Дел 11 – Македонците во дијаспората Австриско-османлиската војна ги постигна с - Part 02

Друг Македонец кој се истакнал во битката бил Јанко Попович од Охрид кој ја водел битката кај Мишар во 1806 година. Меѓу другите Македонци кои учествувале во Белградското востание и се истакнале во битката биле Коста Коларетс, воен началник на Смедерево, Георги Загла од Блаце заедно со неговите тројца браќа, Конда Бимбаши од Вевчани, Дели Ѓорѓиј-Чиплак, Хеќим Томе, Миќо Брко и Марко Крстиќ од Белица. Меѓу Македонците кои учествувале во Белградското востание и се истакнале на полето на дипломатијата биле Петар Ичко од Катраница кај Кајлари и Петар Чардаклија Шукјуровски од Леуново. Овде само сакам да додадам дека Петар Ичко бил образован Македонец кој служел како преведувач на Османлиите во странските мисии во Виена и Берлин. Покрај тоа што зборуваше македонски, тој зборуваше и турски, коине и голем број современи европски јазици меѓу кои секако беше и германскиот. Ичко, исто така, беше клучен во преговорите за мировен договор меѓу белградските востаници и отоманските претставници, нешто што ниту Австрија ниту Русија не можеа да го постигнат дури и со вооружени интервенции. Ниту Петар Чардаклија не заостана во своите достигнувања. Водел српска делегација во Санкт Петербург во 1804 година каде побарал руска помош за заштита на востаниците.

Македонската интервенција не била ограничена само на Српското востание. Македонците учествувале и во Фанариотското востание, а подоцна и во Бугарското востание.

Спротивно на современите историски тврдења дека Фанариотското востание од 1821 година било грчко востание, тоа не било. Фанариотите биле образовани христијани кои припаѓале на сите етнички групи кои живееле во Отоманската империја. Единственото нешто што им било заедничко е дека биле образовани и зборувале на јазикот коине, јазикот на византиската црква. Поради одредени муслимански религиозни ограничувања (не им е дозволено да ракуваат со јавни пари, да патуваат надвор од муслиманските земји или да зборуваат странски јазици), муслиманите не можеле да ги служат сите функции на Империјата, така што христијаните биле вработени да вршат банкарство, да преведуваат и да патуваат надвор од Отоманската земјиште. Со други зборови, христијанските фанариоти припаѓале на османлиската средна класа и имале пристап до надворешниот свет. Тие биле отомански трговци, капетани на бродови, морнари, банкари и преведувачи, што значело дека тие имале пристап до надворешниот свет и им било дозволено слободно да патуваат во и надвор од отоманскиот домен. Тие биле наречени Фанариоти бидејќи биле сместени во регионот Фанар во Истанбул.

По укинувањето на другите христијански цркви во кои била вклучена и Македонската православна црква, во Истанбул била основана Вселенската патријаршија од страна на султанот и на понудена понуда на фанариотите да управуваат. На фанариотите во некои региони, како што беше случајот во Романија, им беше доделена и одговорноста за собирање даноци за централната власт. Накратко, фанариотите беа задолжени за поголемиот дел од османлиската администрација и беа во добра позиција да организираат општо балканско востание.

Поттикнати од европските големи сили беше планирано општо востание, но не многу добро изведено. Биле разработени планови за кревање востанија во Србија, Бугарија, Тракија, Македонија и Мореја (денешен Пелопонез), а во 1818 година биле назначени лица, познати како апостоли, да организираат разни локални востанија. Првиот македонски апостол назначен да го организира востанието во Македонија бил Јован Фармакис. Непосредно пред почетокот на востанието, браќата Димитар и Павле биле испратени во Солун да го кренат востанието таму. Меѓу разните други Македонци кои учествувале во востанието бил и прилепчанецот Константин Чауш.

Во октомври 1820 година, водачите на востанието се состанаа во Измаил и развија план за започнување на востанието во Мореја проследено со фанариотски демонстрации во Истанбул.

Во исто време Србите требаше истовремено да ги нападнат Македонија и Бугарија и да започнат востанија во Бугарија, Тракија и Македонија, додека 6.000 коњаници од Русија требаше да ги нападнат Османлиите во Романија.

Како што може да се види од распоредените стратегии, организаторите на овој бунт имале единствен мотив, да ги ослободат сите христијани од угнетувачките слуги на Отоманската империја, уште еднаш докажувајќи дека немале намера да ја поделат Отоманската држава и да создадат помали земји како беше случај подоцна. Дополнителен доказ за ова е откриен во член 5 од договорот потпишан од различните фракции за време на состанокот одржан помеѓу Владимиреску, Олимпиос и Фармакис, кој меѓу другото ги обврза сите учесници да работат заедно за заедничка цел.

Меѓу многуте Македонци кои учествувале во овој бунт биле таткото и вујкото на Марко Чепенков.

Општото востание кое требаше да се случи на март 1821 година беше краткотрајно и неуспешно. Романските селани од кои се очекуваше да ги нападнат Османлиите, наместо тоа, ги нападнаа Фанариотите, ослободувајќи го нивниот гнев врз оние што ги сметаа за нивни вистински угнетувачи. Фанариотите во Истанбул не успеаја да го одржат својот крај бидејќи и тие не гледаа никаква цел во бунтот. Повеќето веќе имаа профитабилни позиции во османлиската администрација и не гледаа предност во вклучувањето. За жал, бидејќи било откриено дека патријархот Григориј V го благословил востанието, Османлиите го обесиле на вратата на Патријаршијата каде што останал цели три дена.

Востанието во Мореја не се разликувало, освен што сиромашните го користеле како можност да ги ограбат богатите. Мореја била толку сиромашна што Османлиите практично ја напуштиле. Безбедносните сили беа ретки и лесно беа совладани. За жал, во бесот на грабежите, бунтовниците (клефтите) ги масакрираа сите османлиски безбедносни сили и кога востанието не успеа на друго место, тие се исплашија за своите животи. Очекувајќи одмазда од османлиската војска, тие продолжија да се борат и не се предадоа мирно.

Кога Големите сили и остатокот од Балканот видоа дека Морејците одбија да се откажат од борбата и тие се вклучија.

Започнаа неколку нови востанија, но беа брутално задушени.

Едниот започнал во Солун и набрзо се проширил на полуостровот Касандра и Халкидика, но брзо бил уништен од Лобуд Паша и неговите Арнаути кои во декември 1821 година се одмаздиле на свештениците на Света Гора.

Негушкото востание се разгоре на 3 март 1822 година и го зафати градот и околниот регион Негуш. На чело со Зафираки, Анастас Караташо, Ангел Гачо и Дијаманди востанието започнало со нападот и уништувањето на османлискиот гарнизон во Негуш. Околу 1.800 востаници потоа тргнале во офанзива да го заземат Бер, но бидејќи не успеале се повлекле во манастирот Света Богородица во Добра каде им се придружиле Зафираки и Гачо со уште 500 бунтовници.

Османлиската војска брзо одговорила со три контра напади, секој успешно одбиен. Кога селаните во околината се увериле дека бунтовниците можат да се одржат, почнале да се приклучуваат на бунтот. Македонските селани од Добра, Катраница, Граматиково, Лозица и Држилово се приклучија и се бореа заедно со востаниците. Востанието брзо се проширило во Костурско и Воденско.

Како што бунтот се раширил по должината на реката Бистрица, се приклучиле и други локални етнички групи кои биле од значителна помош за востанието. Бидејќи беше потребна поголема помош, водачите упатија апел до Мореанските револуционери да испратат бунтовници, но никој не беше примен.

Според информациите добиени од британскиот конзулат, повеќе од 2.000 бунтовници се вклучиле во борбата со планови да го заземат Солун. Меѓутоа, бидејќи не била понудена помош од Мореанците, бунтовниците презеле акција против околните отомански чифлици запалени 134.

Негушкото востание ги загрижило османлиските власти бидејќи имало потенцијал да се разгори низ цела Македонија, па османлиската централна власт му наредила на Лобут-паша, валијата на Солун, да преземе итни мерки за да го потисне.

На 24 март 1822 година Лобуд Паша го испратил Хаџи Мехмед Ага во Негуш, а на 27 март го следел со уште 12.000 османлиски војници и баши-базуци.

Преплавени од големата османлиска сила, опколените востаници галантно се бореле и не се предале цел месец.

Не можејќи да ја пробијат тврдината, Османлиите употребиле 14 тешки топови и до крајот на април 1822 година ги намалиле бариерите на урнатините и бројот на востаници од пет илјади на неколку стотици.

По повторното окупирање на Негуш, Османлиите се одмаздиле и убија две илјади жени, деца и стари лица. Го ограбиле градот и го запалиле заедно со некои околни села. Оние кои беа заробени живи беа продадени во ропство. Богатите Македонци кои имаа пријатели и роднини подготвени да платат за нив можеа да си ја откупат слободата. Жените најмногу страдале, повеќето од нив биле силувани пред да бидат продадени во ропство.

По задушувањето на востанието, сите преостанати селани биле преместени во Сереско. Оние кои избегале побегнале во Австрија, Романија и Србија.

Ова востание беше повик за будење за Османлиите кои веднаш започнаа опсежна програма за собирање на целото оружје од христијанското население низ цела Македонија. Патувањето без дозвола станало нелегално и оние кои сакале да патуваат морале да добијат патни документи.

Востаниците кои избегале се прегрупирале во помали групи и ја продолжиле својата борба. Некои им се придружија на Мореанците. Меѓу водачите кои избегале биле Караташо, Ангел Гачо, Зафираки и други. За жал, најстариот син на Зафираки и Караташо беа убиени додека беа на пат да им се придружат на Мореанците. Гачо и неговата единица, составена само од Македонци, стигнале до Мореја и се докажале водејќи над петнаесет битки против супериорните османлиски сили.

Повеќе Македонци кои учествувале во Негушкото востание подоцна им се придружиле на Морејците и таму ја продолжиле својата борба за слобода. И други Македонци кои се вклучиле во општото востание во Романија заминале и им се придружиле на Мореанците. Во Мореското востание учествувале и многу Македонци кои служеле како ковачи и стабилни работници во османлиската војска.

Плашејќи се од создавање на голема христијанска држава што ќе ја замени Отоманската империја, рускиот цар беше првиот што реагираше на сеопфатниот општ бунт на Балканот. Ова очигледно не беше во интерес на Русија, па царот им нареди на коњаниците да се откажат пред да заминат од Русија во Романија или Русија ќе застане на страната на Османлиите.

Набргу потоа стана очигледно дека Австрија, исто така, не сака ниту една голема држава да ја замени Отоманската империја на Балканот.

Одбивајќи да згасне, бунтот Мореа со текот на времето дегенерира во една деценија Граѓанска војна.

Во тоа време, западните големи сили ја смислија идејата за формирање грчка држава и нејзино моделирање според древните градски држави кои некогаш живееле на тие земји.

Различни Фанариоти беа поканети во Лондон Англија и убедливо ја поучија идејата дека тие се потомци на културата што постоела две илјади и петстотини години пред тоа на самото место на кое се случувало Мореанската буна. Тие беа убедени да престанат да размислуваат за ослободување на христијаните на целиот Балкан и да се концентрираат на создавање нова држава по примерот на Градските држави од пред два и пол милениуми.

Како што продолжи бунтот на Мореа, се повеќе и повеќе аутсајдери се приклучија во поларизирањето на борбата во граѓанска војна, при што едната страна сакаше да ги ослободи сите христијани, а другата сакаше да формира грчка држава.

Страната што ја водеа како Клефт Колокотронис се бореше за ослободен христијански свет, но за жал на крајот неговата страна загуби и тој и другите како него завршија гнили во грчките затвори. Самиот Колокотронис, најголемиот грчки херој на Мореското востание, умре во грчки затвор како предавник.

Очигледно, фанариотите кои ја поддржаа идејата за создавање грчка држава, со помош на големите сили, ја добија војната по поморската битка во заливот Наварино каде руската, француската и британската морнарица ја потопија отоманската морнарица, засилувањата и сите, со што завршија.

четиривековно задушување на регионот од страна на Османлиите.

Од многуте Македонци кои се бореле во Морејската борба, некои се истакнале и биле унапредени на високи позиции. Еден таков беше Македонецот Марко Бочваро од Воденско.

Причината поради која решив да го спомнам Марко Бочваро, или како што Грците сакаат да го нарекуваат Маркос Боцарис, е затоа што кога бев ученик во државно училиште во моето село во грчка окупирана Македонија, имаше голем портрет од него и други револуционери од Морејот. борба висеше внатре во мојата училница. Како мали деца од нас бараа да ги повикаме имињата на овие револуционери и да пееме грчки херојски песни. Тогаш не знаев дека јас и Марко Бочфаро сме Македонци.

Марко Бочваро се борел против Али-паша од Јанина и веќе бил искусен борец кога се приклучил на Мореското востание.

Бочваро бил еден од првите Македонци што се приклучил на Мореанската буна и се покажал како добар водач, заслужувајќи го назначувањето за командант на целата востаничка сила. За жал и тогаш Македонците беа презрени, особено оние на високи позиции, а оние под негова команда отворено го покажаа своето незадоволство. И покрај сето она што Бочваро се борел против Османлиите и го бранел Мосолонгион, тогашниот главен град на востаниците. Подоцна на 8 август 1923 година тој заедно со 350 македонски борци го нападна упориштето на Османлиите каде што беше застрелан и убиен.

Неговите пријатели го погребаа во црквата Мосолонгион на 10 август.

Бочваро, како што ни кажуваат историчарите, бил голем мислител кој зборувал малку и заповедал голем авторитет со најголема скромност. Беше цврст, но фер и благ, сериозен, но умерен. Во битката тој беше моќен и нескротлив како лав. И покрај тоа што се изложил на опасност и бил мразен од неговите противници, тој никогаш не учествувал во одмазда, ниту им дозволувал на своите борци да вршат насилство. Беше почитуван од неговите војници, што ги поттикна писателите и поетите да пишуваат за него и да го овековечат неговото име.

Дури и Жил Верн и Лорд Бајрон пишувале за него. Лорд Бајрон дури и го оплакуваше по неговата смрт и кога и самиот беше смртно ранет, Лорд Бајрон побара да биде погребан во истата црква во Мосолонгион.

Како што беше споменато претходно, по задушувањето на Негушкото востание, многу од преживеаните се прегрупираа и создадоа нови хаидук чети кои жестоко водеа многу битки против османлиските сили и единиците Баши-Бузук (муслимански цивилни вооружени единици).

Се проценува дека во борбата во Мореја се вклучиле 2.000 македонски борци во која биле четите на Џими Караташо, Ангел Гачо, Хаџи Христо, Анастас од Малешевијата, Кочо Јован од Тиквешијата и други. Ангел Гачо од Воден бил еден од поистакнатите борци од Негушкото востание кој во 1823 година бил унапреден во генерал од тогашната привремена влада во Мореја.

На 16 септември 1824 година Гачо напиша писмо до Привремената влада во Навплион, во кое вели: „По задушувањето на Негушкото востание, моето семејство беше заробено. Заминав со 320 војници на југ. Учествував активно во многу битки. Во битката кај Плака ги загубив брат ми и другите братучеди, но подоцна со 120 војници учествував во поразот на Османлиите кај Дервени на Пелопонез. Потоа продолжив со борбените акции во Јужна Грција и заедно со моите војници учествував во битките на Дади, Трикери и Скиатос“. (Ванче Стојчев. „Воена историја на Македонија“. Воена академија.

Скопје, 2004. Страна 171)

Според историчарот Ванче Стојчев, сопругата и петте ќерки на Гачо биле заробени во Негуш и заклани. Во Моренското востание учествувале и неговите синови Никола и Мичо. Мичо беше унапреден во генерал за неговиот придонес во ослободувањето на Мореја.

Хаџи Христо потекнувал од бунтовно македонско семејство каде и татко му и брат му учествувале во Српското востание и двајцата биле убиени. Христо побегнал во Босна, потоа во Египет каде му се придружил на Мехмед Али-паша и подоцна во Сирија каде што служел под Хуршид-паша. Кога Христо бил испратен во Мореја да се бори против востаниците, тој ја сменил страната и заедно со 200 Македонци се бореле на страната на Морејците. Учествувал во многу битки како коњаник против посилниот непријател и на 23 мај 1824 година бил унапреден во чин генерал. Потоа во 1834 година бил награден со медал за неговиот придонес во ослободувањето на Мореја.

Анастас од Малешевија се вклучил во борбите на почетокот на востанието под команда на Хаџи Христо и предводел 1.000 војници.

Во Мореското востание учествувал и Кочо Јован од Тиквешијата кој со Хаџи Христо бил одговорен за создавањето на востаничката коњаница. Тој лично со свои пари им купил на востаниците 16 коњи и ги подарил на каузата.

По речиси една деценија откако се запали, бунтот Мореа одби да згасне, што ги натера дипломатите на Големите сили да интервенираат, но безуспешно, сè додека отоманската флота не беше потоната во Наварино на 8 октомври 1827 година. После тоа на 14 септември 1829 година Османлиите биле принудени да го прифатат Лондонскиот договор од 24 јуни 1827 година, предложен претходно и да ја признаат новосоздадената грчка држава.

Дел 13 – Разловското востание Откако ги принудиле Османлиите да го прифатат Лондонскиот договор од 24 јуни 1827 година, на 14 септември 1829 година, новосоздадената грчка држава била призната од Османлиите, со што се родило Кралството Грција. Кога заврши војната во Мореја, неколку децении владееше релативен мир на долниот дел на Балканот, но тоа не значеше дека луѓето се задоволни со нивната ситуација. Со создавањето на грчката држава насекаде се засади семе на незадоволство кое ќе никне во иднина предизвикувајќи повеќе револти и повици за слобода.

Првото семе на незадоволство требало да никне кога Стојан Веленков почнал да организира востание во Македонија во 1867 година како одговор на востанието на Крит во 1866 година. Востанието било поттикнато со протерувањето на османлискиот функционер во Дебар. Откако беа протерани, дебарчани не сакаа да го пуштат службеникот или да прифатат нов. За да ја смират ситуацијата, Османлиите ја преместиле дебарската канцеларија во Охрид.

Дебарските немири му дадоа можност на Веленков да започне да организира голем бунт. Веленков бил во контакт со српскиот и рускиот конзул во Битола и двајцата му дале зелено светло да почне да подготвува широко востание во Македонија и Албанија. Веленков, Македонец роден во Крушево, во тоа време живеел во Битола и работел за османлиската администрација како архитект; тој беше совршен за работата за организирање и водење на масовно востание.

Во април 1867 година, Стојан Веленков, заедно со неговиот брат и пријател, започнал патување од Цариград до Дебар преку Солун, Меглен, Битола, Крушево и Кичево, агитирајќи ги мештаните и поттикнувајќи ги да се приклучат на востанието.

Меѓу регрутираните бунтовници Веленков биле Албанците Сали Марко, Хасан Кока и Сул Кулеша.

Кога Веленков се вратил од турнејата, тој повторно се сретнал со рускиот и српскиот конзул и известил дека луѓето во Мориово, Порече, Копачка, Река, Кичево, Битола, Прилеп, Охрид и поголемиот дел од Албанија биле подготвени да се приклучат на масовен бунт, но немаат потребното оружје и муниција. Во Србија имало и македонски доселеници како Сарџо Дуков од Лазарополе, Петар Туле од Охрид, Димитрија од Горна Белица, Диме Кусев од Прилеп и други водачи кои исто така биле подготвени да учествуваат во масовното востание, но и ним им недостигало оружје.

По добивањето на веста од Веленков, српскиот конзул ветил дека Србија е подготвена да ги вооружи бунтовниците. На Веленков сега му остана единствената задача да го прими и раздаде оружјето и да се подготви за востанието.

За жал, кога востанието на Крит не успеа и Османлиите ги смириле Србите со попуштање на нивните барања за евакуација на османлиските гарнизони од српските градови, српската влада се повлече од планот за снабдување со оружје на македонските бунтовници. Ова резултирало со одложување на востанието и со згаснувањето на бунтот во Дебар, масовното востание никогаш не се реализирало.

Како што Отоманската империја продолжи да слабее во текот на четвртиот квартал на 19 век, вооружените конфликти продолжија да ескалираа особено по 1875 до 1880 година, период познат како Источна криза.

Иако револуционерните активности никогаш не престанале во Македонија, следното македонско организирано и предводено востание било Разловското востание. Организирањето на Разловското востание траело околу една година и започнало во Солун и продолжило во Разловци по Херцеговското востание.

Главен политички, економски и логистички организатор на ова востание бил Димитар Поп Георгиев Беровски. Беровски (1840-1907), Македонец со воено образование и искуство, бил ветеран на белградското востание и прв размислувал да го поврзе македонскиот бунт со сеопфатен балкански бунт. Беровски трпеливо чекаше во Солун додека ги набљудуваше активностите во Херцеговина. Тогаш кога започна Херцеговското востание, Беровски започна воени подготовки во Македонија. Неговата цел била да започне бунт на две места.

Првиот требаше да започне во Солун со цел да се вклучи и да се подели османлиската војска за Херцеговското востание да има поголеми шанси да успее. Второто востание требало да започне во селото Разловци кое се граничи со селата Малешево, Пијанец и Кочани во подножјето на планината Голак. За организирање на второто востание бил поставен поп Стојан Разловски, локалниот свештеник.

Организирањето на Разловското востание започнало со формирање на таен круг на луѓе познат како Таен револуционерен круг на Разловци. Во овој круг членувале свештеникот Стојан Разловски, Нако Поп Атанасов, Стоил Поп Анастасов, Цоне Спасов и Костадин Спасов сите од селото Разловци како и Хаџи Атанас од село Лаки, Стефан Стојанов од Виница и други.

Тајниот револуционерен круг на Разловци одржа три конференции за да ги планира своите цели. Првиот беше одржан во почетокот на 1876 година во Калаџерџево каде што свештеникот Стојан го изнесе својот план за набавка и дистрибуција на оружје. Втората конференција со која претседавал самиот Беровски се одржала во мај 1876 година повторно во Калаџерџево каде што комитетот го изложил својот план за ангажман. Меѓу другото било одлучено востанието, откако ќе се подготви, да започне во селото Разловци. Беровски бил избран за водач на востанието и добил прва мисија да го нападне османлискиот гарнизон во Церево Село или како што е денес познато Делчево и да го набави неговото оружје. Оттаму востанието требало да се прошири на Пијанец, Малешевијата, Пехчево, Берово и Владимирово.

Одлучено е и пред почетокот на востанието Беровски да направи обиколка и да организира истовремено востанија во Радовичко, Струмица, Петричко, Мелничко, Кочанско, Виница и Штипско.

Идејата овде беше да се започне целосно македонско масовно востание и додека османлиските сили беа поделени, да се искористи можноста да се ослободи цела Македонија.

Најголемата пречка, дури и во ова востание, за жал беше набавката на доволно оружје, муниција, облека, медицинска опрема и храна за да се одржи долготрајно востание.

Надворешната помош беше ретка, па беше одлучено дел од парите да бидат од локални извори. Прв волонтираше за помош беше самиот Димитар Беровски кој го овласти својот свекор, поп Стојан Разловски, да го продаде неговиот имот во Берово во кој се наоѓа неговата куќа, земја, добиток и слично, да го претвори во готовина и да му го испрати во Солун каде што можел да го искористи за набавка на оружје и муниција. И други донираа пари за каузата на сличен начин и откако беа купени залихите тие беа складирани во тајни магацини во предградијата на Солун. Оттаму залихите ги носеле коњи и мазги во мали количини и ги пренесувале во тајни скривалишта во Круша, Белешица, Плачковица и Малешевските Планини.

Покрај набавката на оружје, муниција и други залихи, важно беше и револуционерното движење да има свои симболи и знаме. Задача за изработка на знамето добија наставничките Недела Петкова и Станислава Караиванова. Жените користеле огнено-црвена платнена позадина на која извезеле жолто-златен некрунисан лав, зборовите „Македонија“ и „Бунтовник за ослободување“. Некое време подоцна зборовите „На 8 мај 1876 година“ беа додадени за да го симболизираат датумот на започнување на востанието.