „Српски“ или „Бугари“, а оние што одбиваа да го изберат едниот или другиот беа строго казнети. Кога Србите не ги добија резултатите што ги очекуваа, го ескалираа теророт врз Македонците, убивајќи го членот на ВМРО Александар Видов и мачејќи ја Наца Пинџурова, мајката на Диме Пинџуров.

Како што се дозна за неизбежното востание во Тиквешијата, почнаа да пристигнуваат уште чети, меѓу кои и оние на чело со Војводас Васил Чакаларов, ѓакон Евстатиј, Панајот Каранфилов, Ефтим Спространов, Петар Чаулев и Милан Ѓурлуков. Беше формиран револуционерен штаб и предводен од две групи. Едната група предводена од Мишо Шкартов оперираше од Неготино, а втората предводена од Дончо Лазаров и Диме Пинџуров оперираше од Кавадарци.

Во мај 1913 година, Дончо Лазаров организирал конференција во Бегниште на која присуствувале повеќе од 60 локални претставници од Тиквешките села. Најголемата загриженост што ја изразија присутните беше претстојната поделба на Македонија од трите нови окупатори. За да се спречи поделбата на Македонија, групата решила да ги забрза подготовките за да може востанието да започне во јуни. Не беше даден точен датум, но неговиот почеток ќе биде означен со подметнување пожари во селата и со палење на куќи кои беа окупирани од српските жандарми и службеници. На овој состанок било одлучено и Долни Дисан да се запали до темел бидејќи целото село било окупирано од Помаци кои сега биле лојални на српските власти и извршиле насилни злосторства врз македонското население.

Вестите за востанието се проширија како шумски пожар и почнаа да се слеваат повеќе вооружени востаници, кои се собраа во Ваташа, каде што на 12 јуни 1913 година беше прогласен почетокот на востанието.

Првиот чин на бунт беше подигнувањето на Илинденско знаме на регионот во 1903 година, македонско знаме. Самото гледање на македонското знаме како се вее високо го подигна македонскиот дух и ја вознемири толпата да скандира антисрпски пароли.

Откако дознале што се случило, српските власти испратиле српска воена единица, засилена со локални баши-базуци, во Ваташа за да ја растера толпата. Ненадејното појавување на српски војници во околината ги скри Македонците. Многумина, меѓу кои и Четата на Дончо Лазаров, се сокриле во подземни тунели во близина на селото. Неможноста да ги пронајдат бунтовниците ги фрустрираа Србите кои потоа го искажаа својот гнев врз невооруженото цивилно население.

Гледајќи како се развила ситуацијата, Лазаров го искористил тоа, ги повикал сите чети во околината, вклучително и оној на чело со Мишо Шкартов, и извршил напад на задниот дел на српската војска стационирана кај Пепелиште и Мушанци.

Преку нападот врз српската војска, Лазаров се надевал не само да ја повлече српската единица од Ваташа, туку и да ги повлече останатите македонски чети кои дејствуваат во околината, како и бугарската војска.

Првата битка од ова востание се случила на 19 јуни 1913 година. Тоа бил неочекуван и ненадеен напад поради кој српскиот окружен секретар на Тиквешијата Душан Николич повикал засилување од Скопје.

На 20 јуни 1913 година Николич испратил порака до српската врховна команда во која ги известува своите претпоставени дека неговите војници, персонал и жандарми мора да се повлечат од Неготино бидејќи биле нападнати од локални одметнички чети. Српската команда не губеше време и истиот ден го испрати својот 14-ти пешадиски полк под команда на Јеврем Илич и околу 1.000 војници од 5-от полк од Велес во зоната на неволји. Во меѓувреме, српската војска, полицијата и персоналот на администрацијата стационирани во Кавадарци беа евакуирани и испратени во Градско.

На 21 јуни, Николич повторно ги известил своите претпоставени во Врховната команда дека тешко вооружените жители од Кавадарци зазеле позиции околу градот, додека бугарските чети (чети кои се бореле заедно со бугарската војска) се движат кон Прилеп. Врховната команда одговорила со наредба веднаш да се формира силен одред од четите стационирани во Битола, Крушево и Кичево и по еден акумулатор од Битола да се испрати во Кавадарци и Криволак за да се скрши востанието.

Во следните шест дена македонските востаници галантно се бореле и не дозволувале непријателот да влезе во селата Паликура, Росоман и Рибарци.

Во меѓувреме во борбата се вклучиле уште Чети кои со помош на локалното население успеале да ги ослободат Кавадарци, Криволак и Неготино. Откако Србите беа истерани, Македонците воспоставија своја контрола која траеше седум дена. Формиран е Совет на општината составен од 12 члена како и комисија составена од три члена.

Додека го чекаа српскиот контранапад, околу 1.000 востаници зазедоа одбранбени позиции. Некои отидоа до ридовите и поставија позиции кај Паликура и Грбовец, додека други зазедоа позиции во Манастирец и Рибарци. Востаниците во Неготино зазеле позиции на десниот брег на реката Луда Мара на истекот на реката Црна Река. Додека се чекаше контранападот, се очекуваше дека може да пристигне помош од други региони на Македонија. Во тепачката се вклучија дури и жени, а една од нив беше и Ефка Мојсова.

Поддржана од баши-базуците на Јаја Ага, српската пешадија пристигна со артилерија и коњаница и зазеде позиции на левиот брег на реката Трна Река. Избувнала битка која започнала со српски артилериски напад врз востаничките позиции кај Манастирец, Сирково и Рибарци, по што следел напад на пешадија и коњаница. Сепак, нападите беа брзо одбиени и двете страни се повлекоа на почетните позиции со големи загуби.