Дел 31 – Младотурското востание Се чини дека христијаните не биле единствените - Part 02

Експерти за експлозивни средства од бугарската армија беа испратени да ги обучуваат востаниците на МОРО како да извршат ефективни напади на железничките линии, фокусирајќи се главно на железничките линии Солун-Скопје и Солун-Битола.

Покрај извршувањето на нападите за пренасочување врз железничките објекти, експлозивни направи беа поставени и во градовите, често во пазарни денови и на преполни места. Вакви диверзии се вршеа низ цела Македонија. Еден од најтешките напади беше извршен во Дојран каде загинаа 13 лица, а беа ранети 42 Османлии и четворица Македонци. Друг напад бил извршен во Штип на 21 ноември 1911 година, при што загинал еден, а биле ранети тројца Османлии. Иако овој напад не предизвика голема штета, овој конкретен инцидент поттикна фанатизам кај исламското население предизвикувајќи масакрирање на многу христијани и ограбување и палење на нивните продавници и куќи. По завршувањето на муслиманите, 20 Македонци беа убиени, а 262 беа ранети.

На 19 јули 1912 година, непосредно пред избувнувањето на Балканските војни, експлодира бомба на зелениот пазар во Кочани. Пет минути подоцна, друга бомба експлодира на пазарот за храна со зрнести производи, при што загинаа вкупно 10 луѓе. Дваесет минути подоцна османлиската војска ги блокирала сите излези и, со помош на полицијата, влегла во продавниците и куќите и ги убила сите на повидок. За седумте часа од заземањето на Кочани загинаа 40 лица, а 200 беа тешко ранети. Куќи беа ограбени и запалени, а многу жени беа силувани. Сите конзули биле информирани за инцидентот, кој подоцна бил искористен како изговор за Првата балканска војна.

Откако Италија и објави војна на Отоманската империја, османлиските власти во октомври 1911 година прогласија вонредна состојба и иницираа мобилизација на македонскиот народ. За да не бидат мобилизирани, многу млади Македонци ги напуштија своите домови и избегаа во странство. До крајот на 1911 година, повеќе од 900 млади Македонци го избегнале регрутирањето на Османлиите само за да се вратат како востаници на МОРО.

На почетокот на март 1912 година, Шукри бег, секретар на Отоманското Министерство за внатрешни работи, и Абдул Керим бег, секретар на Министерството за образование, пристигнале во Софија и побарале бугарската влада да го спречи вооружените востаници на МОРО да влегуваат од Бугарија на османлиските територии.

Бил свикан состанок меѓу Османлиите, бугарската влада и МОРО за да се преговара за договор. Но, како претставник на МОРО од странство, Христо Матов категорично одбил да дозволи разоружување на востаниците. Бидејќи не успеале да преговараат за договор, Османлиите решиле да ги зголемат своите жандармериски сили во Македонија на пет полкови, секој составен од 3.000 војници и пет мобилни баталјони, секој составен од 1.000 војници. Зголемен е и вкупниот број полицајци на 20.000.

Во летото 1912 година во Бугарија беа создадени нови организации во обид брзо да се реши македонското прашање.

На 17 јуни 1912 година група луѓе, меѓу кои имало и бугарски офицери од македонско потекло, се сретнале во куќата на д-р Димитар Вјадов за да испланираат што понатаму. Меѓу нив беа потполковник Александар Протогеров, потполковник Стефан Николов, мајор Петар Дрвингов и мајор Борис Дрангов. По извесна дискусија беше одлучено да се свика конгрес во Софија и да и се претстави на бугарската влада сценарио кое фаворизираше востание проследено со војна. За организирање на Конгресот беше назначен нов управен орган на чело со Стефан Николов.

Конгресот се одржал во Софија на 12 август 1912 година, кој според медиумите бил наречен „Народен собор за Македонија и Одрин“. За време на Конгресот беше усвоена резолуција со која се бара Османлиите да обезбедат целосна автономија на Македонија и Одринско со свој окружен национален парламент, народна полиција и христијански гувернер што ќе го избира народот и ќе биде поддржан од Големите сили.

Доколку ова барање не се исполни веднаш, резолуцијата бара бугарската влада да и објави војна на Отоманската империја.

На почетокот на септември 1912 година Македонско-одринското братство извршниот комитет започнал да организира доброволни чети за ослободување на Македонија и Одринско. Во предвечерието на Балканските војни, покрај постојните чети на МОРО, во Бугарија беа создадени и регрутирани нови чети за да бидат испратени во Македонија. За жал, различните водечки тела не можеа да се договорат за тоа кој ќе ги води четите, што ја доведе во прашање бугарската недоверба кон Македонците без разлика на нивната политичка припадност.

Дел 32 – Вовед во Балканските војни Илинденското македонско народно востание беше заклучокот на македонскиот народ на долгата борба за слобода од угнетувачката Отоманска империја и за создавање на слободна и независна македонска држава. Надежите и аспирациите на македонскиот народ, за жал, не само што беа уништени, кога Османлиите насилно го задушија востанието, туку и нивните надежи за слобода во иднина беа уништени бидејќи македонскиот пораз им сигнализираше на македонските соседи дека Македонија сега е зрела за избор.

Очајот и беспомошноста го совладале македонското население бидејќи ја изгубило својата сила да се бори не само против Османлиите туку и против странското влијание и туѓите пропаганди. Разочарани од способноста на нивното лидерство да ги доведе до слобода и под влијание на соседната пропаганда, Македонците почнаа да веруваат дека единствениот начин да се ослободат е ако им помогнат Бугарија, Србија или Грција. Надежите на мнозинството беа вложувани најмногу во Бугарија затоа што нејзината пропаганда, испорачана од Егзархиската црква и Врховистите (бугарските врховисти), беше многу убедлива. Бугарската пропаганда беше толку силна што Македонците почнаа да и веруваат на Софија да стане нивен ослободител.

Во однос на бројките, непосредно пред избувнувањето на Првата балканска војна, во рамките на етничките и географските граници на Македонија живееле 2.360.000 луѓе на површина од 67.741,2 квадратни километри.

Од вкупното население што живее во Македонија, 52,4 отсто или 1.182.000 луѓе биле христијански Македонци, 22 отсто или 500.000 Османлии, 10 отсто или 230.000 Грци, 5,7 отсто или 123.000 биле Албанци, 3,6 отсто биле 500.000 или 3 отсто или 70.000 биле Евреи, а 2,4 отсто или 54.000 Роми (Цигани).

Османлиите живееле главно во долината на реката Вардар и на брегот на Егејското Море. Грците живееле на јужниот раб на Македонија, а Евреите живееле најмногу во Солун. Во 1912 година Солун имал население од 125.000 луѓе, од кои 60.000 биле Евреи, 25.000 Османлии, 14.000 Македонци и 14.000 Грци.

(Ванче Стојчев. „Воена историја на Македонија“. Воена академија. Скопје, 2004. Страна 397)

И покрај тоа што Македонската одринска револуционерна организација (МОРО) имаше големо влијание врз целата македонска територија, таа не можеше да се зацврсти насекаде.

Имаше периферни области кои сè уште беа надвор од нејзината контрола каде Македонците беа само малцинство. МОРО се обиде да ги стави овие области под македонска контрола и да им даде политичка автономија. Но, непосредно пред Балканските војни, Бугарија и Србија потпишаа таен договор со кој се стави крај на македонската автономија. Името „македонски“ исто така беше избришано од различни официјални документи, вклучувајќи ја мапата „Грчко-бугарски одбранбен сојуз“ создадена на почетокот на октомври 1912 година и воената конвенција на Главниот штаб на бугарската и грчката армија.

Српските аспирации на деветнаесеттиот и дваесеттиот век кон Македонија се засноваа на српската национална програма создадена од Илија Гарашанин во 1844 година. Српските писатели, поети и научници придонесоа многу за создавањето и развојот на српската национална идеологија, особено за време на романтичниот период кон крајот на 19 и почеток на 20 век.

Идејата на Гарашанин бараше создавање на силна српска држава способна да им се спротивстави на Австро-Унгарија и Русија кои имаа намера да го поделат Балканот по линијата Видин-Солун. Гарашанин сакал српската држава да се заснова на историски права кои датираат од Српската империја од 13 и 14 век. Србија, веруваше Гарашанин, ќе биде фактор на стабилност во регионот и ќе го одржи балансот на силите по отстранувањето на Отоманската империја. Тој го засновал ова верување на сигурноста дека западните големи сили, предводени од Франција и Британија, се противат на австриската и руската експанзија на Балканот.

Идејата на Гарашанин за Голема Србија беше да ги вклучи Босна и Херцеговина, Црна Гора и северна Албанија, територии под османлиска власт, како и Срем, Банат, Бачка, Славонија и Хрватска. Иако Гарашанин никогаш не ја спомнал Македонија по име, тој јасно сакал да биде инкорпорирана во Голема Србија според Душановата империја од која Македонија била дел.

Подоцна, откако Австро-Унгарија ја анектираше Босна и Херцеговина, а Србија ја загуби шансата за пристап до Јадранското Море, таа почна да се потпира на руската помош за да ги постигне своите цели. Ова ја поттикна Србија да погледне на југ кон Албанија и Македонија за да добие пристап до пристаниште, што јасно докажа дека српските аспирации не се ништо повеќе од империјално грабеж на туѓи земји. Тоа се докажуваше и со тоа што српските власти им порачаа на сопствениот народ да се подготви за борба по секоја цена за да добие излез до морето. Додека се подготвуваше да ги истера Османлиите, Србија мораше да се соочи и со своите балкански партнери Бугарија, Грција и Црна Гора кои имаа слични амбиции и се подготвуваа да ги окупираат и анектираат османлиските територии на Балканот.

Додека Србија го насочуваше своето внимание кон југ кон Македонија и Албанија, Бугарија напорно работеше во потрага по начини за анексија на цела Македонија и Тракија (Одринско). Поради исходот од Истанбулската конференција од 1876 година и Санстефанскиот договор од 1878 година, Бугарија веруваше дека има законски права да ја припои Македонија. Бугарија, исто така, веруваше дека таа е единствената држава која има право да го припои Солун иако Солун никогаш не бил вклучен во ниту еден од гореспоменатите договори. Големобугарската пропаганда постојано нагласуваше дека македонскиот народ е Бугар и има бугарска национална свест и дека Бугарија има морално право да се грижи за него. Овие претпоставки беа земени како основа врз која Бугарија ги извршуваше своите меѓународни работи во однос на македонското прашање.

И Грција имаше слични експанзионистички амбиции да ја зголеми сопствената територија на сметка на Османлиите.

Најважната цел на Грција беше да ги ослободи таканаречените „Грци“ кои во тоа време беа под отоманска власт. Но, како што оваа идеја беше популаризирана, се појави спор меѓу различни фракции на Грците за дефиницијата за тоа кој точно е Грк. Под влијание на многу фактори како што е идејата за создавање нова грчка национална држава, различни идеологии, економија, религија и други фактори, кои се појавија на површина во првата половина на 19 век, резултираа со појава на два политички и духовни центри; Атина и Истанбул. Ривалството меѓу двајцата стана пречка за градење на единствена грчка национална идеологија, но подоцна беше надминато во втората половина на 19 век со адаптацијата на хеленизмот.

Современиот хеленизам ги поврзал идеите на античка грчка цивилизација и византиска Грција, со што ги поврзува сите грчки фракции.

Истанбулската патријаршија, исто така, одигра важна улога, не само со својата духовна и световна моќ над османлиските православни христијани, туку и со нејзиното политичко, економско и културно влијание. Византискиот црковен јазик, подоцна наречен „грчки“, како јазик на бизнисот и трговијата меѓу христијаните во Отоманската империја, бил широко распространет меѓу образованото негрчко население, кое ја поддржувало идејата за создавање христијанска држава слична на Византиската империја.

Но, до средината на 19 век, хеленизмот стана усвоен компромис за грчката национална формула која ги обедини античкото и византиското наследство со што заврши долгиот спор помеѓу грчката автокефална црква создадена во 1833 година и Истанбулската патријаршија. Истанбулската патријаршија ја призна независноста на Грчката црква во 1850 година, а Грчката црква за возврат ја призна врховната моќ на Патријаршијата. Руската црква беше инструментална во играњето на посредникот од нејзиниот традиционален став дека Русија е одговорна за зачувување на православието на Балканот.

Желбата за Голема Грција првпат беше јавно изразена во 1844 година во изјавата до грчкото национално собрание на Јоанис Колетис, претседателот на грчката влада. Колетис повика на ослободување на сите христијани во духот на „Мегали идеја“ (Големата идеја), која требаше да одлучува не само за судбината на Грција, туку и за судбината на Грците во европскиот дел на Отоманска Турција и во Азија. Тој додаде дека „сите што веруваат во Христа се Грци“, идеја што ја поддржуваат грчките интелектуалци.

Грците ја иницираа „Мегали идејата“ во 1830 година веднаш по создавањето на грчката држава, која во тоа време се состоеше од Пелопонез и околната територија. Потоа во 1881 година Тесалија стана грчка територија и по Балканската војна во 1913 година, грчките територии се проширија за да опфатат 51% од Македонија, Епир и речиси сите острови во Егејското Море, приближувајќи се до турскиот брег, вклучувајќи го и Крит.

Потоа, со Версајскиот договор во 1920 година, грчките територии се проширија за да ја опфатат јужна Тракија и делови од Мала Азија (Измир и неговиот околен регион се протегаат на 20 километри од Кушадаси). Но, по победата на Ататурк над Грците во 1922 година, Грција се повлече од турското копно, но ги задржа островите. Во 1932 година, со Договорот од Севр, Грција повторно беше проширена за да ги вклучи југозападните острови во близина на турскиот брег, а во 1947 година на Грција и беа дадени Додеканезите и околните острови.

Во секој случај, „Мегали идејата“, поддржана од Големите сили, особено од Велика Британија, беше голем успех за Грција која неколкупати ја прошири својата територија.

Османлиите, од друга страна, со завршувањето на Младотурското востание, се нашле во длабока политичка и економска криза. Нивните соседи континуирано вршеа притисок и отворено покажуваа аспирации за анексија на повеќе од нивните територии.

Предвидувајќи ја сопствената пропаст, Османлиите одлучија да користат странски заеми наменети за модернизација за да ги зајакнат своите вооружени сили. Тие ангажираа германски офицери и воени советници за модернизирање на нивните копнени сили и британски морнари за реструктуирање на нивната морнарица. Главниот штаб на империјата ги оцени и воено ги зајакна различните стратешки места на Балканот.

Потоа, во есента 1910 година, османлиската војска извршила воени вежби во близина на бугарската граница, кои им откриле на нејзините балкански соседи дека Отоманската империја не може лесно да биде поразена. Со оглед на ситуацијата, балканските соседи сфатиле дека секоја држава поединечно не може успешно да ја победи османлиската војска. Поразот беше можен само ако сите држави ги здружат своите напори. Ова би можело да се направи само ако некогаш огорчените непријатели станат пријатели; пријателство на погодност. Така, нивниот начин на пријателство започна во јули 1910 година со помирувањето меѓу црквите на Бугарската егзархија и грчката патријаршија.

Друга група играчи, покрај Грците, Србите и Бугарите, кои се натпреваруваа за воспоставување „Голема држава“ во Отоманската империја беа Албанците. Идејата за формирање Голема Албанија се појави за време на источната криза, кога се формираше албанско национално движење кое бараше автономија и обединување на сите територии населени со Албанци. Некои албански интелектуалци ја поддржуваа соработката меѓу балканските народи во нивната борба против Отоманската империја. Меѓутоа, повеќето беа на мислење дека штом Османлиите ќе бидат исфрлени од Балканот, другите луѓе ќе ги преземат нивните територии. Така тие поддржаа автономија за Албанците но во рамките на Отоманската империја.

Под влијание на богатите Албанци, Хусеин Паша, од Скадар, заедно со некои Албанци од Истанбул, на 10 јуни 1878 година ја формираа Призренската лига, политичка организација со цел да се бори за обединување на сите територии населени со Албанци и за албанска автономија во рамките на Османлиите.

Империја. Нејзин идеолошки водач беше Абдул бег Фрашери кој ја иницираше идејата за „Голема Албанија“ и од почетокот се спротивстави на сите други кои инспирираа слични идеи како што се „Голема Србија“, „Голема Грција“, „Голема Бугарија“ итн. Голема Албанија требаше да го опфати регионот Скадар, Косовскиот регион со Скопје како центар и вилаетот Јанина како единствена османлиска провинција под суверенитет на султанот, со отомански гувернер и совет од 10 Албанци.

Со откажувањето на Договорот од Сан Стефано од страна на Берлинскиот конгрес, на Османлиите им беа вратени изгубените територии во кој момент османлиската влада ја распушти Призренската лига и го уништи албанското национално движење. Меѓутоа, во исто време, Австро-Унгарија ги засили своите интереси во Албанија, нудејќи ја својата заштита за католичкото население, кое живее таму и во пошироката област, и финансирајќи католички свештеници и училишта. Австро-Унгарија исто така воспостави постојани пристаништа во албанските пристаништа. Тоа е направено веднаш по инвазијата и окупацијата на Австро-Унгарија во Босна и Херцеговина, и откако почнала да се пробива во Нови Пазар санџак, Косово и Македонија. Австриско-унгарското присуство во регионот, исто така, ја потврди програмата на Призренската лига.

Од друга страна, Османлиите продолжиле да ги одбиваат албанските барања за автономија. Поделени на Антанта и Централни сили, Големите сили на Европа беа против не само албанската автономија туку и против секаков вид сојузи и конфликти против Османлиите.

Победата за време на Првата балканска војна дојде брзо и на тој начин го спречи создавањето на македонска или албанска автономна држава во рамките на Отоманската империја, како што ветија Младотурците. Отоманскиот пораз и окупацијата на албанската територија од Србија, Црна Гора и Грција имаа значителни последици за албанскиот народ кој сега мораше да се откаже од идејата за автономија во рамките на Отоманската империја и да ја започне својата борба за независност. Австро-Унгарија и Италија, кои во 1901 година се договорија дека доколку има пораз на Османлиите, ќе се гарантира статус кво во Албанија, сега станаа многу вклучени во спречувањето на соседните земји да ја поделат Албанија. Ова всушност ги уништи шансите на Србија за излез на море преку Албанија и ги поттикна српските аспирации за Македонија.

Предводен од Ишмаил Кемал, Албанскиот народен конгрес во Валона, на 28 ноември 1912 година ја прогласи албанската независност. Меѓутоа, големите сили, во декември 1912 година, ја признаа само автономијата на Албанија под османлиски суверенитет. Но, кога Османлиите беа надвор од патот, Албанија стана протекторат на Големата сила. Балканските земји кои сакаа да ги анектираат албанските територии сега немаа друг избор освен да ја прифатат новонастанатата ситуација.

Набргу по постигнувањето на автономијата, албанската влада, преку Призренската лига, побарала од Големите сили да дозволат Косово, Македонија со Скопје, Битола и Преспа и територијата на југ до Јанина и Јонското Море да станат дел од албанските територии. Србија и Црна Гора, сепак, исто така поднесоа слични барања, вклучително и стекнување на речиси половина од сегашната Албанија, а Грција сакаше Епир и Корча. И покрај овие барања, границите на Албанија беа одредени со Протоколот на конференцијата во Лондон на амбасадорите во април и август 1913 година. Во септември 1913 година, големите сили го назначија германскиот принц Вилхелм фон Вид за владетел на Албанија. Но, по пристигнувањето во Драч на 6 март 1914 година, албанскиот народ демонстрирал против него и набргу потоа бил протеран.

На 14 март 1914 година албанскиот народ формираше своја влада и го избра Турхан-паша Пермети за свој претседател.

Призренската лига повторно се појавила за време на Втората светска војна и била предводена од Џафер Дева, Ибрахим бег Бичаку, Митхат Фрашери и други. Поддржана од Херман Нојбахер, германски дипломат, Призренската лига создаде нова албанска влада, „Национален одбор“ и во 1943 година ја прогласи албанската независност.

За да се поврзе со Призренската лига од 1878 година и идејата за „Голема Албанија“, Џафер Дева и албанските претставници од Косово, Црна Гора, Македонија и санџакот Нови Пазар ја основаа „Втората призренска лига“ за време на собранието на 16-19 септември 1943 година. Избран е и Централен комитет на Лигата со раководител Реџеп Митровица. Како прв чин, Лигата го прогласила обединувањето на Албанија со Косово, западна Македонија, делови од Србија и Црна Гора. За да го постигне ова, Лигата создаде свои воени сили, вклучувајќи ја и „СС Скендербег дивизија“. Но, поради капитулацијата на нацистичка Германија, плановите на Призренската лига за Голема Албанија пропаднаа.

Оние балкански држави кои сакаа да анектираат делови од Отоманската империја за себе, откако сфатија дека поединечно не можат сами да ја завршат работата, решија да почнат да формираат сојузи. Формирањето на првиот балкански сојуз започна во фази од 1866 до 1868 година, вклучувајќи ги Србија, Грција и Црна Гора во два билатерални договори.

Во 1866 година беше создаден таен сојуз меѓу Србија и Црна Гора во кој беа вклучени и двете народи во подготовката на востанието за ослободување и обединување на нивниот соодветен народ. Црна Гора вети дека ќе учествува во секоја војна предводена од Србија, под услов Србија да го стори истото. Помеѓу Србија и Грција бил формиран уште еден сојуз и бил потпишан договор во 1867 година во Веслау во близина на Виена.

По неуспешното македонско востание во 1903 година, Македонија стана јаболко на раздорот меѓу различните непосредни балкански држави кои во 1912 година формираа друг Балкански сојуз, овој пат во кој беа вклучени Србија, Црна Гора, Бугарија и Грција. Оваа Алијанса се засноваше на претходни билатерални договори.

Преговорите меѓу Србија и Грција се водеа уште во 1892 и 1899 година, додека преговорите меѓу Србија и Бугарија се водеа во 1889, 1897, 1904 и 1909 година. Овие преговори не резултираа со никакви цврсти договори, но изградија основа за идните преговори, особено за време на Младотурското востание кога различните балкански земји биле поттикнати да соработуваат.

Во посериозна фаза на преговори се влезе откако младотурците капитулираа и теророт и анархијата се вратија на Балканот.

Плашејќи се од можноста за интервенција на Големите сили и за поделба на Отоманската империја меѓу големите сили, малите балкански држави сфатија дека можат да ги постигнат своите цели само ако соработуваат. Русија го поддржуваше создавањето на Балканска алијанса како бедем против австриската и германската пенетрација на Балканот.

Преговорите за создавање на Балкански сојуз започнаа во есента 1911 година со првите сериозни преговори меѓу Србија и Бугарија, кои вклучуваа поделба на Македонија. Според судијата на Русија, Бугарија беше принудена да се откаже од Санстефанскиот договор за Србија да добие делови од Македонија.

Вистинскиот мотив за создавањето на Балканскиот сојуз, како што се испостави, беше поделбата на Македонија што беше забрзана со италијанско-отоманската војна од 1911 година.

Бугарија беше незадоволна што мораше да се откаже од Санстефанскиот договор, но ќе се најдеше во неповолна положба доколку не учествуваше во Алијансата. Плашејќи се да биде нападната од Османлиите, Бугарија одлучила да се приклучи на Балканскиот сојуз.

Српската влада имаше свои причини за брзање со потпишувањето на договорот со Бугарија. По започнувањето на италијанско-отоманската војна, Србија испратила доверливи информации до Санкт Петербург, Лондон и Париз, предупредувајќи ја Тројната Антанта за можните последици доколку избие војна на Балканот. Според српскиот став, најдобриот начин за заштита на балканските интереси е преку создавање на Балкански сојуз.