Дел 20 – Крушевското востание Крушовскиот револуционерен округ опфаќал област - Part 06

Кога започна народното востание во Битолскиот востанички револуционерен округ на 2 август 1903 година Кукушката чета предводена од Крсто Асенов, Ениџе Вардарска чета предводена од Апостол Петков и Гевгелиската Чета предводена од Иван Карасулијата го нападнаа и го ослободија селото Комисор. Со развиорено знаме на Кукушката чета, војводата Крсто Асенов го прослави ослободувањето венчајќи се со Ана Малешевска, учителка и ќерка на познатиот револуционер Никола Малешевски. За жал, среќата на Крсто Асенов била прекината бидејќи бил убиен во акција набргу по неговиот брак. По неговата смрт Кукушката чета остана недопрена и заедно со гевгелиските и ениџерските вардарски чети продолжија да придонесуваат за народното востание и за ослободувањето на Македонија.

Набргу откако започнале подготовките за Народното востание во западната половина, или делот на Кожуфот на Солунскиот револуционерен округ, окружното раководство, предводено од Апостол Петков, го поделило Округот на четири реони;

Грубевци, Крива, Тумба и градот Гуменџе. На планината Пајак кај Ениџе Вардарско Езеро е формирана оперативна база со голем број магацини за извршување на востаничките подготовки и револуционерни активности. За жал, иако Војвода Апостол Петков успеа да регрутира голем број востаници, тој не можеше да ги вооружи поради недостиг на оружје и муниција. Со исклучок на испораката на 10 пушки од типот

„Гра-Гра“ и неколку револвери, ниту ЦК на Македонската револуционерна организација не можеше да помогне.

За работите да бидат уште полоши, бугарските спонзорирани врховисти се вклучија во регионот и почнаа да го агитираат населението во селата околу планините Пајак и Кожуф масовно да се креваат за време на востанието. Меѓутоа, војводата Апостол Петков се спротивстави на нивниот план тврдејќи дека под овие околности најдобро би било да не се вклучи општото население и наместо тоа да се дозволи селото и локалните чети да вршат борбени активности во партизански стил. Според тоа, Апостол Петков издал конкретни наредби до Тумба и соседните села да ги координираат своите активности со оние на Гевгелиската Чета предводена од Сава Михајлов и Аргир Манасиев. Некои од тие активности вклучуваат уривање на мостот на Вардар и уништување на пругата северно од Гуменџе. На селото Чета од Грубевци во меѓувреме му било наредено да ги прекине телеграфските линии меѓу Ениџевардарско и селото Куфалово. Во исто време на раководството на Гуменџе му било наложено да направи подготовки за напад на инсталацијата во Гуменџе.

Поради големото присуство на османлиска војска во областа, востанието во Ениџе Вардарско востание започнало дури на 6 август 1903 година.

Востанието започнало со планиран напад на селото Крива каде Апостол Петков се надевал дека ќе го уништи гарнизонот од 30 османлиски војници и ќе го ослободи селото. За жал, неговиот план бил откриен и наместо востаниците да ги нападнат Османлиите, Османлиите ги нападнале востаниците и ги истерале назад. Додека се одвивало ова, Сава Михајлов, со помош на селаните од Бојмица, ја динамитирал и ја уништил пругата. Неколку дена подоцна Четата на Петков го нападна и го опседна гарнизонот Гуменџе. Иако востаниците не го зазеле градот, тие успеале да ја блокираат османлиската војска и да ја држат под опсада во нејзината инсталација некое време. Кога пристигнале османлиските засилувања, Четата на Петков, заедно со другите чети, се повлекле на планината Пајак и до средината на октомври 1903 година водела неколку независни битки во различни делови од овој регион.

Една од најтешките битки што се водела во овој дел од областа била во Гандат, еден од највисоките врвови на планината Пајак.

Таму востаниците на Апостол Петков и Иван Карасулија ја искажаа својата фрустрација и гнев врз османлиската војска и баши-базуците за злосторствата што ги направија врз невиното и невооружено македонско цивилно население.

На 12 септември 1903 година, преку писмо до османлиските гарнизони во Гевгелија и Гуменџе, востаниците ја предизвикале османлиската војска „да дојде до Гандатите и да се бори против востаниците наместо да го напаѓа незаштитеното население во селата...“ Исфрустрирани од маката на својот народ, војводата Апостол Петков и Иван Карасулија бараа начин да им одржат лекција на Османлиите за одмазда на невиното македонско население. Тие силно веруваа дека ако успеат да ги вовлечат Османлиите во планините, подалеку од цивилното население, може да нанесат удар што Османлиите никогаш нема да го заборават.

Предизвикот беше прифатен и на 14 септември 1903 година османлиската војска се искачи на планината Пајак од две страни и зазеде позиција околу врвот Гандат. Отоманскиот план бил да ги опколи четите и да зададе разурнувачки удар.

Меѓутоа, Петков и Карасулија добро ги знаеле тактиките на османлиската војска и Македонците со голема вештина ги маневрирале со Османлиите и ги натерале во заседа.

Востаниците се бореле додека не им снемала муниција при што загинале 183 Османлии. Искористувајќи ја темнината на ноќта, востаниците потоа се лизнале, оставајќи ги Османлиите во мир да ги закопаат своите мртви.

Во Гевгелиско во меѓувреме, Војводас Сава Михајлов и Аргир Манасиев беа зафатени со регрутирање востаници за сопствените чети и со подготовките за народното востание.

Непосредно пред почетокот на востанието тие успеале да регрутираат околу 50 востаници. Тие го избрале селото Конско за своја база на дејствување и за востанички центар за овој регион. Кога дошло време, раководството на Гевгелиско решило да ја подели својата Чета на помали групи и го покренало востанието со преземање диверзивни акции против железницата северно и јужно од Гевгелија.

На 15 август 1903 година, четата на Сава Михајлов, потпомогната од селаните од Бојмица, ја нападнала и ја уништила локалната железница и локалниот мост. Додека на пругата од мали групи беа поставени експлозиви, поголемите чети ги обезбедуваа своите позиции. Во меѓувреме, Четата на Аргир Манасиев извршила неколку диверзивни акции, едната кај селото Балинци, а втората кај селото Смоквица каде што избила жестока битка и востаниците се бореле против единицата на османлиската војска.

Во меѓувреме, во Тиквешијата, војводата Петар Јуруков ја презеде одговорноста за подготовките за востанието кои започнаа на почетокот на февруари 1903 година веднаш по Солунскиот конгрес. За жал, поради близината на Тиквешијата до Солун и строгите мерки наметнати по атентатите, набавката на оружје стана многу тешко. И под овие околности Петар Јуруков сепак успеал да набави околу 300 пушки од типот Гра-гра и неколку пушки Мартини.

До крајот на јули, 1903 година, четата на Јуруков порасна на 80 бунтовници, кои потоа беа поделени во три групи, секоја способна да изврши индивидуални диверзивни акции.

Присуството на Јуруков во регионот за жал го привлече вниманието на османлиските власти кои возвратија со наметнување дополнителна репресија врз македонското население. Овие строги мерки го принудија Јуруков да ја преиспита својата стратегија и како резултат на тоа тој ги демобилизираше групите востаници, отпуштајќи половина од нив. Со другата половина формираше два чети, едниот сам го предводеше, а другиот војвода Лазар Мисев.

Како што се зголемуваа активностите за пребарување на отоманското оружје во Тиквешијата, за да се избегне конфликт и дополнително загрозување на цивилното население, двајцата Чети го напуштија Тиквешкиот регион и се префрлија во Прилепско, но само кратко време пред да се вратат во Тиквешијата.

Додека патролирале во околината кај селото Шешкево, на 16 август тиквешките востаници биле под османлиски оган и избила жестока битка. Кога беше повеќе од 15 востаници и 17 отомански војници лежеа мртви. Неколку дена подоцна избила друга битка, оваа кај селото Коприштиц, при што загинале 2 востаници и 7 османлиски војници.

Иако Револуционерниот округ на востанието Солун бил ограничен од Османлиите на толку многу начини, неговото раководство сепак успеало да постигне многу. За почеток ги мобилизираше своите сили и ги одржуваше активни. Тоа го привлекло вниманието на Османлиите со принудувањето на Сулејман-паша да ја испрати својата моќна војска по нив и да ангажира големи сили за чување на железницата. Со тоа, раководството на Револуционерниот округ на востанието на Солун докажа дека дури и мал број востаници вклучени во активности на партизански стил буквално може да закачат голема војска, како што претходно предвиде Гоце Делчев.

Дел 28 - Сереското востание Револуционерниот округ на востанието Серес (сега окупиран од Грција), со градот Серес како центар, ја покрива територијата што се протега од реката Места на исток, бугарската граница на север, реката Струма на запад и Егејското Море до југот.

Непосредно пред Илинденското народно востание во 1903 година, Серскиот востанички револуционерен округ поддржувал население од 429.382 луѓе од кои 245.582 Македонци, а останатите муслимани, Османлии, Власи и други.

(Ванче Стојчев. „Воена историја на Македонија“. Воена академија. Скопје, 2004. Страна 362)

Серскиот револуционерен округ на востанието, географски позициониран помеѓу голем број планини, реки и клисури, не само што беше од стратешко значење и за Османлиите и за Македонците, туку поради слабо развиените патни мрежи го направи идеален за организирање на револуционерно движење.

За жал, поради Крешненското востание од 1878 година, овој округ добил посебно значење во османлиската одбранбена стратегија и бил добро чуван. Покрај тоа што воено беше добро чуван, овој округ бил ставен и под постојана османлиска стража за револуционерни активности.

Во однос на одбраната во првата половина на 1903 година, непосредно пред Македонското народно Илинденско востание од 2 август 1903 година, стационирани само во околината на Серес биле дел од 9-та пешадиска дивизија и целата 18-та бригада. 33-та пешадиска бригада беше стационирана во Гома Џумаја, а напредни баталјони беа распоредени во Мелник, Драма, Демир Хисар, Неврокоп и други градови. Имаше и помали единици од 30 до 40 и од 100 до 150 османлиски војници распоредени во различните села во Серескиот округ. Сè на сè, само во овој округ биле стационирани над 5.000 отомански војници. Како беше распоредено ова масивно отоманско воено присуство во голема мера зависеше од географската положба на градовите и селата и од согледаната закана од револуционерите.

За да остане тајно што е можно повеќе, Серскиот востанички револуционерен округ го добил името „Четврто востанички округ - Пирин“. Но, и покрај многубројното македонско население и сите напори на Македонската револуционерна организација да го усогласи овој револуционерен округ со другите, немаше голем успех. Тоа се одрази и со фактот што на Солунскиот конгрес присуствуваше само еден делегат.

Лазар Димитров, кој го претставува Серскиот востанички револуционерен округ, добро ја знаел ситуацијата во неговиот округ кога гласал против предвременото востание. Но, со оглед на тоа што голем дел од делегатите гласаа за предвремено востание, Димитров ја прифати одлуката и ги исполни желбите на мнозинството.

Кон крајот на јануари 1903 година Гоце Делчев го посетил Округот и се сретнал со Јане Сандански, Пејо Јаворов, Таската Серски и други во селото Кара Кој, Неврокопско, за да ја проценат состојбата. За жал, пред да се заврши работата, Делчев бил убиен, а неговата смрт дополнително ја влошила способноста на Округот да го организира народот и да учествува во народното востание.

Смртта на Гоце Делчев се сметаше за сомнителна и имаше расправија меѓу Македонската револуционерна организација (ВМРО) и бугарското спонзорирано раководство на Врховизмот. Двете фракции меѓусебно се обвинуваа за предавство и за убиство на Делчев.

Присуството на голем број бугарски спонзорирани врховисти не помогна за ситуацијата. Раздор меѓу ВМРО и бугарските спонзорирани Врховисти отсекогаш постоел, но никаде повеќе отколку во Серескиот округ каде што постоеше јаз меѓу идеологиите на двете групи. Всушност, во еден момент непосредно пред востанието, имаше толку голема тензија што постоеше сериозна опасност да избие вооружен конфликт меѓу двете групи.

Бидејќи овој округ веќе бил осомничен дека е вклучен во револуционерни активности и поради претходните револуционерни инциденти во Горна Џумаја и Солун (атентати), луѓето во Серес биле ставени под екстремна контрола. Така, за да не го доведе во опасност цивилното население, Јане Сандански, единствениот револуционерен водач во Округот со овластување да донесува одлуки и да влијае врз населението, решил да ја следи идејата на Гоце Делчев и да не учествува во народното востание, барем не масовно. За жал, бидејќи таа одлука веќе била донесена за време на Солунскиот конгрес, за да не ја отежне ситуацијата за цивилното население, Сандански попуштил пред врховистичките притисоци и ги здружил силите со бугарските спонзорирани бендови.

Сè на сè имало 850 Врховисти; 134 биле под команда на полковникот Анастас Јанков, 300 биле под команда на Јордан Стојанов и Петар Дрвингов. Сите беа под команда на генералот Иван Цончев.

Поради доживеаните проблеми, Округот остана неактивен, односно до 15 август 1903 година кога Четата на Врховистичкиот поручник Јордан Стојанов се судри со османлиска единица на падините на планината Беласица.

На 19 август 1903 година избувнала друга битка на ридот Етипица во Банско, во близина на езерото Елтепен. Овде четата на поручник Јордан Стојанов се здружила со четата на Борис Стрезов за да го формира одредот Белица и се борел со Османлиите под команда на поручник Петар Дрвингов.

На 22 август 1903 година Јане Сандански го одржа долго задоцнетиот окружен конгрес во Серес во Белемето, Пирин Планина. Овде беше одлучено Серскиот револуционерен округ да продолжи да учествува во востанието, но на ограничен начин и преку употреба на диверзивни партизански дејствија. Првата цел која беше избрана за напад беше железничката линија Дедеагач до Солун.

За време на овој Конгрес, кој траел три дена, било решено востанието во Серскиот округ да се крене многу подоцна отколку во другите окрузи. Избраниот датум е Крстовден, 14 септември 1903 година, 43 дена по Илинденското востание во Битолскиот округ. Причината за одложувањето беше затоа што Серскиот округ не беше подготвен да влезе во востанието со сето она што османлиската војска ја изгради во нејзиниот округ.

Мислењето беше дека ако Серес остане мирен, Османлиите сигурно ќе ги прераспределат масивните сили на Серешкиот округ на друго место каде што е потребно. Сметајќи на Османлиите да ги растераат своите трупи во другите окрузи кои веќе го започнале востанието, жителите на Сере ќе се кренат и ќе имаат поголеми шанси да се ослободат. Барем таков беше планот.

На 28 август 1903 година, за да ги искористи сите расположливи сили, Јане Сандански го повикал поручникот Јордан Стојанов да ги донесе врховските чети во селото Пирин, Мелничко, каде што имал намера да ги вклучи Врховистите со четата на Михаил Цаков и неговата сопствена Чета. Многумина не беа задоволни од одлуката на Сандански, но ја прифатија идејата и соработуваа сè додека целта беше ослободување на Серес и Македонија.

На 31 август 1903 година пристигнале уште Чети, Врховистички и ВМРО, и се сретнале во регионот меѓу Неврокоп и Мелник. Меѓу врховското раководство беа вклучени генералот Иван Цончев и полковникот Анастас Јанков, како и неколку руски новинари Петар Орловец и Ромоалд Пржевалски.

Концентрацијата на вооружени востаници за жал го привлече вниманието на Османлиите кои испратија два воени баталјони за да ги ангажираат. Во близина на селото Пирин избила жестока битка кога здружените чети за првпат презеле заедничка акција и го поразиле османлискиот напад.

Потоа Сандански се сретнал со Цончев и му објаснил на Врховистот дека во овој момент не може да има фронтални конфронтации со Османлиите и му наредил да ги однесе своите чети во регионот кај езерото Бразница и да почека официјалното објавување на востанието во Сереско. . Генералот Цончев ја прифати препораката на Сандански и ги повлече своите чети.

По повлекувањето на Врховистите, Сандански отишол во Брезница и се сретнал со Цончев и другите претставници на Врховизмот со надеж дека ќе се постигне консензус за тоа како да се распоредат војниците за време на востанието. Додека Цончев сакаше сеопфатна војна истовремено распоредувајќи го секој расположлив ресурс, Сандански сакаше да ги подели четите по региони и да спроведе долгорочни диверзивни акции во партизански стил. За жал, не можеше да се постигне друг консензус освен да се започне востанието на Крстовден, 14 септември 1903 година. На чело на Востанието биле поставени Цончев и Димитар Стефанов, како и други од двете страни.

Незадоволни од исходот, Сандански и неговите востаници се вратиле во Серес и Драма за да започнат со подготовките за востанието и да спроведат диверзивни акции во партизански стил.

Врховистичките генерал Цончев, полковникот Јанков, потполковникот Стефан Николов, потполковниците Дрвингов и Саракинов, заедно со нивните врховистички чети, чекаа до 15 септември 1903 година пред да започнат фронтални напади против Османлиите. Тие ги ограничија своите кампањи блиску до бугарската граница, главно во Горна Џумаја и Разлог, а кога беа соочени со значителни османлиски сили, Врховистите се повлекоа внатре во бугарската граница оставајќи ги селаните отворени за османлиска одмазда.

Според планираното, Сандански ги подели своите востаници на помали чети и стави еден под команда на Војвода Мирчо Кипрев. За жал, на 15 септември 1903 година, додека патролирала во областа Драма, оваа Чета паднала во османлиска заседа. Додека повеќето бунтовници избегаа со своите животи, Војвода Кипрев беше убиен. Командата на Четата паднала на Војвода Иван Анастасов-Грчето.

На 16 септември 1903 година истата Чета налета на друга колона османлиски војници, овој пат кај селото Калапот.

Избувнала друга битка, но, неподготвени да се борат со фронтален напад против нумерички супериорен непријател, востаниците се повлекле во шумата оставајќи зад себе четворица свои мртви.

До средината на септември 1903 година, повеќето револуционерни окрузи паднаа во рацете на непријателот и Османлиите немаа проблем да одговорат на доцното востание во Серес со страшен контранапад, со што се стави крај на краткотрајното востание во тој округ.

Бидејќи не успеале да ги избркаат Османлиите од Серес, Врховистите ја продолжиле својата кампања во Округот, но своите акции повеќе ги фокусирале на ширење бугарска пропаганда, а помалку на напад на османлиската војска.

Од воена перспектива, краткотрајното востание во Серскиот револуционерен округ беше неуспешно главно поради неможноста на Округот да се организира под постојано будното око на Османлиите, но и поради условите на доцниот почеток на востанието. До средината на септември 1903 година, ослободени од кампањи во други области, Османлиите имаа повеќе од доволно ресурси да одговорат на Серското востание, нешто на што востаниците не сметаа.

Од морална и политичка перспектива, востанието беше успешно бидејќи, и покрај сите несогласувања, Серскиот револуционерен округ, главно поради доброто раководство на Санданки, можеше да собере доволно волја за да го започне востанието и на тој начин влезе во аналите на историјата како Дистрикт кој се бореше не само да се ослободи, туку да ја ослободи цела Македонија.

Дел 29 - Последиците од Илинден Со оглед на лошата ситуација во која се најде раководството на Македонската револуционерна организација (ВМРО) на почетокот на 20 век, разбирливо е зошто решило да подигне востание, но прилично е збунувачки како се стремела да ги постигне своите цели за ослободување на Македонија. и македонскиот народ од османлискиот јарем. Иако беше избрзан од притисокот од бугарските спонзорирани Врховисти, евентуалното востание беше неизбежно, но беше тешко да се идентификуваат факторите за успешен исход. Поинаку кажано, освен тоа што не беше подготвена за долготрајна војна против многу надмоќниот непријател, ВМРО немаше надворешна поддршка и беше опкружена со непријатели. Ако нејзината намера била да го привлече вниманието на Европа и да ги привлече Големите сили во конфликт со Отоманската империја, тогаш таа не направила добра работа во комуникацијата со своите желби или ако и биле дадени сигнали однадвор, или целосно ги протолкувала погрешно или била доведена во заблуда.

Како и да е, големите сили не само што не и пријдоа на помош на Македонија, туку беа прилично изненадени од востанието и вознемирени од целата ситуација. Надвор од нивното лично неинволвирање во македонско-османлиските работи во врска со востанието, Големите сили ги повикаа соседите на Македонија да не се мешаат. Така, пораката однадвор, особено од Големите сили, беше гласна и јасна „ослободете се или умрете обидувајќи се“.

Османлискиот одговор на Илинденското македонско народно востание од 1903 година беше и поразителен и брутален. Цели села и заедници беа целосно уништени со цел трајно да се спречи востание да се повтори. Она што не беше уништено од османлиската војска, беше ограбено од башибазуците и Албанците. Поради времето на востанието, најголемиот дел од родот не можеше да се соберат и со наближувањето на зимата се појавија бројни тешки проблеми. Не можејќи да се снајде, голем процент од селското население почнало да ги напушта селата и да бара засолниште во поголемите градски центри, како Битола, Прилеп и други градови. Многумина заедно избегаа од Македонија и побараа засолниште во соседните земји како Грција, Србија, Романија и Бугарија или отидоа во помирните делови на Отоманската империја. Некои избегаа во Австро-Унгарија и во други западноевропски земји, а околу седум до осум илјади избегаа во Северна Америка. (Историја на македонскиот народ, Институт за национална историја, Македонски преглед, Скопје, 1979. стр. 181)

Како одговор на ваквата тешка поствостана состојба, Македонската револуционерна организација (ВМРО) го насочи своето внимание кон спасувањето на народот. Веднаш по задушувањето на востанието, раководството на ВМРО, односно оние што ја преживеале османлиската одмазда, почнало да организира храна и засолниште за сиромашното население. За жал, тешката ситуација во Македонија уште повеќе ја отежнаа македонските соседи Грција, Србија и Бугарија преку нивните вооружени пропагандни активности внатре во Македонија.

Инфилтрацијата и активностите на странска вооружена група нагло се зголемија веднаш по задушувањето на востанието.

Спонзорирани од соседните државни влади, овие чети беа испратени со цел да ја уништат ВМРО заедно со македонското национално револуционерно движење. Преку нивната вооружена и интензивна антимакедонска пропаганда, целта им била да создадат атмосфера на страв кај македонското население и да ја подготват основата за освојување и поделба на Македонија. Елиминирањето на желбата на македонските народи за создавање слободна и независна Македонија, исто така, ќе ја олесни асимилацијата на македонскиот народ откако Македонија ќе се подели. Додека Грците, Србите и до одреден степен Романците продолжија да ги зајакнуваат своите приватни, илегални бендови на терор во Македонија, бугарските спонзорирани Врховисти продолжија со инфилтрацијата во ВМРО со цел да го измамат народот и да го насочат кон Бугарија. Сепак, и покрај сите нивни напори, ВМРО можеби беше уништена, но не беше исклучена благодарение на напорите на Јане Сандански и Серскиот револуционерен округ.

Со оглед на тоа што ниту едно од употребените средства досега не ги обезбедило посакуваните резултати, Врховистите организирале напад на Мелник, центарот на Серскиот револуционерен округ, со цел да го уништат Јане Сандански и неговите македонски востаници. За среќа, нападот беше откриен доволно рано, што им го даде потребното време на Македонците да организираат контра офанзива. Жестока битка избила на 7 април 1904 година кај селото Кашна и Врховистите биле протерани. Врховистичките чети, иако поразени, продолжиле со својата активност во Македонија до Младотурското востание.