Дел 11 – Македонците во дијаспората Австриско-османлиската војна ги постигна с - Part 07

Беше избран и делегиран Генералштаб составен од Даме Груев, Борис Сарафов и Анастас Лозанчев со одговорност да го избере точниот датум кога востанието требаше да започне. Воените мерки донесени на Смилевскиот конгрес вклучуваа изготвување на дисциплински устав за востанието, со кој ќе се утврдат правата и должностите на активно вклучените во востанието и на регионалниот планински штаб и Генералштабот. Одлучено е Битолскиот револуционерен округ да се подели на дванаесет региони со планински штаб доделен на секој кој ќе му довери на секој регион планирање и координирање на сопствените активности. Секој регион беше одговорен за обука на своите борци за употреба на оружје и борбени тактики.

Постојано се поставуваше прашањето кој треба да биде вклучен во востанието, па беше одлучено сите дејствија да ги спроведуваат само четите, цивилното население да не се мобилизира.

Секој одред требаше да се состои од триесет до четириесет борци кои ќе ги напаѓаат сообраќајните патишта, телеграфските и поштенските линии, ќе ги разоружаат вооружените отомански цивили и ќе ги напаѓаат османлиските воени инстилации и институции. Во никој случај на одредите не им беше дозволено да ги нападнат или приведат обичните отомански цивили, жени или деца.

Смилевскиот конгрес заврши на 7 мај 1903 година и сите делегати се вратија во нивните области трескавично работејќи да се подготват за востанието. Главниот штаб и командните сили на Битолскиот револуционерен округ се зафатија да го зголемат снабдувањето со оружје, обуката и набавката на храна, прва помош и други материјали. Регионалниот планински штаб постепено ги презеде административните должности на Организацијата и испрати членови на нејзините одреди да набават оружје, да ги обучуваат локалните борци да ракуваат со оружје и да набават залихи со храна. Распределбата на храната беше разработена така што секој што носи пиштол ќе понесе со себе 35 килограми жито во планините. Зрното требаше да се меле, да се стави во вреќи и да се сокрие во пештери. Секое домаќинство беше советувано да подготвува резерви на храна за месец и половина. Во Битола биле упатени посебни лица да ги информираат конзулатите за востанието. И железничките власти беа информирани дека пругите ќе бидат нападнати на различни точки на линијата помеѓу Битола и Солун. На сите вооружени мажи им било кажано да се подготват за долги престој на терен. Вооружените луѓе во селата беа поделени во групи од седум или осум, секоја предводена од каплар. На секои дваесет и пет или педесет вооружени луѓе беше назначен по еден командант. Селските одреди беа комбинирани во централни одреди, секој предводен од централен командант.

Армиските вежби беа спроведени според директивите на централниот командант и беа испратени при напади со удари против Османлиите за да се стекне борбено искуство.

Генералштабот, исто така, ги правеше последните подготовки со посета на различни региони во нивните окрузи и разработувајќи ги нивните планови за акција и стратегии.

По сите овие подготовки, целиот битолски револуционерен округ беше вдахнат од жесток револуционерен дух што Организацијата го разгоруваше во последните десет години.

Сега требаше само знак од Главниот штаб и ќе започне славното Илинденско востание.

Дел 18 – Илинденското востание 1903 година Како што беше решено на Солунскиот конгрес од јануари 1903 година, ќе бијат ѕвона за добредојде на востанието и луѓето во сите села и градови во цела Македонија ќе се кренат и со сите сили ќе му го покажат на светот своето незадоволство од османлиската власт.

И покрај тоа што многумина знаеја дека не се соодветно подготвени за борба, тие го гледаа востанието како добредојдена алтернатива на статус квото на мачени и угнетувани.

По Солунските атентати во април 1903 година, османлиските власти презеле вонредни мерки за да спречат појава на востание поради што ги зајакнале своите воени способности со 80.000 војници. Покрај мобилизирањето на муслиманското население и создавањето на голем број единици Башибазук, османлиските власти ги зајакнале своите сили и со 87 пешадиски баталјони од по околу 800 војници, 20 коњанички ескадрили, 19 артилериски батерии, 36 планинско оружје, 3 пионерски чети и голем број технички станици.

Откако беше донесена одлуката за отпочнување на востанието, Македонската револуционерна организација (ВМРО) постави планови и ги претвори шестте револуционерни окрузи во шест востанички окрузи и го премести нивниот штаб на безбедни места длабоко во планините. Секој востанички округ бил нумериран и добил псевдоним: 1 -Пелистер, 2 - Кожуф, 3 -Беласица, 4 - Пирин, 5 - Огражден и 6 - Овче Поле, за да се чуваат локациите во тајност.

Иако има различни мислења за тоа како да се води востанието, неговата цел сепак била ослободување на Македонија од османлиската власт.

Околиите кои биле подготвени да учествуваат во востанието биле Револуционерниот округ Битол, Револуционерниот округ Скопски, Револуционерниот округ Струмица, Револуционерниот округ во Солун и Серскиот револуционерен округ.

Битолскиот револуционерен округ, географски лоциран во близина на патишта и значајни комуникациски линии, бил избран да го предводи востанието, поради што во селото Смилево, во близина на г. град Битола. Меѓу персоналот кој раководеше со планинскиот штаб во Битолскиот округ беа Парашкев Цветков, Иван Делев, Ѓорѓи Павлов и Ѓорѓи Сугарев.

Самиот битолски округ бил поделен на три региони, Мариовски, Смилево и Пелистер. Според воениот историчар д-р Ванче Стојчев, населението во Битолско, непосредно пред Илинденското востание во 1903 година, се состоело од 35.983 луѓе од кои 20.713 Македонци, 11.150 Власи, 2.740 Албанци (од кои 250 христијани и 1 лица биле христијани) биле Османлии.

Меѓу учесниците во востанието било речиси целото македонско и влашко население и некои албански христијани. (Ванче Стојчев. „Воена историја на Македонија“. Воена академија.

Скопје, 2004. Страна 310)

Скопскиот округ, познат и како број 6 – Овчеполски округ, бил поделен на седум Реони со вкупно население од 308.719 жители од кои 196.417 или 64% биле Македонци. Останатите биле 82.084 или 26% Османлии, 15.543 или 5% Албанци и други.

(Ванче Стојчев. „Воена историја на Македонија“. Воена академија. Скопје, 2004. Страна 353)

За жал, како што се испостави, Скопскиот округ беше еден од најмалку подготвените окрузи за влез во востанието и беше попречен од многу фактори, вклучително и многу патуваните и чуваните главни патишта што водат од Скопје до Ќустандил, Куманово, Приштина, Ниш и Солун. Постојаните движења на османлиските трупи, многубројните башибазуци, вклучувањето на врховистичките сили кои ги напаѓаа Македонците и ширењето на српската пропаганда во регионот беа препреки против македонското востание во тој округ.

Од вкупниот број османлиски сили стационирани во Македонија, со оглед на масовното македонско население кое живеело во скопскиот санџак, на територијата на скопскиот санџак биле позиционирани 23 баталјони, 5 ескадрили, 10 батерии и 2 пионерски чети. Ова природно го убедило раководството на ВМРО да го преиспита својот пристап за тоа како да ги распоредат своите сили и била донесена одлука само да се вршат напади од терористички тип и да се избегне директна конфронтација со османлиската војска.

Скопскиот округ одржал Конгрес во Кратово на 17 јули 1903 година на кој присуствувале Скопската чета предводена од војвода Никола Пушкаров и Кратовската чета предводена од војводата Диме Стојанов Барберчето. Но, поради ограничената посетеност, малку беше постигнато освен одлуките на Пушкаров и Стојанов да го ангажираат непријателот со планирање да го заробат Хусеин Хилми Паша, главен инспектор на румелиските вилаети, во тоа време во посета на источните кази на скопскиот санџак.

Струмичкиот округ го покриваше регионот што се протега по течението на реката Струмица на исток, до реката Вардар на запад, граничи со Скопскиот округ на север и со Солунскиот округ на југ. Во Струмичкиот округ беа вклучени Струмица, Радовиш, Малешевијата и делови од Горна Џумаја.

Струмица беше клучна стратешка точка поради близината на патот по реката Струма кој го поврзуваше Солун со Софија и патната и железничката линија по течението на реката Вардар што ги поврзува Солун и Скопје. Овие две долини биле поврзани преку клисурата Клуч и струмичкиот пат со Петрич.

Пред Илинденското востание населението во Струмичка околија броело околу 104.000 од кои 74.000 Македонци. И покрај тоа што Иван Ингилизов од Струмица и Ѓорѓи Вамалиев од Радовиш, кои го претставуваа Струмичкиот округ на Солунскиот конгрес, и двајцата гласаа за предвремено востание, тие немаа доволно оружје за да се пресметаат со непријателот и во голема мера се потпираа на Бугарија да ги снабдува. За жал, ветеното оружје од Бугарија никогаш не се реализираше и кога османлиските власти почнаа да се борат, Струмичкиот округ немаше конгрес и никогаш не беа направени подготовки за востанието.

Округот Солун беше поделен на два региони со псевдо-именувани број 2 - Кожув и број 3 - Балишица. Повторно според воениот историчар д-р Ванче Стојчев населението што живеело во Солунската област пред востанието броело 418.270 луѓе од кои 195.637 Македонци, 103.957 Османлии и 30.786 Евреи, Власи и други. (Ванче Стојчев. „Воена историја на Македонија“. Воена академија. Скопје, 2004. Страна 258)

Солунскиот округ бил еден од најзначајните окрузи во Македонија бидејќи бил важен стопански, политички и воен центар. И бидејќи Солун бил центар на вилаетот, тој бил дом на голем дел од отоманската администрација и војска. Солун бил дом на 3-от армиски корпус, 17-та пешадиска дивизија, 3-та коњаничка дивизија, 3-та артилериска дивизија и разни други полкови и персонал. Но, поради близината на Солун до Мала Азија и поради неговиот транспортен потенцијал, тој лесно може да увезе повеќе воени сили на краток рок доколку е потребно.

Напнатата ситуација создадена од атентатите во Солун во април 1903 година и последователното апсење на илјадници значително го намали бројот на револуционери и нивниот потенцијал да извршат масовно востание во областа Солун. Тоа што остана со малку работа со округот Солун, особено во регионот Кожуф, беше сведена на кампања со терористички тактики. Меѓу војводите од оваа околија кои учествувале во востанието биле војводата Сава Михајлов, војводата Аргир Манасиев и војводата Апостол Петков. Но, и покрај недостатоците, Солунскиот округ помина добро за време на востанието, одржувајќи ги османлиските сили постојано ангажирани, принудувајќи ги да ја поделат својата моќна војска, давајќи им на другите окрузи одмор.

Округот Серес ја опфаќал територијата до реката Места на исток, бугарската граница на север, реката Струма на запад и Егејското море на југ. Градот Серес бил неговиот центар. Пред востанието населението во овој округ се состоело од 429.382 жители, од кои 245.582 Македонци, а останатите муслимани, Османлии, Власи и други. (Ванче Стојчев. „Воена историја на Македонија“. Воена академија. Скопје, 2004. Страна 362)

Серскиот регион е уште еден дел од Македонија кој е од географско и стратешко значење особено поради бројните планини, реки и клисури. Така мислеле и Османлиите, поради што стационирале делови од нивната 9-та пешадиска дивизија и нивната 18-та бригада во градот Серес, нивната 33-та пешадиска бригада во Горна Џумаја и голем број баталјони во градовите Мелник, Драма, Демир Хисар, Неврокоп. и други.

Тие имаа и помали единици, од 30 до 40 војници и од 100 до 150 војници, стационирани надвор од поголемите градови распоредени во селата и стратешките локации. Тогаш непосредно пред востанието Серес беше зајакнато, со што бројот на османлиските војници достигна 5.000.

Серскиот округ, познат и по псевдонимот број 4 – Пирин, претставен од Лазар Димитров на Солунскиот конгрес гласал против рано востание, но ја прифатил одлуката на мнозинството и започнала со подготовките за борба. За жал, по смртта на Гоце Делчев, Серескиот округ го одложи својот конгрес поради внатрешните борби меѓу Врховистите и приврзаниците на Делчев и Конгресот никогаш не се реализираше до 22 август 1903 година. , претседавач на Серешкиот конгрес, реши да продолжи со терористичкиот стил на Востанието исто како што препорача Делчев. Исто така, за време на Серескиот конгрес кој траел три дена, било решено да се започне востанието на 14 септември 1903 година на Крстовден.

По сите подготовки и после сето она што беше кажано и направено, зависи од секој поединец да го направи својот дел за помош на востанието. Но, како што на повеќето им беше познато, македонскиот народ не беше соодветно подготвен за такво востание. Дури и оние кои беа подготвени да се борат и да ги дадат своите животи за ослободување на својата земја непотребно се жртвуваа. Водењето нерамноправни битки против Османлиите и постојаното ризикување на нивните животи за земјата и слободата беа навистина херојски чинови, но тоа не го замисли ВМРО за македонскиот народ. ВМРО, особено Гоце Делчев, сакаше бавна и широко распространета кампања на тактики на удар и трчање за да се подели и истроши непријателот со минимални загуби за востаниците. Со постојаното нарушување на комуникациите, патувањата и бизнисот воопшто, се веруваше дека ќе ја уништи османлиската администрација, принудувајќи ја на отстапки. Но, недостатокот на обука и затворената фрустрација ги натера бунтовниците да се фрлат на своите мачители со сета своја сила, што резултираше со многу непотребни смртни случаи.

Македонските чети беа бројно мали во споредба со османлиската војска, понекогаш побројни за повеќе од десет спрема еден, но жестокоста на македонските борци повеќе од се совпаѓаше со бројките.

Во однос на тоа како да водат походи, македонските востаници имаа строги правила на кои требаше да се придржуваат. Тие беа дизајнирани за нивна безбедност и за зачувување на нивните животи. Кога маршираа кон кампања, борците беа организирани во колони, еден по еден или два по двајца маршираа на растојание од три до четири чекори. Секоја колона беше придружена од разузнавачки и борбени безбедносни единици. На двајца или тројца борци им беше доделена извидничка должност, обично фронтална, крилна и задна.

Колоните се движеа четири до шест километри на час и се криеја од очите за време на периодите на одмор.

Необезбедените зони обично ги проверувале курири или патроли за извидување и информациите за движењата на непријателот се пренесувале на колоната. За време на движењата се применуваше строга дисциплина, внимавајќи никој да не зборува или пуши, а наредбите се давале со шепотење. Борците користеа и камуфлажа особено кога се приближуваа до заштитени места или места каде што можеше да се види од јавноста. Во селата и градовите, бунтовниците беа стратешки позиционирани во куќи од каде што можеа да вршат набљудувања и да пренесуваат информации до оние на отворено.

Кога за првпат започна востанието, востаниците применуваа претежно офанзивна тактика со ненадејни и масовни напади, кои на краток рок се покажаа како многу ефикасни. Но, како што се акумулираа непријателските сили, бунтовниците се префрлија на повеќе удари и трчање и на крајот на одбранбени тактики. Навредливите дејствија во населените места требаше да се организираат многу внимателно и со најголема тајност, притоа многу внимателни да не му наштетат на цивилното население.

Востаничките сили биле поделени на чети, чети и јадра.

Резервните сили беа организирани секогаш кога беше можно, но честопати за таа цел беа користени селските чети.

Непосредно пред кампањата, бунтовниците се погрижија местото на нападот да биде изолирано, особено на цивилите, а нападот започна кога бунтовниците дојдоа на 100 до 200 чекори подалеку од позицијата што беше нападната. Сигналот за започнување на нападот обично беше експлозија на бомба.

Најслабата точка на одбраната беше обично првата точка на напад.

Илинденското востание започна со воени походи и офанзивни дејствија и по постигнувањето на посакуваниот ефект востаниците преминаа на одбранбени дејствија главно за заштита на ослободените области и населението во нив се до моментот кога интервенираа Големите сили или бугарската војска, што како што ние знам дека никогаш не се случило.

Беа организирани одбранбени акции на различни стратешки точки во населените места како што се селата и градовите.

Македонците го немаа потребниот број за одбрана на цели региони, па затоа ја концентрираа својата одбрана околу ридови, премини, патишта и други погодни места од каде што можеше да се набљудува непријателот и да се попречи неговото напредување.

Беа организирани и одбранбени позиции во логори и населени места со главна одбранбена позиција во блиските ридови и резервна позиција во првите згради на пристап до населбата.

Беа распоредени стражари за да ги набљудуваат непријателските активности и да известуваат до нивните водачи. Доколку непријателот се приближи до одбранетата населба, резервните чувари ќе иницираат битка со цел да го одложат непријателскиот пенетрација додека раководството не може да организира соодветна одбрана во зависност од големината и силата на непријателот. За жал, бунтовниците, чии семејства лежеа зад слабата прва линија на одбрана, не можеа да издржат да чекаат засилување и се фрлаа на непријателот и се бореа до смрт. Најдобар пример за таква саможртва беше оној на војводите Питу Гули и Ѓорѓи Стојанов кои не само што ја одбија османлиската понуда за предавање туку и не ги послушаа наредбите на Главниот штаб да се повлечат. Во многу наврати одбранбените стратегии беа претворени во самоубиствени напади кога засилувањата не можеа да пристигнат навреме или кога имаше потенцијал непријателот да навлезе во одбраната и да го нападне цивилното население.

Илинденското востание доби масовен одзив од македонскиот народ и од другите етникуми што живеат во Македонија и во соседните земји. Но, вистинската движечка сила зад востанието беше селското и селското население кое не само што жртвуваше многу животи, туку најмногу страдаше.

Илинденското востание беше уште еден чекор во вечната борба за слобода на македонскиот народ.

Според информациите објавени во 1904 година, во Илинденското востание учествувале 26.500 востаници од цела Македонија и воделе 239 борби против 350.000 османлиска војска. Загубите на Османлиите изнесувале вкупно 6.000 мртви и 5.000 ранети. На македонска страна 1.000 востаници беа убиени во директни конфронтации со османлиската војска, изгореа повеќе од 200 села, убиени 4.700 жени, деца и стари лица, силувани 3.000 жени и млади девојки, 70.000 луѓе останаа без покрив над главата, а 30.000 луѓе ја напуштија земјата. како воени бегалци. (Ванче Стојчев. „Воена историја на Македонија“. Воена академија. Скопје, 2004. Страна 368)

Во однос на постигнувањето на своите цели, ВМРО не успеа да испорача воена победа, но нејзините цели не беа да ја порази османлиската војска, туку да издржи и да води долготрајна војна од терористички тип се додека Големите сили или бугарската армија не интервенираа како што беше беше ветено.

Но, како што знаеме, востанието од 1903 година беше многу повеќе од активно воено движење. Тоа беше и пасивна демонстрација на која учествуваше целото македонско население. Како што беше споменато претходно, жртвите од битките беа релативно мали, но неборците беа тие што ја поднесоа целата тежина на османлискиот гнев. Мизеријата, загубата и тешкотијата издржани со храброст и непоколеблива резолуција беа жртва на идеалот за слобода што ретко кој од соседите на Македонија ги споредуваше.

Секој град и село што се приклучиле на востанието го правеле тоа знаејќи дека може да биде изгорено до темел, ограбено и неговото население десеткувано до последен човек. Дека секој Македонец доброволно се соочил со овие опасности е доказ за очајот на секој Македонец во кој животот ја изгубил својата вредност, а мирот својата смисла. Во многу окрузи кои се приклучија на востанието, луѓето не се сомневаа во тоа што им се подготвува и многумина ги напуштија своите села првиот ден од востанието. Мажите им се придружија на нивните бендови придружувани од неколку жени, кои отидоа да печеат и како медицински сестри да се грижат за ранетите. Постарите мажи, жени и деца барале засолниште во планините и со себе земале храна колку што можеле да носат. Во најголем дел од востаничките одбранети зони неборбеното население се собрало под раководство на ВМРО и формирало големи логори на непристапни места. Беа изградени привремени засолништа од гранките на дрвјата, фурните ископани во земјата и сите нормални функции на селскиот живот беа репродуцирани колку што дозволуваат околностите.

Животот на бегалската популација, која наскоро броеше близу 60.000, групирани во десетици кампови меѓу планините, помина низ три различни фази. За време на топлото време во првите две или три недели од август, тие живееја во релативна удобност, радувајќи се на својата кратка слобода, пречекувајќи ги како херои бендовите кои доаѓаа и заминуваа, поздравувајќи ги нивните успеси. Потоа дојде втората фаза од можеби две недели, во текот на која луѓето во логорите сè уште уживаа релативна безбедност, имаа храна за јадење и не страдаа тешко од студ дури и на планините. Но, под нив нивните села гореа.

Тие веќе не слушаа приказни за славни победи, но гласините за масакр и тортура и звуците од пукотници ги прогонуваа. Потоа дојде третата фаза кога Османлиите го стегнаа својот стисок околу планините и ги ловеа бегалците од шума на планина и од врв до врв.

„Нивната единствена безбедност беше да ги следат сега концентрираните бендови, а понекогаш и битката беснееше околу дувлото каде што лежеа жените и децата, мажите се бореа со сета своја машкост да одбранат некој плиток ров, знаејќи дека зад нив се прикриени сопругата и детето кои очекуваат масакр. ако им пропадне храброста или ако нивните куршуми ја промашат целта. Бегајќи непрестајно, набрзо зад себе ги оставија своите резерви храна и стадата ѕверови. Сега беа без засолниште под постудено небо. Имаше села кои со денови живееја заедно на корења и салатни треви. Помладите деца умираа во голем број, а мажи и жени дипломираа за епидемии кои требаше да ги десеткат оние што Турците ги поштедија. Честопати, големите логори се распаѓаа во расфрлани групи гладни и преплашени бегалци, кои конечно се враќаа за да се покорат меѓу пепелта од своите домови.

Некогаш се случувало тие да паднат кај лудо војници или со баши базуци. Петнаесет селани, на пример, од Буно (во близина на Ресна), макајќи, со својот свештеник на чело, кон градот, беа масакрирани без разлика на возраст или пол. Помладите жени поминаа најлошо, бидејќи, кога војниците можеа да ги фатат, тие често беа носени во турските логори и таму беа чувани неколку дена додека последната брутална што ги посакуваше не ја имаше својата волја. Многумина беа застрелани додека се засолнуваа зад бунтовниците за време на последните престрелки во септември и октомври, а понекогаш истиот куршум рани мајка и нејзиното бебе. Токму неможноста да се хранат и да се заштитат бегалците ги принуди водачите да го прогласат востанието на крајот со крајот на октомври; бидејќи времето беше сè уште релативно благо (навистина, на нас кои дојдовме директно од Англија се чинеше топло), иако за да бидеме сигурни дека планините веќе беа облечени во снег, дури и на нивните пониски височини. Турците војуваа со жените и децата, а мажите не се осмелија да го продолжат нерамноправниот конфликт со глад.

До првата недела од ноември, населението во револтираните околии повторно се населило, дел од нив на местата на разурнатите села, дел меѓу пријателските соседи кои ги спасиле своите покриви. Долго пред ноември, градовите беа преполни со беспомошни маси изгладнети жени, кои го молеа лебот од врата до врата, викаа по порталите на архиерејските палати и спиеја во напуштените и разурнати куќи што ги има во секој македонски град.