Дел 11 – Македонците во дијаспората Австриско-османлиската војна ги постигна с - Part 04

Незадоволна од одлуката на Берлинскиот конгрес и Русија не беше задоволна од развојот на настаните, но одби да се откаже од идејата да добие пристап до водите на Медитеранот. Така, со оглед на тоа што имаше контакти со Македонците внатре и надвор од Македонија, Русија почна да агитира за обнова на борбата. Револуционерите внатре во Македонија сакаа независна Македонија, додека оние што се организираа надвор главно се наклонија кон обединета Македонија со Бугарија. Но, за да се разјасни ситуацијата и за што би се работело за оваа борба, Македонците внатре подготвија стратегија во која се наведени нивните цели. Според уставот подготвен, ова востание требаше да ја „ослободи Македонија со целосна автономија за целиот македонски народ“ наспроти другите луѓе како Бугарите.

Целокупната внатрешна сила што требаше да се бори за обновувањето на востанието ќе ја сочинуваат македонски ветерани од војните и претходните востанија, нови регрути кои доаѓаа од источна Македонија и бројни чети и поединечни борци од цела Македонија. Идејата за ова востание беше едноставна; да започне конфликт некаде во североисточниот дел на Македонија и да го прошири на југозапад додека не ја обви цела Македонија. Надворешната сила главно се состоеше од Бугари и други странци на кои Русија им вети дека доколку Македонија биде ослободена, Русија ќе обезбеди создавање голема бугарска држава.

Додека внатрешните сили беа ангажирани во борба, се очекуваше надворешните сили да се соберат во Ќустандил и да чекаат надвор од македонската граница. Тие би биле таму не за да го ангажираат непријателот, туку за да им обезбедат материјална поддршка на востаниците и да им овозможат да се борат без страв дека ќе бидат нападнати од задната страна.

Врз основа на одлуката донесена за време на конференцијата одржана во Рилскиот манастир во есента 1878 година, внатрешната сила требаше да се собере во Горна Џумаја на територијата ослободена од Русија и да чека дополнителни наредби. Меѓу поединците и нивните чети кои се јавија на овој повик беа Димитар Беровски, Ијо Малешевски, Стојан Караштајлов, Тодор Паласкар, Коста Кукото, Кочо Љутата и Стојо Цапари. За раководство на востанието бил поставен Стојан Карастајлов.

На 7 октомври 1878 година бил формиран штаб за македонското востание со мисија да формира, вооружува и опремува чети за борба, набавка на храна и медицински материјали, одржување дисциплина, справување со затворениците, преговарање со непријателот и обезбедување на востанието со централна лидерска и командна база. Како и Разловското востание, и ова востание имаше свое единствено македонско знаме.

Востанието, подоцна наречено „Крешненско востание“, почна речиси да биде случајно кога востаниците во Крешна ги пресретнаа османлиските сили. Беа испукани истрели од двете страни и престрелката се претвори во целосна битка која траеше околу 18 часа. Слушајќи го пукотницата стотици селани од Крешна, Влах, Оштава и другите околни села пристигнале на местото на настанот и ги опколиле Османлиите барајќи нивно предавање. Кога беше над еден Македонец и девет Османлии беа убиени, единаесет Османли беа ранети и сто османлиски војници и двајца османлиски офицери беа заробени.

Глетката на заробените Османлии беше доволна за да предизвика ентузијазам кај македонскиот народ, подигнувајќи го неговиот дух и повикувајќи го да се придружи на востанието.

Неколку дена подоцна, едно по едно околните села почнаа да се бунтуваат и да паѓаат, додека македонските чети водеа жестоки борби, соборувајќи го османлискиот гарнизон по гарнизон.

Како што ескалираше бунтот, почна да се движи југозападно, а не кон Ќустандил како што очекуваа Бугарите и Русите од надворешна команда.

Иако востанието било центрирано во Крешна во близина на бугарско-османлиската граница и се очекувало да се прошири на север, тоа брзо се проширило во четири различни правци.

Првиот правец беше кон исток покривајќи го најголемиот дел од Малешевијата и Мелничкиот регион. Вториот правец беше кон северозапад покривајќи ги Скопје, планината Козјак, Варње и Ќустандил. Третиот правец беше на запад покривајќи ги планините Карадаг и Веречка кои се протегаат над Битолско, Корча, Костурско и Леринско. Четвртата насока била кон југозапад и се протегала над планините Олимп, Кожени, Бер, Катерини и Воден.

Плашејќи се дека би можеле да ја изгубат контролата, особено бидејќи бунтот се движел кон Егејското Море, надворешната команда предводена од бугарско-руските сили состави одред од 300 војници предводени од мајорот Луис Воиткевич, полски офицер, и го испрати во Кресна за да го ослободи село Брезница. Воиткевич бил испратен во Македонија не за да се вклучи во борбата туку да ја преземе командата со востанието и ако тоа не било можно да предизвика раздор меѓу македонските водачи. Меѓутоа, Воиткевич не можел целосно да ја преземе командата и не успеал во својата мисија да предизвика раздор, па кога се вратил го обвини за својот неуспех Димитар Беровски, кој во тоа време бил началник на Генералштабот.

Беровски веднаш бил повикан во надворешниот команден штаб да се објасни, но неговите службеници го советувале да не оди.

Не можејќи да го потврди своето влијание, надворешната команда се закани дека ќе ја прекине поддршката и снабдувањето, но Беровски сепак одби да се усогласи.

Надворешната команда потоа го испрати мајорот Калмиков да го уапси.

Штом Беровски бил фатен и ставен во затвор, Калмиков ја презел командата на силите и почнал да го води Крешненското востание. Ова не им одеше најдобро на македонските лидери кои веднаш ја повлекоа нивната поддршка. Тоа, за жал, му одеше во корист на Калмиков бидејќи назначи свои луѓе да ги заменат, а подоцна и да ги убијат.

Со Беровски во затвор и со мртви македонски водачи, Крешненското востание беше во неволја и почна да стагнира.

Кога македонскиот народ дозна дека македонските водачи се убиени, и тој ја повлече својата поддршка, а исто така и преостанатите активни македонски чети.

Надворешните сили набрзо се најдоа изолирани и напуштени без храна и залихи. Оние кои беа вклучени во убиството на македонските лидери, за жал, избегаа пред да бидат прогонувани и не успеа надворешниот обид да се зацврсти во Македонија.

Натанаил, Македонец со пробугарски наклонетост, сепак одбил да се откаже од востанието и по неговото завршување се обидел повторно да го рестартира, но безуспешно. Неуспехот дека Натанаил го искористи своето влијание за да го извлече Беровски од затвор со надеж дека тој може повторно да го рестартира. Беровски беше пуштен од затвор на 1 декември

1878 година и по неговото пристигнување во Сушица во Каршиак регионот повторно почна да се организира. По враќањето тој брзо основал привремена воена канцеларија и воен совет со седиште во селото Цапарено. Овој пат востанието требаше да се одржи во Лебница Река, на исток до реката Струма и на запад до Малешевските Планини.

Подготовките и обуката за ова востание биле направени во зимата 1878-79 година, а офанзивата започнала во пролетта и се проширила на југ до селото Ѓурѓово во Петричко и Градешница во Мелничко. За жал, аутсајдерите повторно почнаа да се мешаат, што доведе до раздор меѓу македонското раководство.

И бидејќи Беровски повторно бил насилно отстранет и затворен на 14 јануари 1878 година, востанието почнало да губи позиции.

И локалните Османли се вклучија во заговор да го задушат нудејќи им на селаните пониски даноци и други стимулации доколку не го поддржат востанието. Најголемото уништување сепак дојде од османлиската централна влада која нареди масовна офанзива. До крајот на ноември 1878 година, Османлиите ги зајакнале своите воени единици во Македонија на вкупно 73 баталјони и 15 батерии. Знаејќи премногу добро како ќе заврши ова востание, за да се спречи понатамошно крвопролевање, на 25 мај 1879 година се распаднаа најактивните македонски чети. Оние кои сакаа да останат активни се повлекоа во планините и оттаму ја продолжија својата борба.

Оштетената причина од овој бунт беше поразителна. Повеќе од 73 села беа изгорени, 4.000 загинаа во борби, а уште 4.000, главно жени, деца и стари луѓе умреа од глад и од злоупотреба.

Се проценува дека 30.000 Македонци избегале од Македонија како бегалци и отишле во ослободените зони во Ќустандил и Џумаја.

Ако нешто може да се научи од Крешненското востание, тоа е дека Македонците почнаа повеќе да соработуваат и полека ја централизираа својата борба и напори за ослободување. Ова е првпат во поновата историја Македонците не само од внатре, туку и од надвор од Македонија да се здружат да се борат за заедничка кауза.

Друго нешто што Македонците научија од ова искуство е дека покрај Османлиите, тие сега имаа и нови непријатели; Русија, Бугарија и западните големи сили. Ова беше првпат македонскиот народ да сфати дека е сам и дека неговата борба за слобода ќе биде долга и тешка.

Дел 15 - Формирање на македонската привремена влада и Македонската лига Наместо да ја опушти контролата врз христијанското население и да спроведе реформи како што е договорено со членот 23 од Берлинскиот договор, османлиската влада, по Крешненското востание, донела построги закони и почнала да ја зголемува својата борбена готовност.

Кога македонскиот народ заедно со нивните земји им бил предаден на Османлиите во 1878 година, за да бидат дополнително злоупотребувани и експлоатирани, македонското раководство дошло до сознание дека никој нема да им помогне на Македонците, па затоа морале да организираат и спроведат национална се борат сами да се ослободат.

Берлинскиот конгрес од 1878 година, исто така, ги разбудил муслиманските владетели на Балканот со реалноста дека нивната империја била многу блиску до уништување.

Така, сега ја имаме динамиката на македонскиот народ кој се подготвува за борба за ослободување, а Османлиите се трудат повеќе да го запрат.

За да го одржат интегритетот на својата држава, Османлиите морале да ги зголемат даноците за да ја платат каматата на парите што ги позајмиле од западните и внимателно да ги следат потенцијалните востанија и понатамошните загуби на земјишта.

Кога ќе се платат даноците, на едно македонско семејство ќе му останат 25 до 40 отсто од својата скудна годишна заработка.

За да спречат понатамошни востанија и бунтови, Османлиите ги засилиле шпионските активности и потрагата по оружје во селата. Ако случајно се најде оружје, целото село беше изгорено до темел, дури и ако оружјето беше на насилници.

Западните сили, вклучително и Русија, се собраа во Берлин на 13 јуни 1878 година и до 13 јули склучија, меѓу другото, да дозволат Бугарија да стане автономна држава и да ја врати Македонија на Турците. Така, Македонија била ослободена од Османлиите 132 дена од 3 март 1878 година, кога бил потпишан Санстефанскиот договор, до 13 јули 1878 година, кога Конгресот на Берлин одлучил да им ја врати на Османлиите.

Големите надежи на македонскиот народ беа уништени не само затоа што беа исклучени од преговорите во Берлин, туку и затоа што беа вратени на Османлиите без никакви гаранции дека нема да бидат злоупотребени и експлоатирани. Ова не само што поттикна омраза и недоверба кон големите сили, туку и го натера македонскиот народ да сфати дека ќе треба само да зависи од себе за да ја добие својата слобода.

Надвор од уривањето на надежите на македонскиот народ, активностите на Берлинскиот конгрес поставија сомнежи за иднината на Македонија, што го отвори прашањето „што ќе се случи со Македонија кога Отоманската империја целосно ќе се распадне?“. Прашање кое не остана незабележано од соседните империјалистички држави, Грција, Србија и Бугарија кои бараа начини за проширување на сопствените територии на сметка на распадот на Отоманската империја.

Најразочарана меѓу тројцата од одлуката на Берлинскиот конгрес беше Бугарија, која штотуку изгуби македонски територии. Но, најсреќна беше Грција, која сега имаше шанса да ја прошири својата територија, амбициозен сон кој бараше воскреснување на Византиската империја.

И покрај тоа што беше добро познато, барем на Македонците, дека османлиската влада нема да отстапи од ветените реформи, некои Македонци продолжија да се залагаат за нив за да вклучат одредби за регулирање на националните интереси на македонскиот народ.

На 17 април 1880 година, османлиската влада ги известила големите сили дека предвидените реформи биле подготвени и подготвени за нивно одобрување. Сепак, многу македонски интелектуалци не беа задоволни бидејќи реформите ги занемарија нивните барања, вклучително и признавањето на македонскиот јазик. Во мај 1880 година околу двесте истакнати Македонци потпишаа и поднесоа барање до Европската комисија протестирајќи против османлиските уставни амандмани бидејќи, меѓу другото, Османлиите го занемариле признавањето на македонскиот јазик. За жал, нивните писмени молби повторно беа игнорирани, па македонската делегација предводена од Каранџулов беше испратена да се сретне со лордот Фицморис, британскиот претставник на Европската комисија. Иако лордот Фицморис лично се сретна со Македонците и ги слушна нивните молби, Комисијата сепак ги игнорираше нивните барања.

Незадоволни од начинот на спроведување на реформите, особено од односот на големите сили, македонските лидери почнаа да гледаат навнатре за да најдат решение за своите проблеми.

Голем број истакнати водачи, меѓу кои Леонидас Вулгарис од Берово, Поп Костандин Буфски и 30 други, се собраа и одржаа Народно собрание од 21 мај до 2 јуни 1880 година во Гремен, Острово (Егејска Македонија). Меѓу другото, една од точките на дневниот ред беше и македонската ситуација по Берлинскиот конгрес. На оваа точка Конгресот заклучил дека причината поради која Македонија им била вратена на Османлиите е поради соседната пропаганда, главно онаа на Грција, Србија и Бугарија, која лажно го претставувала етничкиот состав на македонското население. Конгресот дошол до заклучок дека штом ќе се разоткрие и неутрализира странската пропаганда, македонскиот народ ќе има поголеми шанси да се обедини зад македонската кауза и да создаде Автономна македонска држава во рамките на Отоманската империја или да создаде македонска независна држава. Собранието, исто така, одлучи да ги оспори османлиските власти за членовите 23 и 62 од Берлинскиот договор со кои се бараа политички и верски права за македонскиот народ. Ако тие права беа игнорирани, тогаш Македонците немаше да имаат друг избор освен да се вооружат и да се борат под слоганот „Македонија на Македонците, за возобновување на Античка Македонија“. (Ванче Стојчев.

„Воена историја на Македонија“. Воена академија. Скопје,

2004. Страна 252)

Народното собрание беше заклучено со формирање на извршна власт одговорна за спроведување на политичките одлуки под македонска привремена влада наречена „Единство“ која требаше да ги претставува сите етнички групи кои живеат на територијата на Македонија. За претседател на привремената влада е именуван Васил Симов, а за претседател на Народното собрание Стефо Николов. Поп Костандин Буфски и Леонидас Вулгарис добија задача да ја организираат македонската војска.

Одлуките донесени на ова Собрание беа доставени до дипломатските претставништва на Големите сили во Солун кои првично ги игнорираа, но подоцна ги прифатија како „македонски начин“ за справување со проблемите.

На 23 март 1881 година, привремената влада на Македонија одобри Манифест и го достави до различните дипломатски претставништва на османлиските територии.

Воведните изјави на Манифестот започнаа вака: „Македонци, нашата скапоцена татковина Македонија некогаш беше најславната земја во светот. Македонскиот народ ја цивилизираше Азија и човештвото со победничката Фаланга која ги постави темелите на воените уметности, а Аристотел на образованието и просветителството. За жал некогаш толку славната Македонија денес е на работ на катастрофа затоа што направивме грешки и го заборавивме нашето минато.Вонземјаните сега се обидуваат да ни ја одземат нашата земја и да ја уништат нашата националност, чија светлина никогаш не може да се затемни.

Македонија стана сиромашна вдовица напуштена од нејзините синови и повеќе не го вее славното знаме што некогаш триумфално го вееја нејзините победнички македонски војски.

Денеска Македонија е сведена на географски поим како некој да се обидува да ја згасне нејзината слава и да ја испрати во заборав.

Интригантите го копаат гробот на Македонија и се обидуваат да го уништат со внесување австриско-унгарски трупи, но замената на оковите на еден со друг само ќе ја уништи Македонија. Македонија нема да се обнови, а нашата нација ќе загине.

Овој момент е критичен за Македонија - се работи за живот или смрт.“ (Ванче Стојчев. „Воена историја на Македонија“. Воена академија. Скопје, 2004. Страна 253).

Сфаќајќи дека Македонија стана пион на големите сили, Привремената влада на Македонија го повика целиот македонски народ, без разлика на вера и етничка припадност, да се обедини и да се бори за ослободување и создавање независна македонска држава.

„Вистински Македонци, верни синови на Македонија, уште колку ќе го трпите распаѓањето на нашата татковина?

Ве повикува Македонија, извикувајќи ги зборовите „Вие, мои верни чеда, наследници на Аристотел и Александар III Македонски, вие што крварите со македонска крв, не дозволувајте да умрам, помогнете ми! Каква тажна глетка ќе биде за вас, вистински Македонци, ако станете сведоци на мојата смрт. Направете се што е во ваша моќ, носете го моето знаме на единството и извикувајте ги зборовите Обединета Македонија! Бидете храбри, исфрлете ги оние убијци кои во раце го држат знамето на неединството и ве делат вас, мои деца од различни етникуми.

Соберете се под знамето на Македонија, подигнете го високо и напишете едногласно: Да живее македонскиот народ! Да живее Македонија! Нека го слушнат гласот на нашата татковина; да ја стекнеме слободата, најскапоценото наследство на народите.

Кажете ги овие зборови, за либералниот народ кој ќе ви аплаудира. Повикајте ги нивните благородни срца да побрзаат и да ја дадат својата помош, да се приклучат на вашата Света борба за слобода, која со векови е далеку од нашата скапоцена земја. Македонци, мислите на нашето потекло и не се откажувајте од него.“ (Ванче Стојчев. „Воена историја на Македонија“. Воена академија. Скопје, 2004. Страна 253).

Манифестот го потпишаа претседателот Васил Симон, секретарот Никола Трајков и уште тројца членови на Привремената влада на Македонија Петро Јованов, Коста Буфски и Христе Горгов. Потписите биле потврдени со два владини печати и на 11 април 1881 година Манифестот бил однесен во Ќустандил каде транскриптот бил преведен на руски и француски и дистрибуиран до различни странски и домашни дипломатски претставници во Константинопол.

Додека во Гремен дејствуваше Привремената влада на Македонија, во североисточна Македонија беше формирана друга македонска организација наречена Македонска лига.

Целта на Лигата беше да ги обедини македонските доселеници во соседните земји, особено големата македонска дијаспора во Бугарија. По создавањето на Македонската лига и формирањето на Главниот штаб на Пирин Планина, Лигата иницираше изготвување на устав со цел да се дефинираат целите и структурата на идната влада во Македонија. Сè на сè, уставот беше поделен на петнаесет поглавја кои сочинуваат 103 члена.

Првиот напис се однесуваше на територијата на Македонија во рамките на османлиските граници, која се состоеше од Солунскиот, Битолскиот и Скопскиот санџачки вилает што ја сочинуваа историската и географската Македонија.

Меѓу другото, уставот ги дефинираше различните етнички и религиозни популации кои живеат во Македонија, министерствата и одделенијата неопходни за водење на администрацијата, поделбата на власта во законодавното тело на владата и регулирањето на безбедноста, вклучително и армијата и полицијата.

Предложената владина структура се засноваше на стекнување широка автономија во рамките на Отоманската империја. Преку изготвувањето на уставот Македонците јасно ставија до знаење дека сакаат автономна Македонија, врз основа на член 23 од Берлинскиот договор, нагласувајќи го македонскиот посебен национален идентитет кој требаше да биде одделен од другите балкански земји.

Членот 99 од уставот предвидува употреба на воена сила од страна на Македонската ослободителна армија доколку османлиските власти или европските сили не се согласат со барањето за формирање автономна македонска држава во османлиските рамки.

За прашањата за македонската армија, началникот на Главниот штаб одговорен за изготвување на безбедносниот дел од уставот додаде посебно поглавје во Уставот за регулирање на војската. Ова поглавје познато како Воена инструкција сочинуваше 246 члена поделени на два дела. Првиот дел ја дефинираше структурата и организацијата на македонската војска, а вториот дел ги дефинираше тактиките што се бараат доколку биде неопходно ослободувањето на Македонија.

Вториот дел беше воспоставен во случај османлиската влада или големите сили да одбијат да и дадат на Македонија автономија и македонскиот народ тогаш ќе мора да се бори за тоа.

Уставот што го подготви Македонската лига како помош за формирање македонска влада и воена организација беше доста детален и сеопфатен, особено членовите за формирање на македонска војска. За повеќе информации погледнете го поглавјето 14 од книгата „Воена историја на Македонија“ на Ванче Стојчев.

Откако Македонската лига го формираше својот главен штаб, почна да испраќа коминике. На 23 јуни 1880 година испрати писмо со копија од македонскиот Устав до шесте министерства за големи сили на Европската комисија барајќи нивно одобрување. Не очекувајќи никаков одговор, Главниот штаб потоа продолжи и создаде Манифест во кој го повикува целиот македонски народ да организира обединето национално востание. Меѓу потписниците на Манифестот беа Иљо Малешевски, Васил Дијамандиев и уште осум лидери.

Меѓу другото, во Манифестот се вели: Членот 23 од Берлинскиот договор беше нашата последна надеж за нашата слобода и таа надеж сега е изгубена. Време е да се кренеме и да ја расчистиме вековната сметка со нашиот угнетувач. Ве повикуваме да се обединиме под македонското знаме и да се бориме за слобода и независност. Само обединети ќе можеме да си ја вратиме нашата скапоцена татковина за себе и да стекнеме апсолутна автономија.

Манифестот, исто така, го предупреди македонскиот народ да внимава на опортунистите кои тврдеа дека се борат за македонската кауза додека поддржуваат вонземски интереси.

Манифестот заврши со паролите „Слобода или смрт! и „Да живее ослободената Македонија!“ И покрај тоа што Манифестот беше дистрибуиран надалеку, а повикот за востание беше гласен и јасен, народот не можеше да собере волја затоа што османлиската влада ја научила својата лекција во минатото и била подготвена за таков настан.

Не можејќи да предизвика веднаш востание, Македонската лига ја продолжила својата работа преку поттикнување на Македонците да се обединат и да се организираат низ цела Македонија. Иако силата на Лигата беше концентрирана во Пирин, нејзиниот ефект се чувствуваше низ цела Македонија.

Воените дејствија што ги извршија Пиринските чети ги вознемируваа не само османлиските власти туку и европските конзули, што го натера рускиот конзул во Битола да ја извести Москва дека: Македонците се прогласија за посебна нација и се поврзуваат со своето минато во Античка Македонија. но тие не се имуни на националната пропаганда на нивните соседи. Уште во 1881 година на големите сили добро им било познато постоењето на единствена македонска национална свест која била врзана за Античките Македонци.

Привремената влада на Македонија, стационирана во Гремен, и Македонската лига, стационирана во Пирин планина, беа добро свесни за меѓусебното постоење „Единство“, постоеја како посебни организации секоја со свои авторитети. Но, со оглед на ограничувањето на тајните активности од страна на османлиската влада, секоја организација не беше во можност да дејствува сама, па затоа беше одржан состанок во Плодвид за да се утврди како да се здружат силите. Привремената влада „Единство“ ги испрати Леонидас Вулгарис, Васил Симон и Таки Влахот, додека Лигата го испрати Васил Дијамандиев.