Дел 31 – Младотурското востание Се чини дека христијаните не биле единствените - Part 01

Дел 31 – Младотурското востание Се чини дека христијаните не биле единствените кои биле цел на експлоатација и злоупотреба од страна на високите османлиски власти и отоманскиот систем на Балканот во раните

1900-ти.

По задушувањето на Илинденското македонско народно востание, условите во Отоманската империја продолжија да се влошуваат, вознемирувајќи ги дури и елементите на османлиската владејачка класа.

Притиснати до крајни граници, првите што реагираа беа странските образовани отомански воени офицери кои подоцна станаа познати како Младотурски комитет на партијата „Единство и напредок“. Со оглед на тоа што остана без опции за тоа што да се направи во врска со непријатната ситуација во која се најдоа, Младотурскиот комитет одлучи дека е време да ги преземе работите во свои раце со организирање на бунт, подоцна наречен Младотурско востание.

Одлуката за кревање востание била донесена во Битола во седиштето на партијата „Единство и напредок“ на 3 јули 1908 година. Тука Младотурскиот комитет му наредил на командантот на ресенскиот гарнизон, Ахмед Нијази бег, по потекло Албанец, да го напушти касарната и да ги однесе неговите војници во планините. Набргу потоа командантот со 160 свои војници зеде сè што можеше, вклучително и 74 пушки, 30.000 чаури и сите пари што ги поседува гарнизонот и замина во планините.

Кога веста за бунтот се прошири низ цивилното население на Нијази бег му се придружија многу полицајци во регионот.

Набргу откако Нијази-бег им ги соопштил своите намери на османлиските власти во Истанбул, Солун и Битола дека подигнал бунт против султановиот режим, на 5 јули 1908 година, тој испратил проглас до македонскиот народ во кој исто така го информирал за своите намери. Во својата објава, меѓу другото, тој рече: „Браќа христијани и муслимани, ова е да ве информирам дека дојде време да се стави крај на теророт и злоупотребата што сите ние ги трпевме со векови. Во оваа ситуација сме бидејќи до до сега ги слушавме големите европски сили и нивните полномошници Бугарија, Србија и Грција.Нашите власти многу придонесоа за оваа ситуација со притисоци врз нас, Османлиите, Македонците, Власите, Албанците и другите... Денес застанавме да се бориме против оваа тиранија, да го елиминираме притисокот што ни е наметнат и да создадеме иднина во која сите ќе имаме независност и слобода, еднаквост и правда… Затоа ве повикувам да ги распуштите вашите чети и да ни се придружат во заедничка борба против тиранијата и неправдата. Слободата, да се позајми збор од македонскиот јазик, за сите ќе биде загарантирана... Тие што ни се противат, било да се муслимански или христијански, ќе бидат жестоко постапувани...“ (Ванче Стојчев „Воена историја на Македонија“. Воена академија. Скопје, 2004. Страна 387)

На 7 јули 1908 година, султанот Абдул Хамид II му наредил на Шемси-паша, командант на 18-та дивизија стационирана во Митровица, да преземе два отомански баталјони и да го скрши младотурскиот бунт. Но, како што се развила ситуацијата, штом пристигнал во Битола, Шемси-паша бил убиен. Потоа, на 20 јули 1908 година, целата 3-та османлиска армија стационирана во Солун дезертирала и се приклучила на новиот бунт. Во востанието се приклучила и Втората османлиска армија стационирана во Одрин.

Откако младотурците апелираа до четите на Македонската револуционерна организација (ВМРО) да се приклучат во нивната борба, младотурците формираа нови вооружени сили составени од османлиските војници кои дезертираа и македонските востаници од селото на ВМРО, Четас, сили кои продолжија да растат со секој ден кој минува.

На 20 јули 1908 година, на чело со Нијази Бејанд Сабри бег, околу 3.000 младотурски востаници влегле во Битола и ги испразниле нејзините затвори ослободувајќи околу 1.200 политички затвореници, главно македонски револуционери.

На 24 јули 1908 година, Нијази-бег ја презел контролата над Преспа, Струга, Ресен и Дебар, ги казнил оние што му помагале на султанот и воспоставил револуционерна власт над тие региони. Набргу потоа Солун станал нов центар на Младотурското востание.

На 24 јули 1908 година, султанот Абдул Хамид II издаде декрет со кој наредува државниот устав на Отоманската империја да се врати назад во Уставот утврден во 1876 година.

Ден откако беше дадена уставната наредба за враќање назад, Јане Сандански од Неврокоп и Христо Чернопеев од Струмица свикаа состанок на кој се разговараше за ситуацијата во која Македонците решија да им дадат поддршка на младотурците.

На 27 јули 1908 година Младотурскиот комитет на партијата „Единство и напредок“ во Битола, предводен од Нијази бег, организирал добредојде за четите на ВМРО. Македонските лидери, меѓу кои и Апостол Петков, наречен „Сонцето на Ениџе Вардар“ и Васил Чакаларов од Костур, беа пречекани со посебни почести. Во Пехчево, војводецот Герасим Наумов одржа говор во кој исто така рече: „Браќа и сестри, Турци, Македонци, Цигани, Власи, Евреи, сите заедно сме во ова и заедно ќе се бориме да ја уништиме Империјата, но да ја зачуваме Републиката. Турција каква што е сега, без султан“. И востаниците на ВМРО беа пречекани како пристигнаа од планините.

На 30 јули 1908 година Јане Сандански пристигнал во Солун каде бил пречекан од илјадници отомански граѓани, меѓу кои и Енвер бег и Мустафа Кемал Ататурк.

На 31 јули 1908 година Сандански го објави својот познат манифест, повикувајќи ги сите народи во Отоманската империја да се обединат како браќа и заедно да се борат против султанската тиранија. После тоа, сите политички затвореници во регионите под младотурска контрола беа амнестирани.

Повеќе Војводи и нивните чети слегоа од планините и беа пречекани и дозволено да работат легално.

На 8 август 1908 година, додека бил во Солун, Сандански учествувал во реформацијата на ВМРО со вклучување на Одринско, регион источно од Македонија. После тоа ВМРО стана позната како МОРО (Македонска одринска револуционерна организација). МОРО, исто така, беше реформирана за да вклучи некои од младотурските цели кои беа поддржани од македонското раководство, вклучително и Сандански, но со одредена резерва. Пред целосно да се посвети на младотурската кауза, Сандански ги предупредил младотурците дека ако не ги одржат ветувањата, нема да се двоуми да ги врати своите востаници во планините. Беше јасно дека Сандански не им веруваше целосно на младотурците затоа што покрај заканите им нареди на некои негови чети во Серес, Мелник и Штип да сокријат оружје, за да не се на ниво на младотурците.

Во текот на август 1908 година, Младотурците избраа нов национален парламент во кој учествуваа многу народи на империјата, вклучително и Македонците. Во првиот народен парламент беа избрани 275 делегати од кои 142 Турци, 60 Арапи, 25 Албанци, 23 Грци, 12 Ерменци, 5 Евреи, 4 Македонци, 3 Срби и 1 Влав. Избрани Македонци беа Тодор Павлов од Скопска околија, Панчо Дорев од Битолска околија, Димитар Влахов од Солунска околија и Христо Далчев од Серес. Фактот што Македонците беа поканети да учествуваат на изборите и фактот што Македонците беа всушност избрани во Парламентот ги подигна надежите на македонскиот народ и нивната доверба во Младотурците.

На 17 декември 1908 година, новиот Национален парламент ја одржа својата прва седница со усвојување на закон против штрајк насочен кон прекин на сите штрајкови, од кои повеќето се одржаа во Македонија; револуционерното јадро на Отоманската империја. За жал, со предрасуди кон Македонците и неспособни да се откажат од лошите навики, Младотурците го применуваа вообичаеното насилство и анархија што ги применуваа нивните претходници при задушувањето на штрајковите, создавајќи конфузија и недоверба кон новиот режим.

На почетокот на јануари 1909 година МОРО ја создаде Националната федерална партија (НФП) која ја поддржуваше демократијата во Македонија и беше против отцепување на Македонија од Отоманската империја. НФП ја поддржуваше Отоманската империја како федерација на држави со цела Македонија да постои како Република во таа федерација. За жал, Младотурското востание воопшто и особено целите и задачите на НФП не беа популарни кај Големите сили кои во тоа време имаа различни идеи.

Младотурскиот бунт, без разлика колку е популарен внатре, беше закана за плановите на Големите сили, особено за оние на кои им беше ветена Македонија. Соседните земји, со помош на големите сили, извршија бројни активности наменети за разединување на македонското револуционерно движење.

Некои од овие активности се манифестираа во класна борба меѓу левицата и десницата. На десницата, се чини, им беше ветена независна Македонија, додека левицата се бореше за македонска република под османлиска федерација.

По распуштањето на ВМРО во почетокот на 1908 година, левичарските сили, вклучително и востаниците од Серескиот, Струмичкиот и Солунскиот округ, го следеа водството на Сандански. И Одринскиот округ му се придружил на Сандански откако Младотурците го вградиле во МОРО.

Во септември 1908 година, под влијание на бугарската влада, членовите на десницата ВМРО го создадоа Здружението на бугарските конститутивни клубови (ABCC) чија главна цел беше „да ги групира бугарските националности во нови административни единици, да ги хомогенизира регионите и да им даде моќ да самоуправување“. Ваквите клубови беа создадени низ цела Македонија и работеа напорно за да ги одвојат Сандански и НФП од Младотурците.

Во есента 1909 година, по донесувањето на Законот за здруженија, со кој се забранува создавање на организации на национална основа, АБЦК е распуштен. Така, за да избегне осуда, бугарската влада учествувала во создавањето на разни македонски и одрински организации, кои повторно биле користени за остварување на бугарските национални цели.

Овие организации беа создадени на бугарска територија, а потоа беа испратени да дејствуваат во Македонија и Одринско.

Додека светската политика го поларизираше раководството на ВМРО, влечејќи го лево или десно, многу македонски востаници останаа неутрални и се бореа за изворните идеали на ВМРО. Една таква групација беше Битолската Окружна Чета, која во тоа време работеше легално во Битолскиот округ. На 13 октомври 1908 година Битолскиот окружен комитет поднесе официјален протест до градските Вали, младотурските комитети и до дипломатските претставници на Големата сила во Битола, изјавувајќи дека Комитетот забележал промена на полошо во младотурскиот однос кон македонскиот народ. и доколку соодветните органи не преземат мерки за промена на оваа промена, ВМРО ќе биде принудена да дејствува. Но, и покрај силните зборови, ВМРО продолжила да работи легално според правилата што ги создале младотурците.

Српската влада во меѓувреме, со оглед на промените што ги направија младотурците, им наложи на своите дипломатски претставници да ги поддржат младотурските иницијативи, но и да ги истакнат и промовираат српските интереси во Македонија. За време на изборите српските дипломати бараа младотурците да ја признаат таканаречената „српска националност“ во Македонија и да дозволат именување на српски митрополит во велешко-дебарската епархија. Целиот овој српски политички маневар бил извршен преку Српската демократска лига формирана во август 1908 година. Таа во 1910 година била преименувана во „Просветно-добротворна организација на османлиските Срби“. други српски културни и образовни институции и клубови основани во Македонија.

Грчките интереси во Македонија беа погодени и од Младотурското востание, но тоа не ја спречи црквата на Патријаршијата, грчките конзуларни претставници и грчките спонзорирани вооружени чети да шират грчка пропаганда во Македонија. Пред Младотурското востание, Патријаршијата, како правна институција во Македонија, била овластена од страна на возвишената порта да се спротивстави на влијанието на бугарската егзархија во Македонија. Но, со младотурската победа таа привилегија била загрозена, па на 6 август 1908 година грчките силогос свикале состанок во Истанбул.

Донесена е одлука да се создадат грчки политички клубови во Македонија и да се користат за ширење грчка пропаганда и промоција на грчката национална идеологија.

Младотурскиот режим не ги исполнил албанските очекувања, па во 1908 година Албанците се бореле против младотурците, борејќи се за сопствена независна национална, политичка и економска слобода.

Албански клубови беа создадени и во неколку македонски градови, вклучувајќи ги Скопје, Битола, Солун и Дебар. Клубот во Скопје на почетокот на септември 1908 година броел 120 членови, од кои многумина од христијанската католичка вероисповед, што го привлекло вниманието на австриско-унгарскиот конзул. Во јуни 1909 година Албанскиот конститутивен клуб во Солун поднесе протестно писмо до младотурскиот комитет во кое го осудува насилството и теророт извршени во Албанија од страна на генералот Јавид Паша.

Во пролетта 1910 година, Мидхат Фрашери, претседател на албанскиот Солунски комитет, бил сменет од младотурската влада од позицијата директор на политичкиот оддел на Солунскиот вилает и бил испратен да работи во Багдад. Ова беше уште еден удар за младотурско-албанските односи.

Незадоволни од третманот што го добија од младотурскиот режим, албанскиот народ во Албанија, пролетта 1911 година, почна да бунтува ширејќи го својот хаос од северна кон јужна Албанија. Како што се проширија протестите, голем број отомански офицери дезертираа, се приклучија на албанската страна и почнаа да организираат немири против младотурскиот режим во Македонија.

Во почетокот на 1912 година неколку османлиски офицери и околу шеесетина војници од гарнизоните Битола, Охрид, Прилеп и Дебар дезертирале, а некои офицери во командата на османлиските баталјони почнале да не ги почитуваат наредбите со барање Младотурскиот комитет да закаже нови избори.

Во јуни 1912 година, голем број отомански офицери ја создадоа „Народна лига на спасители“ („Ишадија“). Потоа, на 5-ти јули, мајорот Халил и поручникот Ариф, кои ја претставуваат „Ишадија“, се сретнаа со Чернопеев и Чавдаров во Дупница за да разговараат што да прават во врска со младотурската ситуација. По многу дискусии, различните претставници се согласија дека ќе се обединат и ќе се спротивстават на бунтот против младотурскиот режим. Османлиските офицери се договориле и да ги снабдат македонските востаници со оружје, муниција и целите за напад. Македонците пак се согласија дека нема да ги нападнат „контрареволуционерите“ и ќе се обидат да воспостават односи со албанските и грчките чети и да добијат нивна помош во борбата против младотурците.

Според овој договор македонските револуционери требаше да добијат вооружување, слободно движење и соработка на контрареволуционерните Османлии, Албанци и Грци.

Екстремниот притисок врз Младотурците од страна на контрареволуционерното движење беше премногу за поднесување и во јули 1912 година, Младотурците конечно пукнаа со распуштањето на парламентот. Веднаш потоа повеќе од 10.000 востаници упаднаа во Скопје и ослободија околу 440 политички затвореници.

Поради сите овие контрамерки, османлиската влада донесе уште порестриктивни закони, презеде построги мерки и внесе нови полициски и воени сили во регионот. Животот во Македонија стана посуров и единствениот излез од него се гледаше во војна против Османлиите; војна која би можела да се изведе со повторно воспоставување на ВМРО и нејзините првобитни воени активности.

Младотурците не успеале да ги постигнат своите цели главно затоа што нивните „револуционерни идеали“ не биле поддржани од богатите османлиски феудалци. Всушност, на 13 април 1909 година во Истанбул, феудалците повикаа на државен удар против Младотурците, поттикнувајќи ги протестите на 15 април 1909 година во Солун каде Јане Сандански и НФП беа повикани да учествуваат во неговото соборување.

Сандански повторно бил повикан на 20 април 1909 година да учествува во уште еден напад против стариот османлиски режим; овој пат до местото наречено Чаталџа во близина на Истанбул каде што била концентрирана 3-та османлиска армија составена од 40.000 војници и 15.000 доброволци. Сандански со 2.000 востаници, Христо Чернопеев со 150, Тодор Паница со 120 и други македонски доброволци се приклучија на оваа огромна сила во заедничка акција за соборување на султанот.

Битката траеше три дена, што резултираше со победа на Младотурците чии сили го окупираа Истанбул на 24 април 1909 година, соборувајќи го султанот Абдул Хамид II и на негово место со Мехмед Паша V, поранешен инспектор за реформите во Мурцштег. За жал, поради интервенцијата на Големата сила, младотурските вооружени сили заедно со македонските востаници биле принудени да се повлечат, а новите административни органи кои биле на чело ги следеле старите османлиски правила.

Се чини дека младотурците го толерираа востанието во Македонија се додека тоа беше потребно за исполнување на нивните цели, но штом ја презедоа контролата врз територијата и го соборија султанот, веќе не им требаа востаниците и почнаа да донесуваат рестриктивни закони за да ги потиснат. . Еден од позначајните закони беше законот за создавање воени одреди со цел лов и елиминирање на бунтовниците.

Во ноември 1909 година Хилми Паша, министерот за внатрешни работи, потпишал закон за разоружување со цел да се разоружа Румелискиот вилает и да се казнуваат оние кои биле осомничени за чување оружје. Законот се состоеше од 38 членови, групирани во 4 поглавја, спроведени од Министерството за внатрешни работи и од Министерството за војна.

Наредба од Талат бег, новиот министер за внатрешни работи, на 24 декември 1909 година беше донесен друг закон за укинување на сите амнестии дадени на поранешните дејци на ВМРО на 11 јули 1908 година. Овој закон дополнително ќе ги наплати членовите на ВМРО за старите дела за кои тие веќе беа помилувани.

По донесувањето на сите овие закони, Османлиите почнале да апсат, прогонуваат и убиваат македонски револуционери, дејци, војсководци и востаници, генерално разоружувајќи го населението со сила и со репресивни мерки.

Кон крајот на 1909 година, повеќе од 150 луѓе биле убиени во Скопскиот, Битолскиот, Солунскиот и Одринскиот вилает, меѓу кои и Војводас Тодор Дочев од Битола и Ѓурчин Наумов од Охрид. Многумина беа ранети, ограбени и малтретирани, а уште многу, особено христијани, беа протерани од Македонија и нивните имоти беа конфискувани и дадени на муслиманските бегалци од Босна и други места. Од 1 март 1909 година до крајот на 1910 година во Одринскиот вилает биле населени 1.084 муслимани, 10.000 во Солунскиот вилает и 10.300 во Скопскиот вилает, зголемувајќи го не само теророт врз македонското христијанско население, туку и ја промениле демографијата на регионот.

Неуспехот да донесе трајни промени во регионот, младотурскиот режим не само што ги уништи надежите на македонскиот народ, туку донесе невиден ужас кај населението, принудувајќи ги македонските револуционери да се вратат во планините.

Меѓу првите што излегоа на планина беа Војводас Блаже Крстев-Биринчето, Трајко Митрев од Прилеп, Алексо Стефанов од с. .

Во средината на декември 1909 година, Чернопеев, незадоволен од моменталната состојба во Македонија, отишол во Солун и им објавил на своите пријатели дека бега во планините бидејќи верувал дека ситуацијата во Македонија ќе се промени само со насилство и војна; поим што беше целосно поддржан од Димитар Влахов.

Во пролетта 1910 година почнаа да се појавуваат нови чети во Струмичко, Пехчево и Штипско и како што нивниот број се зголемуваше, началниците на Четите одлучија дека е време да се создаде нов Генералштаб и да се изберат нови водачи. Оваа задача била делегирана на група поранешни дејци на ВМРО од Струмичкиот, Серескиот и Солунскиот револуционерен округ кои во април 1910 година се сретнале во Варна, а потоа и во Софија и решиле да го обноват востанието во Македонија и да го опфатат Одринскиот округ. Избран е организационен одбор на чело со Христо Чрнопеев и Андон Бозуков. Но, и покрај тоа што оваа група е македонска и покрај востаниците кои се бореа за ослободување на Македонија и Одринско, организацијата што требаше да ја води беше наречена „Бугарска национална македонска одринска револуционерна организација“ (БН МОРО). Тоа беше направено со цел да се смири Бугарија, која вети поддршка за Организацијата и ќе дозволи нејзини чети да се формираат на бугарска почва.

На чело со Чернопеев и Петков, првата Чета организирана од БН МОРО била испратена во Македонија на 29 јуни 1910 г.

Милан Ѓурлуков, Стојан Мишев и други, се собраа во Софија во мај 1910 година и решија да ја обноват ВМРО и нејзините револуционерни активности во согласност со нејзините стари принципи. Избран е нов ЦК на ВМРО во кој членуваат Тодор Александров, Александар Протогеров и Петар Чаулев со Христо Матов и Тодор Лазаров како претставници од странство.

На 10 мај 1910 година група од 13 души на чело со Тодор Александров пристигнала во Македонија и откако ја преминале границата се пробиле во пет групи и заминале во разни градови за повторно да ја основаат ВМРО и да извршат нови воени активности.

Како резултат на нивната работа за кратко време беа создадени бројни нови чети кои се основани во речиси секој регион на Македонија. На луѓето им беше кажано дека новата ВМРО се засновала на старите илинденски идеали и дека ќе ги бара истите цели како и претходникот. Враќањето на ВМРО имаше големо влијание врз македонскиот народ бидејќи многумина се собраа да им се придружат на нејзините нови Чети. Скопскиот револуционерен округ, на чело со Тодор Александров, бил најуспешниот округ што го ангажирал народот не само да се приклучи кон Организацијата туку и да изврши воени походи против Османлиите.

За жал, и покрај сите напори на ВМРО и нејзиното раководство, ниту новите чети создадени внатре, ниту инфилтрираните од странство немаа да ги следат воените процедури и принципи на ВМРО. Секоја Чета следеше свои правила и дејствуваше повеќе или помалку самоиницијативно.

За да се реши овој и други отворени прашања, на 11 март 1911 година во Софија се одржал состанок меѓу различните претставници на ВМРО и БН МОРО. По долга дискусија беше одлучено името МОРО да се користи за претставување на сите Организации и што се однесува до однесувањето на нејзините членови, тие да го следат стариот претилинденски устав и правилник. Новата борба би била претежно диверзивна со напади насочени кон железницата. Бил избран нов ЦК во состав Тодор Александов, Христо Чернопеев, Петар Чаулев и Александар Протогеров. За претставници од странство беа назначени Тодор Лазаров и Павел Христов. Веднаш по средбата биле создадени нови чети, секој составен од 5 до 6 востаници на чело со Војводас Александров, Чернопеев, Јуруков, Апостол Петков, Ичко Димитров, Константин Самарџиев и други.

Пред да се врати во Македонија, Тодор Александров во својот говор ги увери Македонците во Софија дека моралот на македонскиот народ во Македонија е висок, дека новото востание е насекаде добредојдено и дека македонскиот народ повторно е подготвен на жртви.

Првите чети на МОРО (Обединета ВВМРО и БН МОРО), организирани од активисти на поранешниот Врховен комитет (врховисти) и предводени од потполковникот Стефан Николов, беа испратени во Македонија во мај 1911 година. По преминувањето во Македонија, четите беа разбиени на помали групи и секоја група беше испратена во однапред избран регион; и тоа Струмица, Петрич, Малешевијата, Мелник и др.

Секоја помала Чета, на чело со Тане Николов, Дончо Златков, Стефан Чавдаров, Георги Занков и други, пак дејствувала независно од другите.

На 18 октомври 1911 година ЦК на МОРО испратил меморандум до сите конзули на големите сили во Македонија во кој ги известува дека политичката и економската состојба во Македонија не е променета од 11 јули 1908 година, нагласувајќи дека во таква ситуација е сосема нормално револуционерните активности , како што се договорените на 10 јули 1908 година, да се продолжи. Сите конфликти оттука натаму меѓу востаниците и османлиската војска би биле резултат на револуционерните активности на МОРО.

По испраќањето на меморандумот, османлиските власти воведоа уште построги мерки против македонскиот народ. Во текот на 1911 година, а особено во 1912 година, диверзивните походи станаа редовна тема во Македонија што ги спроведуваа востаниците на МОРО.