Стив и Лили Пљакес

Стив Пљакес или Стефо Плаков, како што претпочита да се претстави, е канадски Македонец,
односно македонски Канаѓанин чие потекло е од убавото македонско село Зелениче,
во Леринско, од егејскиот дел на Македонија. Тој е добро познат меѓу
Македонците во Канада и во Соединетите Држави.

Деловниот човек Стив Пљакес е истакнат Македонец кој иницирал, организирал и се борел
за афирмација и одбрана на македонското име и на својот народ. Неговата духовна
врска и ангажман со Македонската православна црква како поранешен претседател го потсетуваат
на повикот кон апостол Павле да дојде во Македонија и да ја ослободи од римската окупација.

Оваа емоција и патриотизам кон Македонија, земјата на неговиот дедо, го мотивирале да
стане бранител и промотор на историјата и честа на македонскиот народ. Стив е
особено активен во промовирањето на демократијата во Македонија заради заштита на македонското име, знаме,
устав, и е промотор на признавањето на Македонија како суверена,
независна и самостојна држава на Балканот и низ целиот свет.

Љубовта на Стив Пљакес кон историјата го поттикнала да ја брани непрекинатата врска меѓу
античка и современа Македонија. Со својата посветеност на зачувувањето на античките македонски корени
тој е глас на вистината за античка Македонија низ целиот свет. Заедно со професорот
Мајкл Димитри, во 1995 година Стив отпатувал во Пакистан и го посетил народот Калеш, кои се
сметаат за потомци на Александар III Македонски (Велики).

Неговата работа и постојаниот творечки ангажман со силна желба и почит во рамките на
македонската заедница во Канада, а сега и во Флорида, се пример што другите треба да го
следат. Оваа посветеност вклучува организирање хуманитарни активности за поддршка на
истражувачки активности во областа на историјата, културата, духовниот живот, спортот, собирите,
пикниците и други активности за промоција на македонската кауза во дијаспората.

По независноста на Република Македонија, г-дин Пљакес беше активно вклучен во
политичката сцена, локално и на меѓународно ниво, борејќи се за зачувување и
негување на националните интереси на Македонците во Македонија, на Балканот и
низ светот. Особено внимание посветува на националниот и заедничкиот напредок и
соживот на сите Македонци, без оглед на нивните политички, верски, економски и
други географски гледишта. Затоа доследно вели дека ја имаме само нашата
Македонија, која е единствена и незаменлива за сите Македонци.

Како претседател на „Обединети Македонци“ во Торонто, една од најстарите македонски
организации во Северна Америка, Стив го изгради својот политички глас како бранител на
македонскиот народ во северноамериканската дијаспора. За време на својот мандат како претседател тој
се залагаше за прогонетите Македонци од (грчки окупираниот) егејски дел на Македонија.

Освен тоа, тој беше претседател и организатор на Канадско-македонскиот олимписки комитет
во Канада, кој даде значителна финансиска поддршка за спонзорирање на канадско-македонски спортисти
да се натпреваруваат со македонските олимпијци на Олимпијадата во Атина во 2004 и во Пекинг во
2008 година. Стив Пљакес беше човекот што го носеше македонското знаме пред македонските
спортисти на двете олимпијади, што го направи најсреќниот Македонец на светот.

Меѓу другите активности во Канада, Стив стана член на масонската ложа во Њумаркет.
Како масон, тој се прочу како застапник за човековите права, а особено за правата
на Македонците во Канада и во светот. Тој продолжува да соработува со канадските
власти за да ги промовира правата на Македонците во Канада и да гради мост меѓу
Канада и Република Македонија.

Стив Пљакес е роден на 2 јуни 1940 година во селото Зелениче, во Леринско,
во егејскиот дел на Македонија. Тој беше сведок на македонското партизанско движење за слобода, а во исто време беше сведок и на грчкото фашистичко движење чија
политика беше да ги избрише македонскиот народ и идентитет од северна Грција. Ова започна
во времето на дедото на Стив, за време на отоманската окупација пред 1912 година
и по 1913 година, со почетокот на грчката окупација и асимилација. Стив беше сведок на
грчката асимилација на Македонците и токму тоа ги истера неговиот татко и семејството од нивната
татковина.

Во Канада, Стив Пљакес и неговата сопруга Лили беа слободни од дискриминација и угнетување
од грчката држава. Затоа тие се посветија на демократското и мултикултурното
канадско општество. Тоа им даде можност да бидат големи добротвори и дарители на многу
важни национални и културни настани во Канада и во Соединетите Држави, каде што живеат многу Македонци
од сите делови на Македонија.

Љубовта на Стив и Лили кон нивните македонски сонародници низ светот вклучува дарување средства
за хуманитарни цели, како што се дијализни апарати за Република Македонија. Тие имаат
спонзорирано медиуми, портали, организации, цркви и други здруженија во нивната
татковина и на други места во светот каде што живеат Македонци.

Тие исто така ги предизвикаа и другите македонски деловни луѓе да го промовираат македонското име.
Нивниот придонес вклучува и именување на нивниот трговски центар „Macedonian Plaza“ во Њумаркет.
Затоа со право може да се каже дека Стив Пљакес е вистински Македонец кој се посветил
на нашата национална кауза, воден од љубовта кон Македонија, нејзиниот народ и историја.

Од независноста на Република Македонија во 1991 година, тој се залага за
Македонија во дијаспората, особено во Канада и во Соединетите Држави. Тој активно
се вклучи во политичката и економската сцена локално. На меѓународен план, тој беше
директно ангажиран во зачувувањето и негувањето на деловните интереси на Македонците во
Канада и низ светот.

Приредено со дозвола од: Монографијата за Стив Пљакес од Славе Катин

Стив и Лили

Дел од животот на Стив Пљакес

Стив Пљакес, кој потекнува од егејскиот дел на Македонија, е почитуван, ценет и чесен Македонец. Тој е признат и докажан љубител на својата татковина; извонреден промотор на своето македонско потекло, на своите корени, име и Татковина; деловен човек и патник низ светот.

Тој е исклучително голема, добро позната, лесно препознатлива и незаобиколна личност на македонската дијаспора и во Македонија. Тој е без сомнение еден од финансиски најуспешните Македонци во Канада. Иако долго живее во Њумаркет, Онтарио, тој е длабоко и цврсто поврзан со судбината, вистината и настаните во Македонија, од своето пристигнување на американскиот континент до денес. Стив Пљакес е Македонец по националност, почитуван Канаѓанин, еден од македонските масони на северноамериканскиот континент, а православен христијанин по вера. Деловниот човек Пљакес е голем бранител на македонското име и промотор на историјата и честа на македонскиот народ и на Македонија низ целиот свет, особено во Канада.

Стив (Стево) Пљакес (Плаков) е роден на 2 јуни 1940 година во убавото село Зелениче, Леринско, во егејскиот дел на Македонија, од татко Ламбро и мајка Гена. Оваа година ја слави седумдесет и седмата година од своето раѓање, 77-та година од својот бурен живот и успешна кариера. Стив дојде на свет како сакано бебе, прво машко дете, а неговите родители беа безмерно среќни. Неговата сестра Мери (Марика) е родена пред него, додека неговата сестра Тула и братот Џорџ се родени по него. Како мало дете беше многу живо, бистро дете што ги плени луѓето околу себе со своите забелешки и гледишта.

Во убавото Зелениче, низ широките полја и расцутените ливади, низ сокаците и дворовите, покрај реката и по ридовите околу селото, Стив ги помина своите први 12 години. Во ова село ги помина деновите на детството исполнети со игри и фантазија, зашто наместо безгрижност, радост и спокој, тие рани години беа време на стравови и искушенија. Прво за време на Втората светска војна, а потоа и за време на Граѓанската војна во Грција, кога се одвиваше страдањето на Македонците, кои преживеаја едни од најтрагичните периоди во својата долга и многу богата историја. Разните проживеани настани и сведоштвата на самото место за симптомите и борбата за опстанок оставија неизбришливи траги, лузни и спомени врз крехката детска душа.

Семејството Пљакес, притиснато од тешките економски услови и соочено со страшните политички потреси на Македонците во Егејска Македонија, неволно одлучи да го остави зад себе своето вековно огниште и дом. Присилната разделба со татковината, напуштањето засекогаш, беше многу тешка одлука и отворен пат кон непознати одредишта на северноамериканскиот континент.

Нивниот избор беше преселба во големата земја Канада. Како момче што штотуку тргнало во животот, Стив заедно со своите најмили – мајка му, двете сестри и братот – замина едно рано утро, на 5 мај 1952 година, оставајќи ја зад себе својата татковина. Уште еднаш се сврте да погледне и да се прости од својот дом и од расцутената градина, чии цветови, дрвја и рани плодови секој од нив толку често и толку многу ги радуваа.

Тоа утро рој солзи се стркалаа по лицето на детето што го напушташе својот дом и што тргнуваше кон поинаков нов свет, меѓу непознати луѓе и далечни краишта. Ги прегрна другарите со кои играше по сокаците, во училишниот двор и низ полињата, кои дојдоа да го испратат својот омилен врсник во таа рана зора. Тажна слика на разделба, незаборавен спомен, зашто засекогаш го напушташе вековниот прадедовски праг и своето драгоцено родно место. Додека автобусот почна да го остава зад себе родниот крај, Стив погледна назад и го виде својот втор братучед Карл Ницис како кара овци нагоре по планината. Тоа беше последниот човек што го виде напуштајќи го Зеленич

Патувачката сага на семејството Пљакес започна уште во Зелениче, на патот кон Атина, од каде што заминаа за Халифакс, во далечната Канада, со брод низ водите на Средоземното Море и големиот Атлантски Океан. Во долгите денови и ноќи додека пловеа по сините пространства, Стив многу, многу пати се качуваше на палубата и, загледан во бескрајната отворена шир, толку многу мисли му минуваа низ главата, како во сон и на јаве.

Набргу по Халифакс, нивното ново одредиште беше градот Виндзор, во провинцијата Онтарио. Град што е влезна врата кога од американскиот Мичиген и од градот на автомобилите Детроит се пристигнува во Канада низ подводен тунел или преку мостот. На 30 км северно од Виндзор, во местото Колестер, неговиот татко Ламбро веќе имаше фарма од околу 3 хектари земја, околу 10 акри. Во тоа место, во округот Есекс, се садеа разни зеленчуци, кои и тогаш беа вистинска еколошка храна, па не е случајно што беа високо ценети и постојано барани.

Бидејќи беа дружељубиви и добри семејни луѓе, Пљакесови стекнаа многу пријатели и нивното семејство стана високо ценето и почитувано, особено меѓу Македонците од Егејска Македонија што живееја во многу краишта надвор од Виндзор. Ова семејство „излезе од калапот“ и внесе нови содржини, собири и настани во секојдневието.

Така, во 1953 година семејството, заедно со други македонски семејства, организираше пикник на својата фарма, што беше извонреден чин на сѐмакедонско пријателство, разбирање и единство. Дадоа сѐ од себе тоа да биде настан што ќе се памети, зашто сите присутни си заминаа задоволни, со желба повторно да им се вратат на толку добри домаќини.

Како што одминуваше времето, така кај Стив сѐ повеќе зрееше сознанието дека ова место, оваа работа и другите околности не се поле за големите планови што ги замислил за својата иднина. Од неколку причини, тој ја заврши земјоделската работа по шест години поминати во виндзорскиот крај, за да продолжи со ново барање и потрага по нови одредишта што се отвораа.

Стив Пљакес и неговото семејство се соочија со ново предизвикување. По разни анализи, размислувања и планови донесоа семејна одлука и во 1958 година целосно го напуштија Виндзор. Се населија во големиот град Торонто, што беше нов почеток и нов предизвик во Канада.

Како осумнаесетгодишно работливо и многу бистро момче, Стив реши сам да започне гаражен бизнис, само за да почне од некаде. Работеше многу добро и по извесно време стана застапник на автомобилскиот гигант „Ford“ за продажба на нивните возила. Раководителите во оваа дејност го препознаа талентот, снаодливоста и способноста на ова младо момче, Стив, и затоа доби таков работен ангажман што му ги отвори патиштата кон бизнисот.

Сепак, како што одминуваше времето, така неговите визии и планови за поинакво утре стануваа поамбициозни и поголеми, зашто Стив имаше капацитет да создава нови вредности, да се впушти во далеку поефикасен потфат. Торонто нудеше многу можности и примамливи прилики, но тој сепак реши да ја бара среќата во блиските градови на метрополитенско Торонто.

Така, во 1974 година си ги спакува работите и замина во градот Њумаркет. Тоа место остана негово долгогодишно приватно и семејно пристаниште. И таму е Стив и денес. Заедно со својата верна животна сопатничка со големо срце, шармантната и спокојна Лили Пљакес, токму во Њумаркет живеат со години. Тоа е местото што го издигна нивниот бизнис. Исто така, тука е оазата на нивниот личен и семеен мир, каде што навистина живеат среќно и уживаат со семејствата на Маргарет и Џини. Во исто време, Њумаркет е нивниот прв чекор за сите нивни патувања по светските меридијани.

Со средствата од својот прв бизнис во автомобилската дејност, како трговец со услуги и продажба на автомобили, Стив се здоби со градежен плац преку пат, каде што го изградија својот семеен дом. Сепак, немирната душа на Стив сѐ уште не мируваше. Тој бараше нови бизниси, други работи, свој пат и иднина. Така, по извесно време го продаде својот автомобилски сервисен центар, оставајќи ја прилично успешната автомобилска дејност, и влезе во бизнисот со недвижности, каде што дојдоа до израз неговото животно искуство и познавањето на англискиот јазик; не треба ни да се каже дека продажбата на имоти е особено уносен бизнис во Канада. Во исто време, финансиската помош од семејството на неговата сопруга беше од големо значење.

Целото негово дејствување во повеќе области беше интересна мешавина. Како резултат на тоа, сето тоа му овозможи да се вклучи во политиката, што веќе беше значаен чекор напред во неговите богати и многу впечатливи биографски страници. Така, во изборниот циклус 1987-88 година Стив беше избран во одделот „Полициска служба“ како член на федералната партија НДП (Нова демократска партија).

Како и во секој ангажман дотогаш, Стив се покажа добро и постигна голем успех на долг рок. Затоа тој е почитуван член и активист во Њумаркет, каде што беше избран, но и пошироко, добивајќи многу комплименти, признанија и задоволство за ангажманите на политички план.

Сепак, неговото прво и главно занимање беше бизнисот. Заедно со Лили ја отвори Lilcris Industries Limited во Њумаркет, заедно со Џим, Македонец од селото Бесвина, Егејска Македонија. Меѓутоа, во 2000 година, Стив и Лили го откупија делот на нивниот партнер и пријател Џим и продолжија самостојно кон својата среќна иднина. По разделбата, односно откако доби целосна сопственост врз компанијата, Стив внесе нов замав, нова енергија и покрена нови активности и проширувања. Како холдинг-друштво, оваа компанија прерасна во моќен деловен центар во Њумаркет, чиј претседател и извршен директор е Стив Пљакес. Под негова контрола се и берзанските движења, трансакциите и дејствијата. Сѐ на сѐ, многу интересна мешавина во областа на бизнисот, со која успешно раководат нивната ќерка Џини и зетот Алек, добивајќи голема поддршка од Стив и Лили.

Познатиот македонски активист и деловен човек Стив Пљакес и неговата сопруга Лили се исто така големи добротвори и филантропи за многу луѓе, здруженија и значајни македонски културни и други настани во Канада, САД и Република Македонија.

Стив Пљакес работи многу години за Македонија, за Македонците и за македонското прашање, обединувајќи ги македонските иселеници и Македонците во соседните земји. Тие се спонзори на низа општествено-културни настани, вклучувајќи фолклорни фестивали, спортски настани и друго. Затоа со право може да се каже дека Стив Пљакес се снашол одлично во Канада. Сепак, воден од љубовта кон Македонија и кон нејзиниот син, тој е активен во Македонија како Александар Македонски.

Освен тоа, Стив Пљакес е еден од Македонците на северноамериканскиот континент што е масон, односно слободен ѕидар. Како појаснување, масонството е братска организација што се појавила кон крајот на XVI и почетокот на XVII век. Масоните денес постојат во различни форми низ целиот свет, со членство од околу пет милиони луѓе, вклучувајќи половина милион во Англија, Шкотска и Ирска, и околу два милиона во Америка, каде што е најбројно.

Според Стив Пљакес, сите форми на масонство ги делат истите морални и метафизички идеали, кои во повеќето случаи вклучуваат изјава за верување во Бог. Братството е административно организирано во големи ложи, од кои секоја има своја надлежност. Постојат и дополнителни тела што се тесно поврзани со масоните по својата организација, но имаат сопствена независна управа.

Првата Голема ложа на Англија е основана на 24 јуни 1717 година, кога четири постојни ложи се сретнале на вечера во Лондон, додека ложите на Ирска и Шкотска се формирани во 1725 и 1736 година соодветно. Масонството се раширило и во британските колонии во Северна Америка и во Канада во текот на 1730-тите, каде што биле воспоставени разни локални големи ложи. Треба да се нагласи дека нема вистински разлики меѓу масонските практики на ложите во минатото и денес.

Најстарата надлежност во континентална Европа, пак, ја има Големата ложа на Франција, основана во 1728 година. Повеќето ложи од земјите од англиско говорно подрачје ги прекинале контактите со оваа ложа околу 1877 година – кога Големата ложа на Франција го променила барањето за своите членови во врска со верувањето во Бог и го прифатила атеизмот. Затоа обично се вели дека масонството се состои од две гранки: Големата ложа на Англија (UGLE) и Големата ложа на Франција (GLDF).

Во нашиот подолг разговор со Стив за масонството, тој рече дека масоните често ги нарекуваат „тајни друштва“, додавајќи дека овој израз е попогоден од изразот „езотерично друштво“, бидејќи повеќето од нивните активности се тајни. Тајни дејствија во современите ложи се и начините на препознавање меѓу членовите, како и одделни делови од ритуалите. Во тоа се уверивме во Измир, Турција, кога Стив не се чувствуваше добро, но тој и друг масон се препознаа преку своите масонски прстени, и тој вети дека може сѐ да стори за Стив.

Како појаснување, секој кандидат-масон треба да влезе во ложата на својата држава. Треба член-масон да го праша дали сака да биде масон. Ако одговорот е потврден, тој станува кандидат за членство. Во некои ложи е практика можниот кандидат да биде прашан трипати. Другите членови го одобруваат неговото членство со ставање „бели топчиња“ во гласачка кутија. Ако има само едно „црно топче“, кандидатот ќе биде одбиен. Бројот на негативни гласови што го отфрлаат кандидатот не е ист кај сите ложи, но најчесто е доволен еден глас против.

Некои од општите услови за да се стане масон се, меѓу другото: пристапување кон организацијата по сопствена слободна волја; верување во врховно суштество; секој кандидат треба да ужива добар глас и да има добри морални вредности; да биде психофизички здрав; да биде способен да ги прифати основните правила на ложата и друго. Отстапувањето од еден или повеќе од овие услови се смета за показател за одбивање од масонската организација.

Интересно е да се спомене дека од 1723 година е прифатено дека масон може да биде само маж. Повеќето ложи не прифаќаат жени во своите редови. Сепак, пред 1723 година имало неколку жени што станале масони. Денес жените масони основаат свои ложи по примерот на машките ложи и ги практикуваат истите ритуали. Женските масонски организации се распространети низ целиот свет.

Лили Пљакес – животната сопатничка на Стив

Деловен човек, џентлмен и во исто време човек посветен на Македонија и на македонскиот народ, Стив Пљакес и неговата животна сопатничка Лили пишуваат прекрасна заедничка патриотска, лична, семејна, професионална и национална сага, а заедно се околу педесет години.

Често се вели дека жената е десната рака на мажот. Тоа се потврдува во нивниот брачен живот, во нивниот заеднички живот во период од пет децении, во кој ги делеа радоста и тагата, успесите и неуспесите, и убавите мигови, патувањата, собирите, отворањето нови патишта на живот и опстанок, од кои негуваат убави спомени за складен и среќен македонски брак.

Лили Пљакес беше Канаѓанка од македонско потекло. Родена е на 10 октомври 1947 година во познатото македонско село Желево, во Леринско. Во нејзиниот извод од матичната книга е запишана како Лефа, од родителите Мајкл (Мијајле) и Пеца, кои го извршиле чинот на крштевање на Лефа во селската православна црква. Нивната ќерка дојде на свет во бурните години од втората половина на четириесеттите години од минатиот век, кога во Егејска Македонија се чувствуваа последиците од граѓанската војна во Грција, кога започна крајот на почетокот на истребувањето на Македонците од дедовските корени. Тоа беше време кога на возраст од само две години Лефа, заедно со своите најмили, засекогаш го напушти родното Желево и понесе несреќни мигови од родниот крај во егејскиот дел на Македонија.

Во тој воен период, наместо да расте во безгрижни детски денови, таа го напушти прадедовскиот праг и се упати, заедно со баба ѝ Тена (Трендафилка) и мајка ѝ Пеца, кон селото Породин, Битолско, во 1949 година, за да се спасат од воените немири. Таму останаа една и пол година и повторно се вратија во Желево. За жал, само по кратко време, во август 1949 година, таа повторно беше принудена да го напушти родното Желево и да понесе само торба со искината детска облека и еден сув цвет од бабината двор како мил спомен во крехката детска душа. Се приклучи на реката прогонети бегалци од Егејска Македонија, а патот ги одведе низ Преспа во Албанија, а оттаму во Полска.

Во новата татковина Полска, беа сместени во прифатилиштето за бегалци од Грција во градот Згожелец. Во ова место семејството на Лефа започна ново прилагодување и справување со животот во нова средина. Таму беа поставени темелите за иднината на новиот живот. Во Згожелец Лефа научи полски и грчки. Се чини дека мудроста, добрината, снаодливоста и природниот дар на нејзината баба Тена (Трендафилка) многу им помогнаа да поминат низ подобар и посреќен живот.

Нивниот бегалски живот продолжи и во Полска. Всушност, нејзиниот татко Мајкл (Мијајле) го напуштил родното Желево во 1952 година и се иселил во Канада со својот татко Танас, кој веќе бил во Торонто околу петнаесет години. Оттаму воспоставил врски со своите најмили во Полска и ја започнал постапката за преселување на своето семејство во Канада. И така се случи. На 10 февруари 1955 година Тена (Трендафилка), Пеца и Лефа, со помош на Црвениот крст, ја напуштија Полска и дојдоа со авион преку Англија, како преселни птици, во Торонто.

Нивната радост немаше крај. Повторното обединување на семејството Костовци во Торонто по седум години разделба беше и радосно и тажно, со прегратки и многу солзи. Во тие мигови радоста не им дозволуваше на членовите на ова семејство, сега среќни, да зборуваат. Тоа беше почетокот на нов среќен живот во новата демократска средина во Канада, далеку од родниот крај во нивната родна Македонија.

Името „Лили“, што беше преобразба на името „Лефа“ во Канада, беше нов идентитет од самиот почеток во новата средина. Така, Лили го започна своето основно образование на англиски веднаш по нивното пристигнување. Секој почеток е тежок, и Лили имаше тешкотии со јазикот, но како надарено македонско девојче, јазичната бариера беше брзо совладана.

По успешното завршување на основното образование, Лили влезе во средно училиште, каде што помина две успешни години. Меѓутоа, поради семејните финансиски услови таа мораше да го напушти школувањето на 16-годишна возраст и да почне да работи и да заработува за семејниот буџет, соодветно за подобро утре. Нејзината прва работа беше во TTC (Toronto Transport Company), каде што работеше како службеничка во канцеларија. Таму учеше машинопис и стенографија, што подоцна ќе ѝ ги отвори вратите кон подобра позиција, кога стана секретарка во фирмата. Сето тоа ѝ помогна на Лили успешно да се вклопи во приватниот бизнис.

Тоа беше времето кога го запозна Стив Пљакес, кога првите искри на љубовта се разгореа меѓу овие две убави млади личности, што беше вовед во нови предизвици, во брачен живот. Така, 1965 година ќе биде запишана со златни букви во животите на Лили и Стив Пљакес. Тоа беше годината кога се венчаа во Македонската православна црква „Свети Климент Охридски“ во Торонто и кога започнаа заеднички живот и посреќно утре за годините што доаѓаа.

Лили Пљакес беше благородна Македонка која со целата своја чиста суштина, со срцето и душата, беше посветена на своето семејство – на Стив, ќерките Маргарет и Џини, зетовите Џорџ и Алек, но најмногу на нивните внуци Анџела, Кристофер, Стивен и Стефани, кои беа нејзините светли скапоцености, убавината во нејзиниот живот. Во исто време, таа е Канаѓанка од македонско потекло што беше активно вклучена во македонската и канадската заедница во Торонто и Њумаркет.

Затоа, Лили Пљакес беше позната и призната Македонка што потекнува од македонско патриотско семејство. Таа беше една од најактивните во македонската заедница во Торонто, особено во црквата „Свети Климент Охридски“. Имаше повеќе функции во Женската секција. Беше во одборот на црквата „Свети Климент Охридски“, каде што беа преземени низа акции што го збогатија црковниот и националниот живот на македонската заедница. Лили беше и во Управниот одбор на Канадско-македонскиот дом, каде што беше клучен дел од сите нивни настани за прибирање средства и од промоцијата на домот за стари лица за Македонците. Лили беше и во Одборот на Канадско-македонското историско друштво. Таа посветува особено внимание на зачувувањето на македонскиот идентитет, обичаите, песната и играта и на многу други вредности донесени од нејзината родна Македонија. Притоа, посветува исклучително внимание на традициите што Македонците ги чуваат и збогатуваат во Канада.

Несомнено е точно дека кога се пишува за историскиот развој на жената во македонската заедница во Торонто, тогаш името и делото на Лили Пљакес се тесно поврзани со активностите и работата на национален и духовен план. Таа беше христијанка што ѝ припаѓаше на Македонската православна црква и со својата работливост, чесност, вредност, човечност и филантропски однос остава длабоки траги меѓу младите генерации и беше патоказ за ширење на македонскиот дух и на љубовта меѓу луѓето.

Иако Лили го напушти родното Желево кога имаше само две години и имаше само бледи спомени, таа е горда на дедовската земја и на своето македонско потекло. Таквата гордост ја пренесе и меѓу членовите на своето семејство. Сите нивни доаѓања и разделби со родното Желево, како и со Македонија, земјата на нивното потекло и на нивните корени, се многу емотивни и трогателни, и остануваат длабоко врежани во нејзиното сеќавање, во нејзиниот спомен.

Лили Пљакес беше пример за Канаѓанка од македонско потекло што не само што работи напорно во сопствениот бизнис, туку е и активна во организирањето разни посети, собири, пријателски врски, како и пикници и други македонски дружби. Во исто време, таа беше жената што финансиски ја поддржува македонската заедница, особено македонските православни цркви, и беше голем хуманист и добротвор за многу поединци и здруженија.

Таа беше иницијатор, организатор и финансиски поддржувач на бројни патувања на Македонците од Торонто, особено на Женската секција. Меѓу другото, по повод 75-годишнината од поделбата на Македонија, таа беше организатор на патувањето до ОН во Њујорк во одбрана на македонското име и на Македонија.

Оваа благородна и прекрасна личност со исклучителни чувства ги чуваше спомените и настаните од своите животни патишта, и од детството и од младоста, од оние рани битки што мораше да ги води за да успее по секоја цена кога беше тешко, и, се разбира, чувствата и спомените од својот најубав период – долгиот брачен живот со нејзиниот Стив. Таа ги негува овие спомени како завет. За жал, почина на 18 јули 2016 година.

Многу повеќе би можело да се напише за оваа заедничка идила, за радостите, успесите, миговите на товар, завидниот углед и статус, почнувајќи од средината на XX век, а сега длабоко во првите децении на овој век, како и за сите наредни децении во кои Бог им даде да живеат среќен живот со своето семејство – ќерките, зетовите и најголемата радост – своите внуци.

50 години брачен живот

Во животните патишта на Стив Пљакес посебно место има неговата брачна идила, брачните години содржани во убавата приказна со неговата сопруга Лили. Тоа е навистина животна „констелација“ од неколку децении, која продолжува да биде складна, убава приказна – и тогаш, и сега, и засекогаш. Има многу да се пишува и зборува за годините што ги делат досега, но во оваа прилика авторот на овие редови ќе се обиде да прикаже барем дел од брачната среќа на Стив и Лили.

На почетокот, љубовта меѓу младиот Стив Пљакес, на 25-годишна возраст, роден во Зелениче, и малолетната Лили Јану, на 16-годишна возраст, од селото Желево, Леринско, се роди кога нивните погледи за првпат се сретнаа. Убавото девојче и убавото момче се запознаа и веднаш се разбудија првите симпатии на идниот пар. Се роди голема љубов, се разменија прстени и се објави свршувачка. Набргу потоа се одржа раскошна свадба, а нивната радост се засили со новородените бебиња, двете ќерки, Маргарет и Џини, и со нивните бракови со зетовите Џорџ и Алек. Семејствата на нивните ќерки ја направија нивната приказна многу интересна и, на многу начини, особена, правејќи го нивниот брак хомоген и толку среќен, особено збогатен со раѓањето на внуците: Анџела, Стив, Кристофер и Стефани.

Бидејќи многу лични, брачни и семејни мозаици се испреплетени и вградени во животната приказна содржана во ова биографско дело, ќе избираме дел по дел од настаните за да ги заокружиме како филм за семејната сага на Пљакесови (Пљаковци) од Канада.

Се враќаме на свадбата на Лили и Стив. Имено, на 24 јануари, среде зима во 1965 година, младиот и убав пар Лили и Стив го рекоа своето „да“. Најпосле влегоа во брачните води. Застанаа пред црковниот олтар и мистичниот амвон во Македонската православна црква „Свети Климент Охридски“ во Торонто, примајќи благослов за долг, среќен и плоден заеднички живот. Тоа беше многу голем ден за нив, за двете семејства и за нивните роднини и пријатели. Тоа беше исклучителен чин кога дадоа завет на верност и кога ги упатија своите молитви кон Бога за среќа, радост и успех во годините што доаѓаат, во нивниот иден живот.

Тие влегоа во историјата на храмот „Свети Климент“ во Торонто како вториот пар запишан во првата македонска православна црква во Канада. Свештеникот на овој обред, Атанас Попов, познат Преспанец роден во Битола, го овековечи исклучително радосниот миг со библиски зборови, оние што се читаат од канонот кога еден пар влегува во брачните води. И кога Стив и Лили формално ги ставија своите потписи во црковната книга, ветувајќи дека од тој миг натаму ќе бидат заедно засекогаш, спонтано одекна долг аплауз.

Роднините и пријателите што присуствуваа на тој славен чин, над 200 од нив, ги обсипаа со милион добри желби и искрени честитки за доживотен брак. Од сѐ срце им посакаа на младенците среќни години заедно и да ја продолжат семејната лоза со свој пород. Потоа следуваше свечен ручек со угостителската услуга на познатиот Битолчанец Ван Петров. Свадбената храна и пијалак беа богати со разни македонско-канадски и меѓународни специјалитети. Доволно добри за да ги задоволат и најбирливите вкусови на сите присутни.

Среќните младоженец и невеста ги споделија своите емоции со најблиските, со своите семејства и пријатели. И сето тоа се одвиваше пред иконата на Севишниот Бог и на Богородица, во македонскиот храм и со македонски свештеници, пред светците и ангелите што лебдеа над нив во храмот. Сѐ на сѐ, незаборавни мигови што остануваат длабоко негувани во убавите свадбени спомени на Лили и Стив.

Со годините и децениите ништо не избледе, напротив. Со големи чувства се сеќаваат речиси на секој детаљ од тој славен ден, кога стоеја пред олтарот на духовниот храм „Свети Климент“ во Торонто. Беа млади и вљубени. Влегоа во заеднички живот со бесконечна доверба и со завет да бидат и да останат заедно засекогаш.

Тоа беше почетокот. Тоа беше почетокот на пет брачни децении досега, што се редат една по друга како годишнини, дијамантски свадби, јубилеи, собири и друга семејна радост. Нивните педесет години во брачните води беа свечено прославени и запаметени; ова е сосема поинаква приказна за Лили и Стив Пљакес, приказна што исто така се слави како богата, интересна и во многу нешта необична.

Нивниот значаен датум беше 24 јануари 1965 година. Среде зима во студената Канада. Сега, половина век подоцна, следува монографски документ за минатото и сегашноста на овој познат и признат македонски пар во Канада. Книга што овековечува еден прекрасен живот, што веројатно ќе биде силен поттик, мотивација и инспирација за идните парови. Да се посветат еден на друг и кога животот е ведар, среќен и возбудлив, и кога товарите, тешките ситуации и денови го оптоваруваат животот. Затоа, вакви книжевни дела како оваа монографија се препорачуваат за да фрлат светлина врз животната приказна и врз вистината за македонскиот народ, за другите Македонци низ светот да го следат примерот на Лили и Стив Пљакес.

Свадбата во Македонската православна црква „Свети Климент Охридски“ во Торонто им помогна на Стив и Лили да ги збогатат чувството и љубовта еден кон друг, кон Македонија, кон македонските корени и кон сѐ што е македонско.

Во изминатите 50 години Стив и Лили живееја прво во Торонто, а потоа се преселија во Њумаркет. Меѓутоа, во последните десет години летото го живеат во Маркам или патуваат во Македонија и во многу места низ светот, додека наесен и зиме се меѓу Македонците што се селат како преселни птици од Канада во Флорида. Треба да се нагласи дека Лили и Стив Пљакес се меѓу најактивните личности во македонската заедница во Торонто. Меѓу другото, Стив Пљакес, кој потекнува од селото Зелениче, Леринско, беше претседател на „Обединети Македонци“ и еден од најактивните за време на одржувањето на средбата на децата бегалци од Егејска Македонија во 1988 година, одржана во Република Македонија. Тој беше претседател на Македонската православна црква „Свети Климент Охридски“ во Торонто и е првиот Македонец што отиде да ја посети Хунза во Пакистан за да открие и остави вечен белег кај секој од потомците на Александар Македонски и на македонското царство.

Лили и Стив Пљакес беа меѓу спонзорите на олимпијците од Република Македонија на Олимписките игри во Атина и Пекинг, каде што Стив го носеше македонското знаме и, покрај спортистите, беше најгордиот од сите горди Македонци низ светот.

Лили Пљакес, животната сопатничка на Стив, пак, е родена во селото Желево, Леринско; кога имаше помалку од две години го напушти родниот крај и патиштата ја одведоа во Полска, а потоа дојде во Канада. Таа е многу активна во женските секции на македонските православни цркви во Канада и Флорида и во други здруженија познати и признати меѓу Македонците.

Лили, заедно со Стив, меѓу другото, донираа дијализен апарат на болница во Скопје, се финансиски поддржувачи на многу активности на Македонците во Канада и САД, како и на македонските православни цркви, фолклорни групи, медиуми и разни македонски здруженија во Македонија, во Егејска Македонија, во Пиринскиот дел, во Албанија и на други места низ светот каде што живеат Македонци.

Исто така, Стив и Лили Пљакес, нивното семејство и нивните бизниси играат значајна улога во канадското општество. Сепак, се чини дека тие се особено познати по својот трговски центар именуван „Macedonian Plaza“ во Њумаркет, во Канада единствен од ваков вид во македонската дијаспора.

Приредено со дозвола од: Монографијата за Стив Пљакес од Славе Катин

Родословија

Егејска Македонија

Таткото на Стив – Ламбро (1912-1999) исто така е роден во селото Зелениче во Леринско. Соочен со тежок живот, без изгледи, тој замина во 1948 година да работи во американскиот град Питсбург. Им се придружи на своите браќа Коле и Славе, кои веќе беа таму како постари печалбари и сложни добри браќа. Подоцна тие ќе му помогнат на Ламбро да купи фарма во Канада.

Како појаснување, Ламбро беше многу вреден и работеше макотрпно за да заработи пари и да се избори за својот пат во новата средина, а четири години подоцна го донесе целото свое семејство во Онтарио. Традицијата на барање среќа во ова семејство се протега уште кај неговите предци.

Дедото на Стив, Ване, ја премина големата вода во раните години на минатиот век кон источните брегови на северноамериканскиот континент, каде што остана околу три години. Со заработените пари и со многу идеи за подобрување на својот живот, се врати назад во селото.

Меѓутоа, покрај парите Ване се врати и со извонредно патриотско чувство. Дојде со голема желба да стори нешто заедно со истомисленици и јунаци за слободата на својот народ, за ослободувањето на Македонија. Доушниците постојано му беа за петици. Му го мереа секој збор, го регистрираа секој контакт и ги бележеа неговите дејствија. Во 1943 година жандармите го фатија и беше осуден на три години затвор. Причините беа неговите слободарски и патриотски идеи. Ја отслужи казната во ужасен затвор, но конечно излезе од зад решетките. Сепак, дедото Ване не мируваше. Сите го знаеја и го почитуваа. Ване создаде мрежа на македонски патриотски ќелии во егејскиот дел на Македонија, посветено и тајно, многу тајно.

Само да се потенцира дека, според родословието, прадедото на Стив, таткото на Ване, потекнувал од Албанија.

Според зборовите на Стив, Ване беше најдобриот дедо на светот, кој ги држеше в скут Стив и неговите браќа. Им раскажуваше приказни долго и ги успиваше на своите гради.

И секако дека предците по линија на прадедото и на дедото имаа силно влијание врз развојот и обликувањето на младиот Стив. Тој едноставно ја впиваше секоја поука од своите предци. И не е сосема случајно што во себе го носи тој патриотски дух непрестајно, како нешто свето, како нешто најсилно. Дедото и таткото му ја кажуваа на Стив вистината за нивниот народ преку разни преданија, приказни, песни и настани, и му пренесуваа идеи и заветувања, како еден вид семејна традиција.

Стив го заврши шестото одделение во селското училиште со своите многубројни врсници по Втората светска војна. Потоа следуваше преселбата и заминувањето во канадската земја. Во 1958 година, кога веќе беше заминат од родниот крај во Егејска Македонија, доби повик да се врати за да го отслужи воениот рок во составите на грчката армија. Меѓутоа, не отиде, што не изненадува. Ништо не можеше да го натера да се врати и да биде војник во земјата што ја напушти. Се најде соломонско решение. Ја плати казната и го затвори случајот.

Во меѓувреме правеше успешни чекори низ животните и деловните патишта во Канада. Брзо се снаоѓаше успешно со својата упорност, храброст, вештина и способност, без оглед во каков бизнис влегуваше. Ги избираше оние работи што му носеа убава перспектива, добивка, име и углед таму, во иселеничката средина.

Со жената на својот живот, Лили, тие решија за првпат во 1972 година да го преминат Атлантскиот Океан и да дојдат во Европа, и така да ја посетат Република Македонија и своето огниште и дом во Егејска Македонија.

Тоа беше и нивното прво доаѓање на македонско тло по поделбата на оваа етничка земја. Прво пристигнаа во Хрватска, а Загреб им беше престојно место, оттаму се возеа по јадранското крајбрежје со автомобил, посетувајќи ги Дубровник, Сплит и други градови и гратчиња по Јадранот. Во Македонија дојдоа преку Црна Гора. Тука се почувствуваа како дома, како да припаѓаат овде од памтивек.

За време на својот 30-дневен престој во Македонија, поголемиот дел од деновите ги минаа шетајќи низ селата и посетувајќи градови, восхитени од убавината на својата матична земја. Прекрасно им беше во Скопје, Битола, Охрид, Прилеп, Гевгелија, Хераклеја, Пелистер, Стоби, Преспа и каде и да отидеа. Илјадагодишните траги на цивилизацијата во времето и просторот беа најверната лична карта за нивниот народ и за нивната библиска земја.

Патуваа и во Егејска Македонија. За првпат по нивната преселба во Канада, заедно го посетија неговиот роден крај, селото Зелениче, кое според литературата припаѓа на Лерин како општина, но духовно, по својата црква, припаѓа на Костур. Повторно по многу години, Стив прошета низ маалата и сокаците на своето детство, се навраќаше на раните денови и со носталгија застана на прагот на куќата, каде што солзите не можат да се запрат. Во Зелениче ги сподели спомените од минатото со Лили, раскажувајќи детаљ по детаљ од сеќавањата што непрестајно наплавуваа во тие мигови.

За време на средбите со неговите сакани сомештани, во душата на Стив остана голема тага, зашто тие не сакаа да зборуваат на својот роден македонски јазик, исплашени дека може да бидат пријавени кај грчките власти – нешто што никогаш не го заборавил, доживувајќи го како проклетство кога ти е забрането најсветото.

Ја напуштија Европа и се вратија во Канада, каде што понесоа многу спомени поткрепени со безброј фотографии. Сето тоа им беше раскажано и покажано на нивните најмили и на многу пријатели. За нив тоа патување беше вечен спомен што го отвори патот на вистината и на љубовта кон Македонија.

ЗЕЛЕНИЧЕ – РОДНОТО МЕСТО НА СТИВ

По оние непријатни мигови во Лерин, решивме да го продолжиме патувањето низ Егејска Македонија и да го посетиме родното место на Стив Пљакес. И така сторивме. Откако го напуштивме Лерин, го земавме новиот пат кон Солун, градот што го добил името по сестрата на Александар Македонски, а го изградил нејзиниот сопруг Касандар.

За време на патувањето почнавме да зборуваме за една од нашите посети на Солун, кој е убав приморски град и, бидејќи е трговски центар, ги привлекува, па дури и ги заведува посетителите со својата убавина, средоземната клима, соседните песочни плажи и бројните споменици. Се наоѓа на Халкидичкиот Полуостров и е познат по своите многубројни зеленила, по Белата кула на Солун (Беас Куле), по солунските атентатори, по бројните други културни споменици, како и по манастирите на Света Гора, каде што и голем број монаси од Република Македонија поминале дел од својот живот.

Но, не е прекрасен само Солун со својата положба, трговија и крајбрежје и како главен град на Беломорска Македонија, туку и целата македонска земја. На што најмногу може човек да се восхити? На мистичната Пела – античката македонска метропола – преку божествените водопади во Воден, пределите на Костур, убавините на црквите и на фреските ѕидани во карпите по бреговите на Мала Преспа? Оваа ведрина и отвореност е збогатена и со зеленилото на планините поделени со границата, а посетителот може да ужива во сјајот на бројните македонски планини што личат на бисер.

Токму затоа античките Македонци ја изградиле својата метропола во Пела, која е оддалечена околу стотина километри од Зелениче, родното место на Стив Пљакес. Еден дел од Пела денес е достапен за посетителите, но нејзиниот најголем дел, според постарите жители на Постол (Пела), сѐ уште е под земја. Поради славата на античката метропола на македонските кралеви Филип и Александар Македонски, кои го посеале македонското семе, во туристичките брошури Грците целиот тој крај го нарекуваат Пела, со главен град Воден (Едеса).

Секој ден низ Пела минуваат голем број туристи и со години ги чуваат своите спомени и мирисот на мермерот по кој чекореле великиот Филип и неговиот син како водачи на античките Македонци.

Брзо го напуштивме Лерин и го земавме патот што нѐ водеше кон Воден, Пела и Солун. Поминавме покрај повеќе села и стигнавме до Баница, од западната страна. Го искористивме новиот пат за да влеземе во ова големо македонско село што не е ни село ни град. Во центарот на Баница забележавме неколку новоизградени објекти, меѓу нив и хотел, и си ги спомнавме сеќавањата од нашата последна посета пред околу 20 години. Си ја спомнавме и сликата на нашите пријатели во Торонто што потекнуваат од Баница и што се горди дека, бидејќи се од Баница, тие биле првите Македонци што основале банка во Канада. Баница е село со многу убавини, а Баничани се одликуваат не само со углед и напредок, туку и со противречности.

Ја оставивме зад себе Баница и го земавме патот што минува покрај каменоломот, и го продолживме патувањето по трилентниот автопат што се качува на ридот и води кон Костур. По приближно 10 километри од Баница се приклучивме на крстосницата кон стариот пат што нѐ одведе право во Ајтос. За кратко време стигнавме во тоа големо и убаво македонско село што исто така го посетивме пред околу 20 години и убаво си поминавме во ресторанот во сопственост на нашите пријатели и соседи на нашите родители во Торонто. Штом дошле од Канада, отвориле ресторан во Ајтос, но од некои причини го затвориле бизнисот и се вратиле во Канада.

Се возевме по главната улица во Ајтос и застанавме за да ја замолиме една млада жена да нѐ упати кон Зелениче. Таа зборуваше на англиски, но кога сфати од каде сме, почна да зборува на македонски, на дијалект карактеристичен за леринскиот крај. Беше многу љубезна и нѐ извести дека селото Зелениче е второто село по ред, сметајќи од Ајтос кон Костур. Ѝ се заблагодаривме и го продолживме патувањето кон нашата крајна цел.

Се упативме кон Зелениче по патот што минува низ мал, но живописен кањон чии ридови се главно без шума. За жал, на тој пат не видовме ниту возило ниту патник, што може да се објасни со фактот дека во такви жешки попладниња Грците, како и луѓето во Шпанија, претпочитаат да се одмораат или да седат во ресторан.

Брзо се искачивме до рамнината на која се наоѓа селото Зелениче. Првото нешто што го забележавме беше табелата со сменетото име на Зелениче – Склитрон, напишано на грчко и на латинично писмо. За време на тоа долго и на моменти непријатно патување, само нашата голема желба да го посетиме родното место на нашиот пријател Стив Пљакес ни даваше силна мотивација, и најпосле стигнавме во славното Зелениче.

Селото Зелениче се наоѓа околу 50 километри југозападно од Ајтос (кому му припаѓа) и 3 километри западно од Зазерското Езеро, во долината што се простира во подножјето на планината Керета, која е дел од планината Вич, на главниот пат од Соровичево (Аминдео) кон Костур. Селото лежи во долина опкружена од сите страни со високи ридови. Се смета дека селото Зелениче го добило името поради изобилството зелена вегетација околу него. Населено е со Македонци и со православни Турци (Просфиги).

Зелениче е едно од најстарите села во тој крај, основано пред 1300 година. Ова село за првпат се спомнува во отоманскиот дефтер од 1481 година под името Желенич. Во XIX век Зелениче е големо мултиетничко село населено со македонско и турско население.

Според некои бугарски документи, во 1900 година во Зелениче имало приближно 1.800 православни македонски жители, приближно 500 Турци и приближно 70 Роми, односно вкупно приближно 2.400 жители. Во тој период македонските христијани од Зелениче биле под јурисдикција на Бугарската егзархија. Од друга страна, според грчките податоци, на почетокот на минатиот век имало 150 муслимански семејства, 150 егзархисти и 65 патријаршисти. Но вистината е една единствена. Зелениче од самиот почеток било населено со Македонци, и затоа во Зелениче има две цркви – „Св. Димитрија“ (1864) и „Св. Ѓорѓи“ (1867), кои под сите тие јурисдикции истраале да бдеат над македонското население во ова големо, убаво и значајно македонско село.

Според пишаните документи, во 1912 година во Зелениче имало 2.232 жители, а во 1920 година 2.219 жители. По иселувањето на 170 семејства, односно 1.100 припадници на турското население во 1924 година, селото било населено со бегалци од Мала Азија, но имало и околу 350 бегалци од Кавказ и Истанбул. Во 1927 година, како и сите топоними во Егејска Македонија, селото било преименувано во Склитрон. И покрај тоа што селото било населено со бегалци, во 1930-тите години од минатиот век бројот на жителите во селата покажувал намалување поради масовното иселување на Македонците во прекуокеанските земји, како и во Бугарија.

Поради Граѓанската војна, приближно 60 семејства го напуштиле селото, од кои околу 30 семејства преминале во поранешна Југославија, а околу 30 семејства се иселиле во источноевропските земји. Како резултат на тоа, според пописот од 1951 година, бројот на жителите на селото бил 1.153, во 1961 година – 1.084, а во 1971 година – 853 жители. Денес во селото има приближно 600 жители, најголемиот дел од нив македонски христијани. Занимањето на жителите на Зелениче главно е поврзано со земјоделството, особено со одгледување компири и детелина, а има и повеќе семејства што се занимаваат со сточарство. Интересно е да се спомене дека секоја година во август се одржува Фестивал на компирот.

Македонскиот народ во Зелениче, како и во целиот егејски или беломорски дел на Македонија, според своите одлики и обичаи, јазично и етнички им е туѓ на Грците (Просфиги). Тоа беше причината зошто грчката буржоазија, од првиот миг откако ја воспостави својата власт врз Егејска Македонија, ја обликуваше својата политика кон физичко истребување на македонскиот народ и менување на етничкиот состав во грчки интерес. Затоа националниот состав на населението во овој дел од Балканот претрпел големи етнички промени, особено по Балканските војни и поделбата на Македонија.

Пред Балканските војни македонското население во Егејска Македонија било доминантно. Македонците под грчка власт беа и сѐ уште се изложени на асимилаторски измачувања и присилно иселување, за да се промени етничкиот состав на Македонија. Сепак, Македонците не само што беа таму, туку сѐ уште се таму и ќе бидат таму, зашто не е лесно да се откорне еден народ од местото каде што живее со векови, и покрај сите насилства и денационализација.

Во егејскиот дел на Македонија, како и во Зелениче, родното место на Стив Пљакес, продолжија злосторствата, асимилаторската политика над Македонците и населувањето со туѓинци (Турмени) само од православна вероисповед, сѐ со цел да се промени етничкиот состав на населението и да се намали бројот на Македонците. На илјадници Македонци што беа прогонети и раселени им е забрането да ги посетат своите родни места во таа земја на „демократија и чуда“, израз што го употреби еден новинар на весникот „New York Times“.

Кога стигнавме во Зелениче, застанавме на паркингот на хотелот што се наоѓаше од двете страни на патот кон Костур; на десната страна имаше ресторан, а хотелските соби беа на левата страна од патот. Погледот од хотелот беше прекрасен и се гледаше планината Вич, што се стреми кон небото и крие многу тајни за вистината на Егејска Македонија и на македонскиот народ, за победите и загубите за време на Граѓанската војна во Грција.

Прошетавме по стрмната улица кон селото, покрај хотелските објекти. Имавме можност да уживаме во убавиот поглед на селото, на селската црква и на улицата што е карактеристична за тој тип збиени села. Патот води кон двете страни на селото. Ја избравме десната страна и се приближивме кон реката. Има стари и нови куќи, градинка и повеќе различни градби, меѓу кои три подвижни мостови. Отидовме до крајот на селото и го посетивме домот на еден сточар, азиски Турчин, кој беше многу учтив. Кога му поставивме прашање на македонски, тој ни објасни на грчки, служејќи се со рацете и со мимики, како да се вратиме на главниот пат, мислејќи дека сме се загубиле во селото.

Се вративме по западната улица на селото, што нѐ водеше покрај убавите нови куќи, меѓу кои беше и куќата на месниот свештеник. На десната страна се гледаа големи куќи, а на левата плодно поле, и брзо стигнавме до главниот пат кон Костур, каде што имаше уште еден ресторан.

Во тој миг се уверивме зошто Стив Пљакес, како и секој друг човек, чувствува силен копнеж по родниот крај. Но Бог е семоќен. Бог наградува и казнува; во исто време Бог го негува македонското семе низ целиот свет, зашто тоа е расеано уште од времето на Филип и Александар, од времето на апостол Павле, и Бог го негува до денес. Затоа секој што ја опишал Македонија – било преку преданија и легенди, било преку трагите на карпите, градбите, археолошките предмети, папирусот, било како патописец и историчар или како обичен смртник – ја доживува земјата како библиска и е восхитен од нејзиното богатство и убавина, од магијата и гордоста.

Бевме љубопитни да го видиме селото уште еднаш. Овој пат поминавме покрај селската црква и свртевме налево. Направивме полукружно свртување на северната страна на Зелениче и се вративме на главниот пат каде што беше хотелот. Влеговме во ресторанот, каде што учтивиот управник заедно со своите соработници нѐ пречека, свесен дека сме странци. Му објаснивме дека сме дојдени за да го посетиме селото на Стив Пљакес и дека тој ни го препорачал тој ресторан. Сакав и побарав да разговарам со генералниот управник на хотелот. Младиот човек, кој беше син на сопственикот на хотелот, зборуваше англиски и ни рече дека сме добредојдени, и ни понуди вкусни пијалаци и специјалитети на куќата. Потоа разговаравме на македонски со сопственикот, кој беше многу љубезен и, иако беше многу зафатен, посвети дел од своето време да разговара со нас за селото на Стив и да одговори на некои прашања што нѐ интересираа.

По обилниот ручек му се заблагодаривме на младиот човек за неговата љубезност, ја плативме сметката и му ги дадовме книгите со кои имавме проблеми на граничниот премин. Го замоливме да му ги предаде книгите на својот татко како подарок, за да ги стави во хотелот, зашто сакавме да дадеме придонес во чест на ова македонско село што е родно место на нашиот голем пријател Стив Пљакес.

Беше попладне, кога Сонцето се спушташе над планините на запад, кога го оставивме зад себе селото Зелениче, родното место на Стив Пљакес. Направивме уште една обиколка низ селото, само за да видиме како изгледа во попладневните часови, и го зедовме патот кон Костур на нашето патување кон родното место на Лили Пљакес, селото Желево.

Од Зелениче до Костур поминавме низ живописните падини на планината Вич, каде што се наоѓаат неколку села, меѓу кои и влашкото село Влахови. Тоа е родно село на многу истакнати личности на грчкото општество што биле непријатели на македонскиот народ, каква што беше Дора Бакојани, најголемата жена министерка за надворешни работи на Грција со влашко потекло. Но, таму е и револуционерното село Загоричани. Тоа е познато македонско село, особено по андартскиот колеж во 1905 година. Го спомнавме и си го спомнавме нашиот пријател д-р Лефтер Манче, кој потекнува од Загоричани и живее во Отава, Канада. Тој е човек на светот кој со своето знаење, интелект, патриотски дух и љубов кон родната Македонија ја основал фондацијата „Браќа Џидрови“ во спомен на своите браќа што ги дале своите животи за Македонија.

Тој дел од Егејска Македонија изобилува со многу прекрасни места што мора да се видат. Се чини дека токму селото Зелениче ни остави голем впечаток како еден убав македонски крај од кој потекнува Стив Пљакес. Тој треба да биде горд што е Македонец што потекнува токму од Зелениче.

КРВАВАТА СВАДБА ВО ЗЕЛЕНИЧЕ

На 13 ноември 1904 година, за време на свадба одржана во селото Зелениче, Леринско, грчките андарти убија 13 Македонци. Меѓу жртвите беа младоженецот, неговите пријатели, две деца и деецот на Македонската револуционерна организација Пандо Мечкаров – вкупно 13 души. Оттогаш поминаа 113 години, но грчката геноцидна политика кон македонскиот народ не се промени. И денес од македонскиот народ се бара да го смени своето име, идентитет, историја...!?

Појавата на грчки чети во Македонија датира од Илинденското востание во 1903 година, но не со таква систематичност како во поилинденскиот период. Под непосредно раководство на грчката влада беа обединети напорите на дипломатијата, црквата, просветата и оружјето. Во овој период грчката вооружена акција, богато финансирана од средствата на државниот буџет, беше масовна и дејствуваше со особена жестина во јужните делови на Македонија.

Целта на Атина беше да наметне грчка доминација во Македонија. Вооружената интервенција, насочена кон Македонската револуционерна организација, произлегуваше од познатата Мегали идеја, која предвидуваше проширување на грчката држава на територии на кои немаше грчко население или, ако го имаше, беше во минимален број. По островот Крит, Тесалија и Епир, територијалните аспирации на грчката држава беа насочени кон Македонија.

Германос Каравангелис (1866-1935), патријаршиски митрополит во Костур (Касторија) (1900-1907), беше особено активен во борбата против Македонската револуционерна организација. Одржуваше тесни врски со отоманските власти и беше еден од организаторите на првите грчки чети за вооружена акција во Македонија.

Од 1904 до 1908 година, користејќи ги добрите односи на Грција со Турција, црковно-просветната пропаганда беше дополнета со уште поинтензивно испраќање вооружени чети што правеа пустош по македонските села, принудувајќи го населението што ја напуштило грчката црква да се врати под нејзина власт и да се изјасни како грчко.

Соочувајќи се со отпор од македонското христијанско население, како и од четите на Македонската револуционерна организација, грчката вооружена пропаганда доби геноциден карактер кон дел од етничкото македонско население. Имено, секој што не сакаше да биде припадник на Грчката патријаршија, односно не се изјаснуваше како Грк, беше цел на измачување и подложен на етничко чистење, без оглед дали беше Македонец, Влав или Албанец.

Всушност, Грција се обидуваше со помош на оружјето да ги врати Македонците во рамките на Патријаршијата, што би го покажало грчкиот карактер на Македонија. За да ги врати сите оние што ѝ пристапија на Егзархијата, каде што богослужбата се вршеше на словенски јазик, грчката вооружена пропаганда, покрај измачувањата и теророт, ги убиваше оние што не се изјаснуваа како Грци – патријаршисти.

Првите големи напади на грчките вооружени чети врз Македонците, со краен резултат – убиство на невино македонско население, се случија во есента 1904 година. Тоа е добро познатиот напад врз селото Зелениче, Леринско (Флорина), познат и како Крвавата свадба во Зелениче.

На 13 ноември 1904 година, за време на свадба одржана во селото Зелениче, Леринско, грчките андарти убија 13 Македонци. Причината беше одмаздата за поразот на основачот на андартското движење Павлос Мелас, кој се самоуби опколен од турската војска. Имено, Грците се определија за одмазда, верувајќи дека Македонците ги измамиле Турците, велејќи дека станувало збор за четата на Митре Влаот.

Предлогот за напад врз селото Зелениче дојде од капетанот Евтимиос Каудис и беше поддржан од неговиот заменик Георгиос Катехакис (капетан Рувас), кој имаше одред од 60 души што влезе во Македонија на 20 октомври 1904 година и се смести во селото Лехово. Оттаму, на 13 ноември, тие се упатија кон селото Зелениче, каде што еден жител на селото, Суљо, од турско потекло, им ја покажа куќата во која се одржуваше свадбата, во која трговецот Стефан Гатев ја организираше свадбата на својот син. На свадбата присуствуваа многу негови роднини, пријатели и месни Турци.

Андартите нападнаа навечер во 22:30 часот и почнаа да пукаат во сите луѓе во куќата. Во исто време, дел од четата пукаше во оние што случајно успеаја да избегаат. Таа вечер грчките андарти убија 13 души. Меѓу 13-те жртви беа:

1. Стефан Готев – 44 години – татко на младоженецот;
2. Григор Готев – 19 години – младоженец;
3. Доси Стојнов – 38 години;
4. Владимир Стојнов – 13 години;
5. Михаил Пучов – 32 години;
6. Ламбро Стојков – 23 години;
7. Пандо Мечкаров – 35 години, деец на МРО;
8. Дори Алманов – 42 години;
9. Аргир Пандилов – Бабата – 45 години;
10. Марија Пандилова – 10 години;
11. Лазар Коставичин – 11 години;
12. Доста Лазова – 50 години, и
13. Хусеин Абдулах Керим – 50 години.

Елена Готовева од Зелениче подоцна ќе рече: „Оваа свадба беше народна свадба; немаше комити, воопшто немаше комити. Сите беа мирни селани. Во нашето село немаше ниту еден Грк. Имаше само неколку грчки куќи што земаа пари од грчкиот владика Германос Каравангелис од Касторија. Грчките андарти нѐ убиваа за да се исплашиме и да кажеме дека сме Грци...“

Во тоа време деецот на Македонската револуционерна организација Георги Поп Христов беше во Екши Су и дозна за нападот врз селото Зелениче. Тој, заедно со другите претставници на МРО, реши да ги зајакне селските милиции и нареди сите села да се штитат и да ги напаѓаат андартските чети ако ги видат.

Меѓутоа, бројот на грчките чети брзо се зголемуваше, најмногу со платеници од Крит. Во текот на 1905 година во Битолскиот вилает дејствуваа 800 до 1000 души, а нападите продолжија да се зголемуваат во наредните години. Само во нападите врз селото Загоричани на 25 март 1905 година, како и за време на нападот на втората крвава свадба во селото Неволјани во октомври 1905 година, беа убиени околу 110 Македонци. Потоа нападите се проширија и во сите делови на јужна и централна Македонија, каде што грчката вооружена пропаганда се однесуваше сѐ пожестоко и поагресивно кон мирното македонско селско население.

Односот на Грција кон македонското население никогаш не се промени. Со децении Македонците се изложени на закани, уцени, терор, протерувања и вршење етнички геноцид од страна на Грција, но никогаш не успеаја да го скршат македонскиот народ.

Поминаа над 114 години (заклучно со 2018) од крвавата свадба во селото Зелениче, Леринско, а македонското прашање останува отворено. Како и во минатото, така и денес Атина бара од македонскиот народ да го смени своето име, идентитет, историја... Но, дали Атина мисли дека имињата на жртвите на нејзината геноцидна политика можат да се заборават? Секако не! Сѐ додека македонскиот народ не биде признат од Грците, тие ќе останат трајно врежани во нивното сеќавање, без оглед колку се менуваат учебниците по историја и колку македонски споменици се уништуваат по диктат на моменталната политика.

ЖЕЛЕВО – РОДНОТО МЕСТО НА ЛИЛИ ПЉАКЕС

Целта на нашето патување низ Егејска Македонија беше да го посетиме не само селото Зелениче, родното место на Стив Пљакес, туку и селото Желево, родното место на Лили Пљакес. Селото Желево се наоѓа токму меѓу општините Лерин и Костур, но на западната страна. Затоа од Зелениче се упативме право кон Костур, за да се информираме за неговиот историски развој и да ја видиме прекрасната природа што ја нуди овој убав македонски град.

Костур, градот на крзнарската и кожарската индустрија, се наоѓа на полуостровот што го дели Костурското Езеро на две подеднакво привлечни половини. Едниот дел од градот, што е издигнат на полуостровот, се огледува во едната половина, а другиот дел се огледува во другата половина на езерото. Куќите се изградени по редови една над друга и ноќе, кога ќе ги погледнеш од брегот на езерото, изгледа како да гледаш огромна новогодишна елка со илјадници лампиони што се огледуваат во златното езеро.

По својата географска положба, со плодната котлина полна со овошни дрвја, со сјајното сино Костурско Езеро и со културно-историските споменици, Костур е важен туристички, културен и стопански крај, привлечен во сите годишни времиња. Костур е убаво место за живеење, за одмор и рекреација. Поради поволните климатски услови, чистиот и свеж воздух, надморската височина и сите природни убавини на Костурското Езеро и неговата околина, угостителството и туризмот заземаат сѐ позначајно место.

Од историска гледна точка, костурскиот крај е познат во античкиот период како Арестида и се простирал по горниот тек на реката Бистрица, а неговиот главен град Арт се наоѓал во селото Рупиште. Ова е важно да се спомене, зашто тоа било местото на потеклото на македонската династија Аргеади, односно династијата на македонскиот крал Филип, кој подоцна се преселил во Пела.

Од лимнолошка гледна точка, треба да се нагласи дека Костурското Езеро е типичен пример за езерата во егејската зона. Му припаѓа на групата десаретски езера, како Охридското и Преспанското Езеро, и ги има сите одлики на тој тип езера: висока температура на водата во летниот период, широк крајбрежен појас со развиен богат животински и растителен свет, карактеристична конфигурација, специфичен изглед, единствени климатски услови и интересно историско минато.

Кога си во Костур и на брегот на Костурското Езеро, имаш чувство дека си во Охрид и на Охридското Езеро, зашто Костур личи на Охрид и по својата положба и по природните убавини. Природата била многу дарежлива кон убавините на Костур, кои за жал не се доволно искористени.

Градот Костур се наоѓа во југозападниот дел на Македонија, на брегот на Костурското Езеро. Некои учени луѓе сметаат дека името му е дадено по ретката животинка дабар (кастор), што се одгледувала во пределот на Костурското Езеро и чија кожа се користела за изработка на многу убави и раскошни крзнени палта. Во Костур има и многу цркви, познати базилики и други историски и културни споменици.

Направивме обиколка на градот и на езерото. Видовме многу продавници за крзно и крзнени производи, што сведочи дека крзното значи живот за Костур. Пешаците тешко се движеа по тесните улици поради густиот сообраќај, што како да ги предизвикуваше посетителите да ги видат и почувствуваат убавините на овој езерски град, град што е убав во сите годишни времиња. Потоа отидовме во источниот дел на градот и седнавме во градината на еден пристоен ресторан на брегот на езерото за малку да се одмориме, да уживаме и да им се восхитуваме на убавините на градот.

Бевме љубопитни да добиеме што повеќе информации за крзнарите во Костур, за раскошните и скапи крзна што висеа во бројните продавници во градот, за езерото и за лебедите што ја дополнуваа убавината на езерото слично на Преспанското Езеро, и почувствувавме желба да ги слушнеме како зборуваат на македонски јазик, на костурски дијалект.

Меѓутоа, ни недостигаше време и не можевме да останеме многу подолго. По пријатното време поминато во Костур, решивме да отидеме во Желево, но овој пат од другата страна, од правецот на Грамос, за да го видиме тој дел од Егејска Македонија каде што голем број Македонци ги загубија животите за време на Граѓанската војна. Го зедовме патот кон легендарното село Д'мбени, родно село на бројни познати и признати личности, меѓу кои е и добротворот и хуманистот Атанас Близакоф. Тој живееше во Гери, Индијана, во САД, и ја основа најголемата фондација за македонската младина – студентите на Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје. Авторот на оваа книга е горд да истакне дека е доживотен член на оваа фондација. Мојот добар пријател со кој се гордеам, познатиот академик Антоние Шкокљев Дончо, исто така е од Д'мбени. Соавтори сме на четири историски дела за Македонија.

Селото Д'мбени се наоѓа приближно 20 километри северозападно од Костур, во јужните пазуви на планините Локвата и Вињари, на надморска височина од околу 1.000 метри. Опкружено е со планини покриени со варовник, што нѐ наведува на заклучок дека е дел од западномакедонскиот планински синџир.

За жал, грчките официјални власти упорно се обидуваа да ги избришат трагите што потсетуваа дека Македонија била древна словенска земја. Постојано измислуваат закони, декрети, правила, амандмани... По Балканските војни и „Мировниот“ договор во Букурешт, проследен со поделбата на Македонија, сите имиња на населените места, како и топонимите во егејскиот дел на Македонија, беа заменети со хеленски (грчки). Како резултат на таа државна политика, во ноември 1926 година селото Д'мбени беше преименувано во Дендрохорион.

Селото Д'мбени е во пределот Корешта, каде што во минатото имало 34 села распослани по источната и западната страна на реката Бистрица. Сите села во Корешта се исклучиво македонски, освен едно од кое во бурните години македонското население било целосно протерано, а биле населени Албанци – муслимани.

Д'мбени никогаш не го загубило својот македонски дух и белег, иако постојано било поробувано од туѓинци. Со векови неговото население го носело борбениот дух и љубовта кон родниот крај и кон прадедовските огништа, што постојано ги привлекувало Македонците расеани низ целиот свет. Благодарение на тоа, населението на овој дел од Егејска Македонија засекогаш останало верно на борбените револуционерни и патриотски традиции.

Широкиот асфалтен пат што се качува на ридот на северната страна на Костур, само околу 10 километри, поточно од патот што се одвојува за селото Костур, продолжува кон Габреш, Дреновени и други села. Тоа се македонски села, но најголемиот дел од нивните жители се иселиле по Граѓанската војна. Денес во тие места можат да се видат само високите ѕидови на куќите со скршени прозорци и без покриви. Оваа глетка предизвикува тага, страв и ужас. Застанавме крај патот и ги гледавме куќите со отворени фиоки и скршени балкони што тагуваа по своите стопани. Таа тажна слика предизвикува трепет кај минувачот и сѐ што сака е што побрзо да ја заборави. Таму ни се чинеше дека отворените прозорци нѐ поздравуваат и ни кажуваат дека некогаш тука имало живот, а ѕидовите на старите македонски куќи плачеа заедно со урнатините и со ромонот на реката што одекнуваше во пустелијата за да нѐ потсети на војните водени на Грамос.

Од селото Габреш, родно село на многу познати и признати деловни луѓе како Стив Ставро, Џон Битов, Коста Ников и многу други, каде што го спуштивме погледот врз долината, го зедовме патот кон Желево, родното место на Лили Пљакес.

Селото Желево е чисто македонско село што се наоѓа на работ на општините Лерин и Костур, но административно припаѓа на Костур. Тоа е едно од најголемите села во овој крај. Желево се наоѓа во подножјето на планината Бигла и е сместено на надморска височина од околу 1.000 метри. Од самиот почеток било чисто македонска населба. Меѓутоа, поради политички и економски причини по Илинденското востание и Првата светска војна, а особено по поразот на Демократската армија на Грција во Граѓанската војна, многу жители на Желево се преселиле во прекуокеанските земји – Канада, САД и Австралија, како и во други европски земји.

Треба да се одбележи дека желевци беа активни откако пристигнаа во Канада. Според пишаните документи, во 1907 година тие формираа добротворно здружение „Желево“ во Торонто. Сегашното помошно братство „Желево“, пак, е формирано на 1 октомври 1921 година. Тоа разви низа активности, меѓу кои и таа што во 1928 година беше започната изградбата на познатиот Желевски дом. Во 1929 година беше создадено младинско здружение со име „Татковина“. „Желевскиот дом“ беше повторно покренат во 1946 година и на 26 август истата година беше купено земјиште. Домот беше свечено отворен на 10 јули 1948 година. Домот поседува земјиште за викендички, голф-терени и друг имот.

Интересно е да се одбележи дека во „Желевскиот дом“ се одржа состанок на кој беше одлучено да се изгради Македонската православна црква „Св. Климент Охридски“ во Торонто. Првиот претседател на првата македонска црква во Канада беше Спиро Сандер од Желево.

Кога зборуваме за селото Желево, треба да се нагласи дека тоа е живописно планинско село што се наоѓа на патот Лерин – Костур. Таму, на планината Бигла, над селото, е изворот на реката Бистрица, која го пресекува пределот Корешта и се влева во Солунскиот Залив. Тоа е планинска река со мали водопади и пастрмка, чија вода се користи за наводнување на зелените и сочни ливади и плодните полиња од двете страни на планинското подножје.

На влезот во селото забележавме табла што го покажуваше името на селото Андартикон, напишано и на грчко и на латинично писмо. Меѓутоа, Желево е големо македонско село и самостојна општина во Леринско. Се простира зад патот што води од Костур кон Преспа и со друг крак кон Лерин. Според преданието, старото село се наоѓало уште повисоко на планината, на местото наречено Лазина. Ова село е многу старо и се спомнува во најстарите турски документи. Од самиот почеток било македонско село и не претрпело никакви промени до денес.

Според бугарските документи, Желево се спомнувало како населба со приближно 1.200 жители и повеќе од 250 куќи. Најголем број жители имало во 1913 година (1.415 жители), а потоа бројот почнал да се намалува – околу 1.000 жители во 1940 година, 605 жители во 1961 година и 418 жители во 1971 година. Според месните луѓе, денес во селото живеат приближно 400 жители.

Бројот на жителите покажува намалување поради масовното иселување во периодот меѓу двете светски војни, кога многу семејства се преселиле во Битола, во селото Породин, во Бугарија, како и во прекуокеанските земји. За време на Граѓанската војна приближно 200 семејства го напуштиле селото и се преселиле главно во поранешна Југославија и во источноевропските земји. Жителите на Желево главно се преселиле во Канада, особено во Торонто, каде што има голема желевска колонија.

Желево е село од збиен тип со типични македонски куќи и пространи балкони. Слично е на другите македонски села од леринскиот и костурскиот крај, како што се: Ошчима, Руља, Бесфина, Брезница, Смрдеш, Габреш, Поздивиште, Д'мбени, или личи на селата од другата страна на Превал кон Преспа.

Според старите преданија, селото Желево го добило името по зборот „жилево“. Поточно, на местото каде што постоело старото село имало високи и големи дрвја со долги и големи корења („жили“ на македонски). Врз основа на зборот „жила“, селото се викало Жилево, а потоа било заменето со Желево. Но, тоа е само легенда. Вистината е дека луѓето од Желево и од целиот тој крај на Егејска Македонија ги рашириле своите корени низ целиот свет и дека низ нивните вени (вена = жила) тече македонска крв.

Работливите раце на желевци ги изградиле двете селски цркви: старата „Св. Никола“, што датира од 1713 година, и „Св. Атанас“, изградена поодоцна, чии ѕидови се насликани со живописни фрески од вредните раце на зографот – мајсторот Ѓорѓи и неговиот син Никола од Лазарополе. Го посетивме Желево попладне и ги видовме сите убавини на селото. Разговаравме и со повеќе жители, меѓу кои беше и еден брачен пар од Желево што живее во Торонто. Средбата беше навистина срдечна, по македонски, и се одржа во еден од трите ресторани покрај патот.

Во оваа прилика треба да нагласиме дека Желево е родно место на бројни познати иселеници, особено во Торонто, меѓу кои и првиот Македонец што дипломирал во Торонто, сликарот Фото Томев, на кого авторот на оваа книга му посветил посебни текстови. Во Желево е роден и првиот претседател на Македонската православна црква „Свети Климент Охридски“ во Торонто, познатиот Спиро Сандер, како и неговиот син Џими Сандер, кој беше прв претседател на националната организација „Обединети Македонци“ во Торонто.

Го напуштивме Желево во тишина и се упативме кон Лерин. Стигнавме до гребенот на планината каде што се наоѓа ски-центарот „Бигла“. Оттаму можевме да ги гледаме новите ветерници поставени на ридот над селото Псодери. Потоа застанавме на едно плато од кое се гледаше голем дел од Лерин, селото Арменско, дел од Пелагонија и неколку села наредени по патот од Лерин кон Воден и Солун. Таму уживавме во убавините што беа дар на мајката природа и си ги спомнавме раскажувањата за комитите (војниците) што ја пролеале својата крв за Македонија, некаде на планината Бигла, предадени од попот Ставрос од селото Псодери.

Во тие мигови сакавме да ги заборавиме грдите историски вистини и сето лошо што му беше сторено на македонскиот православен народ од Егејска Македонија, со надеж дека тоа нема повторно да се случи. Му се молевме на Бога да биде праведен и да му помогне на измачениот македонски народ од Божјата Егејска Македонија да ги ужива сите човекови права, обврски и придобивки опишани во декларациите на ОН.

Приредено со дозвола од: Монографијата за Стив Пљакес од Славе Катин

Новиот свет

Според зборовите на Стив Пљакес, кој е горд Канаѓанин од македонско потекло, Канада е „земјата на иднината“. Тоа е земја со население од над 35 милиони луѓе, главно од англиско и француско потекло. Меѓутоа, има над сто други народности, вклучувајќи околу 150.000 Македонци од сите делови на Македонија. Се состои од следниве 10 области, односно провинции: Алберта, Британска Колумбија, Квебек, Манитоба, Нова Шкотска, Њу Бранзвик, Њуфаундленд, Онтарио, Островот Принц Едвард и Саскачеван; и две самостојни територии: Јукон и Северозападниот крај на Арктичкиот (Француски) Архипелаг. Службени јазици се англискиот и францускиот. Припадниците на разните народности ги зборуваат своите мајчини јазици и имаат свои училишта, цркви и здруженија...

Главен град е Отава, со население од околу 800.000 жители. Се наоѓа во Онтарио, кој е дом и на други големи и важни метрополи, како што се: Монтреал, Торонто, Ванкувер, Едмонтон, Хамилтон, Винипег, Квебек, Калгари, Халифакс, Виндзор и други. Канада има континентална клима, субарктичка на југ и поларна на север. Најпознати реки се Св. Лоренс, Макензи и Нелсон. Од езерата ги знаеме Горното Езеро, Хурон, Ири, Онтарио, Винипег и други. Најпознати планини се Карпестите Планини, што се протегаат низ западниот дел на Канада.

Пред доаѓањето на Европејците, Канада била населена главно со Индијанци Ирокези и со Ескими. Се верува дека Норманите пристигнале за првпат во XI век. Сепак, се смета дека Џовани Кабото, италијански морепловец во служба на Англија, први ги открил источните брегови и полуостровот Лабрадор во 1497 година. Првите доселеници од Европа биле Французите, кои го основале Квебек во 1608 година, предводени од Самјуел Шамплен. Во 1620 година Канада била позната како „Нова Франција“. Во спомнатата година основале посебна компанија за да ја колонизираат новата земја и да ги искористат нејзините огромни природни богатства.

Во текот на XVII век во Канада пристигнале и англиските колонисти. И тие се бореле со Ирокезите и полека освојувале територии, ширејќи се кон запад. На почетокот на XVIII век француско-англиската војна во Европа предизвикала определени судири и во Канада. Бидејќи освојувачката политика во Европа, водена од Луј XIV, донекаде ја запоставила Канада, доминацијата почнала да се префрла од Французите кон Англичаните. За време на војната за шпанското наследство Англичаните успеале да преземат некои територии. Со Утрехтскиот мировен договор во 1713 година им било признаено правото на териториите околу Хадсоновиот Залив. За време на Седумгодишната војна Англичаните ја освоиле целата територија на Канада, а таа им била доделена со Парискиот мировен договор во 1763 година. Во текот на XIX век дошло до големо преселување и ширење на колонистите кон запад, што довело до формирање на канадската конфедерација со статус на доминион во 1867 година.

Стив Пљакес, како човек на канадскиот бизнис и напредок, вели: „До крајот на XIX век Канада беше земјоделска и сточарска земја чие основно богатство се состоеше од шуми и огромни површини земја на кои растеше прочуената канадска пченица што се извезува. Во оваа стопанска структура доминираше земјоделството, како што беше случајот и во САД. Меѓутоа, индустријата почна да се развива кон крајот на XIX век. Одличните услови за индустриски развој ѝ овозможија на оваа значајна стопанска гранка огромно да се развие. Оттука, денес Канада е индустриска и земјоделска светска сила во која странскиот капитал, особено оној на САД, има огромно влијание. Канада поседува големи водни енергетски ресурси и високо развиена прехранбена, металска, автомобилска, дрвна, кожарска и хемиска индустрија, рафинерии на нафта и други гранки. Има и високо развиено земјоделство, лов и риболов. По Русија е втора во светот по богатството со иглолисни шуми. Има и високо развиен железнички, автомобилски, воздушен, езерски и патен сообраќај.

Денес Канада се смета за светски пример за мултикултурно општество. Од Втората светска војна наваму, во оваа демократска и многунационална земја се случија многу значајни културни и економски промени. Тоа значеше голема преобразба на нејзината етничка структура. Таа беше првата земја во светот што службено ја призна мултикултурната разноликост и што ја поддржа постојаната и доследна недискриминаторска политика. Оттука, тие ја прогласија мултикултурноста за политика на канадската влада. Тоа значи дека секое лице има право на слобода на совеста, вероисповеста, мислењето, изразувањето, мирното собирање и здружување, слобода да ја негува сопствената култура, да ја шири и практикува сопствената вера и да го користи својот мајчин јазик.

Законодавството и мултикултурната политика на Канада се особено толерантни кон сите национални црковни заедници, вклучувајќи ја и Македонската православна црква. Македонските црковни заедници станаа вистински мостови за сеопфатно унапредување на односите меѓу Македонците и другите народности што живеат во Канада“, изјавува Стив Пљакес.

Затоа Канада често се нарекува „Ветената земја“ за Македонците, особено за оние од егејскиот дел на Македонија, кои во Канада уживаат секое човеково право. Од друга страна, во сопствената земја тие се третираат како странци; им се одрекува националниот идентитет; изложени се на асимилација, денационализација и систематско истребување од сопствената земја. Токму поради тоа Македонците во Канада со право и со гордост ја пеат химната „O, Canada…“

ДОСЕЛУВАЊЕТО ВО КАНАДА

Во изданието „Македонците во САД и Канада“, „Македонска искра“, Скопје, 2002, 1-380 (на македонски и англиски) од авторот на овој текст, се вели дека македонското иселување во основа се совпаѓало со случувањата на Балканот и зависело, уште повеќе, од случувањата во Македонија. Како резултат на тоа, стапката на иселување и одење во печалба била условена, пред сѐ, од тешките економски маки, а во многу малку случаи имала национален и политички карактер. Бедните, тешки, а често и невозможни услови за живот и постојаната борба за опстанок ги принудиле многу Македонци да се определат, меѓу другото, да ја напуштат сопствената земја за да се населат на друго место.

Процесот на одење во печалба и иселување од Македонија, односно во Соединетите Држави и Канада, бил карактеристичен за традиционалните иселенички краишта: Леринско, Битолско, Преспа, Костурско, Охридско, Воденско, Прилепско, Струшко, Солунско, Тетовско и други делови од Македонија.

Иселеничките бранови од овие краишта се зголемиле по Илинденското востание во 1903 година, но станале поинтензивни по Балканските војни и Првата светска војна, кои, наместо да донесат ослободување од петвековното ропство, довеле до тројна поделба, угнетување, асимилација, денационализација и физичко уништување на македонскиот идентитет и култура. Сето тоа го сториле штотуку ослободените соседи на Македонија: Бугарија, Кралството Југославија, Грција и Албанија.

Тоа што се случувало во претходниот период во текот на неколку векови и тоа што се случило по Првата светска војна довело, за релативно краток период, до големи миграциски движења и етнички промени во определени делови од Македонија, што имало погубни последици за македонското население.

Според тоа, според извештај од 13 мај 1949 година на Специјалната комисија на ОН за Балканот, 232.000 Македонци од Егејска Македонија, вклучувајќи ги и семејствата на Стив и Лили Пљакес, се иселиле, а на нивно место грчките власти ја населиле и колонизирале Егејска Македонија со бегалци од Мала Азија.

Специфичен беше и периодот по 1960 година. Како резултат на отворањето на СФР Југославија кон светот и нејзиното вклучување во меѓународната поделба на трудот, заедно со создавањето градско население во градовите и либерализацијата на политиката за одење на работа во странство, многу работници и интелектуалци од поранешната СР Македонија се иселиле и се населиле во Северна Америка. Иселеничките бранови од Македонија кон сите краишта на светот продолжуваат и денес, но интензитетот варира во зависност од економските и политичките моменти во Македонија, на Балканот и во светот.

Некои пореални проценки покажуваат дека, од средината на XIX век до денес, повеќе од еден милион Македонци од сите делови на Македонија се преселиле во разни земји. Во отсуство на целосни статистички и други податоци, многу е тешко точно да се утврди бројот, но се проценува дека околу 500 илјади македонски иселеници живеат во САД, Канада и Австралија, од кои околу 150.000 живеат во САД, приближно 150.000 во Канада и повеќе од 200.000 во Австралија и Нов Зеланд. Се проценува дека повеќе од 150.000 Македонци живеат во Европа и во други земји. Се проценува и дека околу 50.000 иселеници од македонско потекло живеат во Јужна Америка, Египет, Велика Британија, Јужна Африка и во источноевропските земји, како и во Турција, каде што има повеќе од 300.000 Македонци-муслимани и етнички Турци од Македонија.

Според Стив Пљакес, раните македонски печалбари во минатото, а подоцна и македонските иселеници, доаѓале главно од селска средина и живееле во потешка економска состојба, со помалку образование и ниски стручни квалификации, за разлика од денешните доселеници, кои главно имаат високо образование и се стручно оспособени. Оттука, главната цел на иселувањето била да се обезбеди основна егзистенција и да се заработат пари за семејството. Бројот на печалбари што ја напуштиле татковината од политички причини или само поради традицијата да се оди во печалба бил многу мал.

Меѓутоа, меѓу поновите генерации, како и меѓу дојденците од поново време, особено од Република Македонија, има сѐ повеќе високообразовани иселеници со повисок културен и општествен статус, што постави ново структурно ниво во македонската дијаспора. Така, меѓу нив има интелектуалци од различни области на дејствување што се потврдиле не само во Македонија, туку и низ светот.

Стив Пљакес вели: „Начинот на живот на македонските иселеници во дијаспората претрпе делумна преобразба поради промените во нивната економска и општествена положба, образованието, квалификациите и зголемениот паричен потенцијал. Освен тоа, многумина од нив, особено од егејскиот дел на Македонија, си пробија пат во повисокото општество во кое живеат. Но, што се однесува до политичкиот живот во нивните нови средини и општества, македонските доселеници заостануваат далеку зад другите етнички групи, како што е случајот и со доселениците од другите балкански земји. Сепак, нивните достигнувања на економски, духовен, образовен, културен и спортски план придонесуваат сѐ повеќе да не се третираат како граѓани од втор ред, туку како составен и важен фактор во новите заедници во дијаспората, особено во многуетничките општества какво што е Канада“, и продолжува.

„Најраните облици на собирање на македонските иселеници датираат од времето на нивното масовно пристигнување во новите средини, кога со себе ги донеле својата култура, традиции, вера и обичаи. Како резултат на тоа, тие формирале свои верски и културни здруженија, како и здруженија за взаемна помош. Нивната цел била да ја зачуваат македонската култура, обичаите и верските традиции, да обезбедат пари за социјално загрозените Македонци и да прибираат средства за изградба на цркви, училишта и други објекти во своите нови средини, а и во своите родни места во Македонија“.

Најголемото население Македонци дошло во поранешниот Советски Сојуз за време на Граѓанската војна во Грција и се населило во кавкаските краишта. Бројот на Македонците од Беломорска Македонија изнесувал околу 7-8.000 само во Ташкент и околината, од 1949 година наваму. Тој број подоцна нагло опаднал поради големиот број повратници во Грција, Македонија и други земји.

Денес неколку илјади Македонци, главно од Егејска Македонија, живеат во поранешните источноевропски земји: Романија, Унгарија, Чешка и Словачка, Полска, Украина, Русија и други земји. Освен тоа, има и бројни доселеници што потекнуваат од мешани бракови на Македонци од сите делови на Македонија.

Покрај прекуокеанските земји, Европската Унија и другите земји, републиките Хрватска и Словенија се земји во кои на Македонците како национално малцинство им се загарантирани сите права. Тоа се земји чии влади, преку материјална и финансиска помош, го помагаат развојот на малцинствата за да ги промовираат своите национални, културни и јазични вредности. Така, Македонците служат како мост за развивање пријателски односи меѓу Хрватска, Словенија и Македонија, промовирајќи ги овие две земји како демократски и граѓански општества. Судбината на Македонците во Србија и Црна Гора е слична, ако не и идентична, со онаа на Македонците што живеат во Хрватска и Словенија. Но овде, поради проблемот со Српската православна црква, Македонците немаат свои верски храмови; сепак, тие се организирани во културно-уметнички друштва и други здруженија.

„Има Македонци што живеат и во Пакистан и што се сметаат за потомци на војниците и генералите на Александар Македонски (Велики)“. Ова го констатиравме со Мајкл Китли. „Во Хималаите, во источниот дел на Пакистан, има племе што се разликува од другите. Тие се високи, со бела кожа. Имаат своја самостојна територија што ја нарекуваат Хунза или Хунзакут, зборуваат бурушаски и се изјаснуваат како Македонци. Сонцето на нивното црвено знаме има осум златни зраци. Неодамна го прифатија исламот, но ги задржаа старите македонски традиции.

Освен тоа, има Македонци во Израел чија судбина е слична на онаа на Евреите. Нивниот тежок живот, целокупните услови, силната љубов кон верата, нацијата, земјата, минатото и иднината ги натераа Македонците и Евреите да ги воспостават своите суверени и независни држави. Еден од нив сум и јас, кој од Евреите научив колку макотрпно тешко е и колку жртви се потребни за да се воспостави држава: колку е уште потешко да се извојува слобода и како новосоздадената држава, Република Македонија, треба да се брани, гради, штити и развива возвишено, со силна вера, голема љубов и најдобра надеж“, изјавува Стив Пљакес.

ЊУМАРКЕТ – МЕСТОТО НА ЖИВЕЕЊЕ И НА БИЗНИСОТ

Семејството на Стив Пљакес се пресели од Торонто во Њумаркет, градот во округот Јорк во провинцијата Онтарио. Градот Њумаркет беше нов, но иден град на Стив Пљакес и неговото семејство. Населен е со околу 80.000 луѓе, кај кои за 77% англискиот е мајчин јазик, а потоа се зборуваат италијански, француски, руски, шпански и македонски. Се наоѓа на реката Холанд, што одамна го направи овој крај природен пат за движење меѓу Езерото Онтарио и Езерото Симко, на надморска височина од околу 250 метри.

Според пишаните документи, во јуни 1800 година Тимоти Роџерс, квекер од Вирџинија, го истражувал крајот околу реката Холанд за да најде погодно место за нова квекерска населба. Некои од квекерите во Соединетите Држави биле заинтересирани да се преселат на север, вознемирени од насилството во кое се очекувало да учествуваат за време на Американската револуција. Во 1801 година Роџерс се вратил заедно со неколку квекерски семејства што ги напуштиле своите домови во Вермонт и дошле на новото место во Канада.

Потоа, до Божиќ 1801 година, Џозеф Хил изградил мелница на реката Холанд, преградувајќи ја за да создаде мелничко езерце што денес е познато како Фери Лејк. Градчето „Горна Јанг Стрит“ никнало околу мелницата, што објаснува зошто неговото главно централно подрачје било сосредоточено на реката Холанд, а не на блиската Јанг Стрит. Хил изградил и штавилница веднаш северно од мелницата, како и првата продавница и куќа, и уште мелници. До 1802 година Елиша Биман почнал да основа претпријатија и да купува земја во Њумаркет. Прво била мелницата, а наскоро следувале и други дејности. Градот продолжил да расте низ раниот XIX век, заедно со формирањето на Аурора и Холанд Лендинг, а пазарот што се одржувал на сегашното централно место го дал името „Њумаркет“.

Армитиџ била првата населба на Кинг, именувана во чест на нејзиниот прв доселеник Амос Армитиџ. Него го привлекол Тимоти Роџерс, лојалист од Вермонт, кој во 1801 година патувал по Јанг Стрит и го нашол крајот привлечен, па поднел барање и добил концесија за земја од вкупно 40 фарми, секоја од 200 акри (0,8 км2).

Куќата Џон Богарт на Лесли Авенија е најстариот станбен објект во Њумаркет и најстарата двокатна станбена зграда северно од Торонто. Изградена е во 1811 година и сѐ уште служи како куќа. Во голем дел од XX век Њумаркет се развивал по оската исток-запад на Дејвис Драјв, ограничен на просторот меѓу Јанг Стрит на запад и Бејвју и Лесли Стрит на исток, а се протегал од малку северно од Дејвис на север до подрачјето на Фери Лејк на југ. До 1950-тите Њумаркет доживувал предградски градежен бум поради близината до Торонто. Населението пораснало од 5.000 на 11.000 меѓу 1950 и 1970 година.

До почетокот на 1980-тите изворното историско централно подрачје страдало, бидејќи повеќето дејности се преселиле во крајот околу Апер Канада Мол, со дополнителни трговски низи што се развивале директно преку раскрсниците на југ и југоисток. Заедничкиот напор за оживување на историското централно подрачје кон крајот на 1980-тите бил успешен. Голема инвестиција направил Градот во 2004 година во уредување на уличниот амбиент и подобрување на инфраструктурата на патиштата и тротоарите во историскиот центар. Историскиот дел на Главната улица во центарот повторно е главно жариште на Градот.

Доаѓањето на Автопатот 404 го сврте движењето кон запад, повлекувајќи го развојот повторно кон исток и опфаќајќи го дотогаш одвоеното селце Богарт Таун на раскрсницата на Мјулок Драјв и Лесли Стрит. Оттогаш Њумаркет значително порасна, пополнувајќи се во сите правци. Границите на градот сега се протегаат од Батерст Стрит на запад до Автопатот 404 на исток, и од малку јужно од Грин Лејн до малку северно од Сент Џонс Сајдроуд, опфаќајќи го поранешното селце Армитиџ на Јанг Стрит јужно од Мјулок Драјв. Надворешната граница на Градот се допира со Аурора на југ.

Во Њумаркет се наоѓа Lilcris Industries Limited, што работи од средината на 1970-тите. Стив Пљакес со гордост нагласува дека оваа компанија е прва во издавањето индустриски простор во Њумаркет. Со утврдена потреба од простор за мал бизнис во Градот Њумаркет, нејзините основачи пристапиле кон купување акр земја на Твини Драјв и кон изградба на првата зграда од 14.000 квадратни стапки со индустриски единици од приближно 1.000 квадратни стапки секоја. Како што и се очекувало, сите единици биле издадени уште додека траела изградбата. Била купена уште земја и биле изградени уште згради, како што растела потребата од индустриски, деловен и канцелариски простор во оваа напредна заедница. Денес Lilcris Industries Limited има 6 имоти во Њумаркет, 4 во Орилија и 1 во Гормли, со над 130 единици што ги задоволуваат потребите од мали складишни единици, малопродажба и извршни канцеларии до големи индустриски простори. Стив Пљакес вели и дека внатрешниот тим за управување со имоти обезбедува одѕивна и ефикасна администрација и одржување. Со над 30 години искуство, тие им нудат помош на потенцијалните закупци при утврдувањето на нивните потреби од простор.

Приредено со дозвола од: Монографијата за Стив Пљакес од Славе Катин

Залагање за Македонија

КАНАДСКИ АКТИВИСТ ЗА ЧОВЕКОВИ ПРАВА: ОДБИЕН НА ГРЧКАТА ГРАНИЦА

Стив Пљакес, познат етнички македонски активист од Канада, беше вратен од грчките гранични службеници на границата меѓу републиките Македонија и Грција. Г-дин Пљакес се обиде да го премине граничниот премин Богородица-Негочани (Ники) на 6 јули 2002 година за да ја посети земјата на своето раѓање.

Грчките гранични службеници го известија г-дин Пљакес дека неговото име е на „Списокот на недозволени лица“ на таа земја, иако не можеа да објаснат зошто. Службениците му дадоа на г-дин Пљакес официјален документ со кој се потврдува дека неговото име е запишано на грчкиот „Список на недозволени лица“.

Ова не е првпат г-дин Пљакес да биде одбиен да влезе во Грција. Првиот пат се случи во 1992 година и оттогаш му е одбиен влез во Грција пет пати, вклучувајќи ја и 1996 година, кога беше дел од придружбата што патуваше со играорната група „Македонка“ од Торонто. Во таа прилика, на сопругата на г-дин Пљакес, Лили Пљакес, ѝ беше дозволено да влезе во Грција со играорната група, додека тој мораше да остане.

Г-дин Пљакес е роден на 2 јуни 1940 година во селото Зелениче (Склитрон на грчки), а во 1952 година законски се иселил од Грција во Канада. Оттогаш му е дозволено само двапати да го посети своето родно место.

Г-дин Пљакес верува дека е ставен на грчката црна листа веднаш откако станал активист за правата на етничките Македонци во Грција и на други места. Имено, во 1988 година тој стана претседател на Организацијата „Обединети Македонци“ на Канада, организација што се залага за етничко, културно и духовно единство на сите етнички Македонци родени во етно-географска Македонија и на нивните потомци. Во последните две години г-дин Пљакес беше и претседател на македонската православна катедрала „Свети Климент Охридски“ во Торонто.

Г-дин Пљакес рече: „Барањето праведен однос кон македонското малцинство во Грција не треба да биде злосторство. Со ова дејствие Грција уште еднаш се покажа како антитеза на демократска земја во која отворената размена на различни гледишта се прифаќа и поттикнува. Ваквото самоволно однесување ја прави Грција срам за Европската Унија.“

Македонското движење за човекови права на Канада е активно на прашањата за човековите права на Македонците од 1986 година. Ги следи своите двојни улоги на застапување и образование низ цела Канада и на Балканот, меѓу другото, со истакнување на случаите на кршење на човековите права или на неправди сторени врз припадниците на македонските малцинства во земјите на Балканот.
Бил Николов – Македонско движење за човекови права International, 31 јули 2002 година

ГЛЕДИШТАТА НА ВИСТИНАТА

Стив Пљакес се сеќава на безброј случувања од минатото и зборува за нив со извонредна елоквенција, како да се случиле денес. Навраќајќи се на својот живот во Егејска Македонија, на периодот од првите години на доселувањето и на справувањето со новото и непознатото, тој покажува длабоко познавање на настаните, фактите, вистината и судбината, каде што ништо не е испуштено ниту заборавено, туку останало во неговото сеќавање.

Низ овие страници се издвојуваат поединечни настани и случувања што го градат мозаикот на времето и вистината. Кога станува збор за јунакот на монографијата, Стив Пљакес, за неговата сопруга и за другите нему блиски личности, фактите покажуваат дека станува збор за извор на неисцрпна енергија и за единствено огледало на авторскиот пристап да се прикаже автентична приказна и објективна стварност.

Како појаснување, Стив се соочил со суровата вистина уште од детството, кога бил сведок на македонското партизанско „Движење за слобода“ родено во пазувите на македонските деца и македонските краишта. Тоа била нивната надеж за слобода, за самоопределување, за нивниот опстанок и опстојување во егејскиот дел на Македонија, каде што патриотизмот се казнувал најсурово, при што грчките режими користеле секакви средства и начини да ја уништат секоја напредна и национална искра, мисла и дејствие во своето беломорско подрачје.

Стив вели дека Грците ги мразеле Македонците. Едноставно сакале да ги направат да исчезнат засекогаш од земјата. Да ги избришат од етничката карта. Тој истакнува дека имале три различни обвиненија против Македонците. Првото беше да си комунист. Второто – да си Бугарин. И третото, најсуровото – кога некој ти чепка во зеницата на окото – да си Македонец.

Секако дека едно од овие три обвиненија можело да му се припише секому. А штом еднаш човек ќе се најдеше во виорот на суровоста на грчките острови или ќе беше казнет во затвор само затоа што побарал правда и вистина, тогаш, речиси секогаш, немаше надеж за враќање дома.

Сведок на страдањето на својот народ, Стив, уште како дете, копнеел да се приклучи на Движењето. Копнеел тоа да се случи што поскоро. Меѓутоа, поради сплет на околности, за него било предоцна, зашто до 1949 година завршило сѐ што било поврзано со војувањето и со слободарските предизвици. Тој гледал и слушал колку биле тероризирани и злоставувани оние Македонци што одбивале да станат Грци или да се откажат и да го заборават својот македонски код. Својот македонски јазик. Стравот бил голем, зашто грчките власти користеле секакви можни начини и средства за да казнат секоја напредна мисла, да уништат секоја напредна идеја. Тоа биле сурови методи. Дури и под прозорците на нивните домови доаѓале доушници да слушаат дали се зборува македонски јазик, дали се пее македонска песна.

Дури и старите луѓе биле принудувани да одат на курсеви и во вечерни училишта за да учат грчки. Но Македонците тој страшен кошмар и агонија ги издржале храбро, цврсто и со патриотизам, а не се откажале од својата најсвета одлика – својот македонски идентитет.

Стив Пљакес е човек што чита многу и е добро информиран. Во една прилика рече дека една од најголемите христијански заповеди гласи: „Возљуби го ближниот свој како самиот себе.“ Меѓутоа, оваа заповед не важела за времето на Филип и Александар Македонски, особено по битката кај Херонеја. За жал, оттогаш наваму, условно кажано по Првиот Илинден за Македонците до денес, антагонизмот меѓу Македонците и Грците е на многу високо ниво.

Стив Пљакес вели и дека во литературата е запишано оти и омразата и љубовта, верата и битката, покорноста и соработката, и злите мисли кон ближниот и кон сето што тој го поседува, продолжиле да растат меѓу двата христијански народа – грчкиот и македонскиот.

Дел од оваа вистина е присутен и сега, и многуте разновидности на соседскиот живот понекогаш влијаат врз иднината на соживотот, а друг пат фрлаат темна светлина врз тие патишта и ги претвораат во лавиринти.

За да го потврдиме горенаведеното, да почнеме од почеток. Факт е дека во моментов Егејска Македонија опфаќа голем дел од јужна Македонија и дека во неа националниот состав на населението претрпел огромни етнички промени, особено по Балканските војни и поделбата на Македонија. Македонците под грчка власт беа, и сѐ уште се, подложени на асимилаторски измачувања и присилно иселување, со единствена цел да се промени етничкиот состав на Македонија. Тоа се прави поради тоа што македонскиот народ, според своите одлики и обичаи, јазично и етнички, се разликува од грчкиот.

Поради тоа, од самиот прв миг кога грчката буржоазија ја прошири својата власт врз Егејска Македонија, таа воспостави политика на физичко истребување на македонскиот народ и на менување на етнолошкиот состав во своја корист. Така, со намера да ја избрише секоја можна трага што потсетува на македонскиот карактер на Егејска Македонија, грчката буржоазија донесе закон во ноември 1926 година за давање грчки имиња на селата и градовите, планините, полињата, топонимите, реките и така натаму. На сето што остана од Македонија и од македонскиот народ.

Според Стив Пљакес, за време на Граѓанската војна во Грција, во периодот 1946-1949 година, продолжиле со егзодусот на многу Македонци и на членови на грчката комунистичка партија. Уште тогаш Македонците се сметале за потенцијално нелојални кон грчката држава. Затоа, на 1 октомври 1947 година бил донесен декрет за одземање на правото на државјанство, по што следувале чекори за нивно протерување од тогашна Северна Грција, а денес Македонија, но со грчки карактер.

Факт е и дека за време на Граѓанската војна во Грција приближно 30.000 деца на возраст меѓу 2 и 14 години, од кои мнозинството Македонци, биле истерани во поранешна Југославија и во други источноевропски земји. Во тоа време повеќе од 50.000 Македонци биле принудени да се иселат поради тешките и сурови одмазди на кои биле подложени припадниците на македонското национално малцинство. Повеќе од 17.000 загинале во Северна Грција.

Факт е и дека на 23 август 1953 година бил донесен декрет за колонизирање на пограничните краишта со „нови колонисти што имаат здрава национална свест“. Затоа Грци се населиле во местата од кои се иселиле Македонците. Истиот декрет значел дека на бројни Македонци, бегалци од Грција, им било одземено грчкото државјанство, а имотите им биле конфискувани.

Стив Пљакес вели: „Во 1959 година грчката влада донесе закон што предвидуваше задолжителни изјави за лојалност. Оттука, грчките власти побараа населението во селата околу Лерин (сега Флорина) и Костур (сега Касторија) јавно да потврди дека не зборува македонски јазик. Такви мерки беа преземени и кон иселениците од Егејска Македонија во Австралија и Канада. Покрај тоа, во 1967 година имаше интересна наредба со која се забрануваше употребата на македонскиот јазик, што беше чин на одземање на нивното државјанство, како и други мерки за асимилација на Македонците“, изјавува тој и продолжува.

„Факт е и дека асимилацијата на Македонците од страна на грчките власти продолжува да се врши и сега, преку системот на образование. Преку неможноста да се најде вработување во која било државна установа за оние што се изјаснуваат како Македонци, и преку цела нова низа закони и прописи што се дискриминаторски во однос на македонското национално малцинство.

На пример, ќе ја истакнеме одлуката од 1982 година во врска со репатријацијата на грчките граѓани и политичките бегалци, која дозволуваше само „Грците по раѓање“ да се вратат во Грција, односно оние што ќе се откажат од својот македонски идентитет и ќе прифатат грчки имиња. И законот од 1985 година содржи дискриминаторска одредба што ги спречува Македонците во Република Грција да го стекнат правото на сопственост врз имот.

Врв на сето тоа е што во 1986 година грчката влада го тргна универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје од списокот на странски академски установи чии дипломи се признаваат во Грција, со објаснување дека предавањата на овој универзитет се одржувале на јазик што не е „меѓународно признаен“, вели Стив Пљакес.

Ова покажува дека службеното негирање на постоењето на македонското национално малцинство останало постојано во грчката политика, без оглед на владата што била на власт: лева, десна или профашистичка.

Во поново време грчката политика повторно е свртена против припадниците на македонското национално малцинство. Слични судбини имаат турското, албанското, влашкото, ромското и другите малцинства што живеат во Грција. Дел од рецидивите на грчката „демократија“ и натаму се очигледни.

Според Стив Пљакес: „Факт е и дека Република Грција одби да ја признае Република Македонија под нејзиното уставно име, со објаснување дека употребата на името ги покажува нејзините територијални аспирации кон делови од грчка Македонија. Вршејќи притисок врз Република Македонија, Грција наметна неформална строга трговска блокада во есента 1992 година, затворајќи ја својата граница со Македонија во февруари 1994 година, со цел да нанесе економска штета, да ја наруши инфраструктурата и да го фрли на колена својот северен сосед, Република Македонија.“

Факт е дека Грција грубо и навредливо ги враќа Македонците што се родени или потекнуваат од егејскиот дел на Македонија при обидот да влезат во таа земја од Европската Унија, иако имаат американски, канадски или австралиски пасоши. Инаку, сите овие граѓани на светот се лојални, добро познати и признати, а многумина од нив се деловни луѓе, културни и истакнати граѓани во новите средини во Соединетите Држави, Канада, Австралија, Европската Унија и во други земји.

Оваа грчка политика кон Република Македонија, со разновидни дипломатски активности, го забави процесот на нејзиното меѓународно признавање и придонесе за преседанот таа да биде примена во Обединетите нации под привремено име. А Грција е силна затоа што е членка на Европската Унија.

Меѓутоа, таа заборава дека не е национално хомогена, туку дека всушност е многунационална земја со сите потенцијални политички последици од тоа; дека треба да ги прифати европските прописи во врска со односот кон малцинствата и заштитата на нивните човекови и културни права; дека е земја од која потекнува зборот „демократија“; дека е земја со широки трговски, културни и други потенцијали; дека заедно со Македонија е земја на минатото, со надеж дека ќе биде и земја на иднината; и, конечно, дека е сосед на Република Македонија, на која треба да ѝ биде десна рака кон подобро утре“, изјавува Стив Пљакес.

Тука мораме да нагласиме дека македонскиот и грчкиот народ, без оглед на своите политики, отсекогаш соработувале и во добри и во лоши времиња. Тоа е потврдено во последните децении со сѐ поголемата соработка меѓу двете земји и нивните народи во културната и во други области. Во таа смисла се објавени бројни преводи од македонски на грчки и обратно, и постои голема соработка меѓу фолклорните групи, театарските и другите здруженија. Голем број грчки интелектуалци ја осудуваат политичката неправда нанесена врз познати и признати македонски граѓани што потекнуваат од Егејска Македонија. Мораме да го нагласиме и значењето на Грчкиот хелсиншки комитет и на другите здруженија што ги штитат човековите и другите права на секој граѓанин во Република Грција.

Потпишувањето од страна на Грција на Конвенцијата на Советот на Европа за заштита на националните малцинства од септември 1997 година покажа добри знаци за постепени позитивни промени во односот кон малцинствата во Грција. Оваа конвенција веројатно ќе доведе до исчезнување на причините за грчкото негирање на името на Република Македонија и на правата на македонското и на другите малцинства во Грција.

Уште еден факт е дека во поново време Грција далеку води пред сите други странски инвеститори што вложиле свој капитал во Македонија. Така, учеството на грчките компании во повеќе од педесет инвестициски проекти во износ од над 230 милиони долари претставува, од една страна, моќен потенцијал и заздравување, а од друга страна значи економска зависност на македонското стопанство од грчките инвеститори.

Добрите економски односи меѓу Република Македонија и Република Грција и натаму даваат очекувања дека соработката и инвестициската политика на двете земји ќе продолжат и во иднина.

ПРЕТСЕДАТЕЛ НА „ОБЕДИНЕТИ МАКЕДОНЦИ“

Во Канада, Стив внимателно ги следи активностите на високо признатата и една од најстарите организации на македонски иселеници, „Обединети Македонци“. Нејзината програма и многу впечатливиот ангажман го привлекоа Стив да ѝ се придружи на организацијата набргу по своето венчавање во Македонската православна црква „Свети Климент Охридски“ во Торонто. Тој стана еден од најактивните членови и поддржувачи, како силен поборник за афирмација на македонската кауза и на македонската многуетничка заедница во Канада. Многу од неговите заложби, упорноста и конкретните дејствија беа успешно спроведени. Тоа се постигнува преку разни форми, содржини и начини, и преку непосредни настани за време на претседателствувањето на Стив.

Имено, во 1988 година, кога беше избран за претседател на „Обединети Македонци“, се отвори нова страница во програмски, организациски и манифестациски поглед. Претседателот, заедно со своите соработници, истомисленици и бројни верни членови, навистина направи голем чекор. Факт е дека Стив вложи значителни напори за да ја обнови и да ја направи подинамична нејзината работа. Да воведе дел од современите пристапи за да покаже и докаже дека македонската нација и земја имаат длабоки корени. Дека нивната цивилизација и национално достоинство имаат вековна потврда и самопотврдување.

Годината 1988 е одбележана како многу значајна со два многу важни настана, на кои присуствуваше делегација на „Обединети Македонци“. Првиот настан веќе е спомнат – Првата светска средба на децата бегалци во македонската метропола Скопје. Вториот се одржа во Њујорк на 10 август. Тогаш група чесни патриоти организираше марш до зградата на светското собрание – до Обединетите нации на Ист Ривер. Одборот на „Обединети Македонци“ се согласи кога Стив Пљакес побара помош и поддршка. И, всушност, тие беа водечката група што ги претставуваше Македонците во Обединетите нации. Истиот ден, одбележувајќи 75 трагични години од поделбата на Македонија, шестчлената делегација се качи на 33-иот кат, каде што беше примена во Генералниот секретаријат на Обединетите нации. Таму ја објаснија целата приказна – дека сакаат нашата Македонија повторно да биде обединета и да биде една целина под небото на Вардарска, Пиринска и Егејска Македонија и Мала Преспа.

Понатаму, низ времето и активностите, Стив и неговите пријатели се стремеа да покажат и докажат во Канада и Америка дека македонскиот народ е библиски народ и дека не случајно се спомнува неколкупати во Светото писмо; дека континуитетот на неговото постоење е неизбришлив доказ; или дека најголемиот стратег и војсководец не случајно се викал Александар Македонски. Преселби, војни, насилства и егзодуси постојано ги следеле. Но Македонците беа и остануваат Македонци на својата територија и на Балканскиот Полуостров, на јужниот крај на европскиот континент.

Во 1991 година Стив Пљакес повторно беше избран за претседател на познатата организација „Обединети Македонци“ на Канада. Истата година, 8 септември е најважниот ден во современата македонска историја. Најважниот настан за Македонците каде и да се тие низ целиот свет, кои толку долго чекаа да имаат своја независна матична земја. Имено, на 6 септември се одржа референдум за независна, суверена Република Македонија. По толку војни, окупаторски разурнувања и неискажани смрти, дојде денот македонскиот народ сам да одлучи – и тој навистина одлучи: одлучи да биде свој на своето.

На референдумот организиран во Република Македонија и во големите иселенички заедници на Македонците низ целиот свет, резултатот беше впечатлив. Дури 96 отсто од македонскиот народ гласаше за своја независна македонска држава.

Стив зборуваше за учеството на македонските иселеници на гласањето во Канада. Гласачките места беа отворени во Торонто и Виндзор, во црквите „Свети Климент Охридски“, „Свети Илија“ и „Свети Никола“, како и во паркот „Обединети Македонци“. По броењето на гласовите, резултатот беше уште повпечатлив – 99% беа за независна Македонија. Следуваше меѓународна верификација. Признавањето на Македонија започна од Софија, а потоа следуваа Анкара, Москва...

Признавањата од целиот свет продолжија. Беше многу важно и Соединетите Држави да застанат на наша страна. Организацијата „Обединети Македонци“ ги немаше потребните американски врски, па, според Стив Пљакес, тие стапија во контакт со Македонската патриотска организација (МПО) од Гери, Индијана. Им се обратија со порака во која се вели: „Ако вие, како што тврдите, сте македонска организација, тогаш ајде да работиме заедно.“

„Подготвивме резолуција и се договоривме дека ќе работиме поенергично за признавањето на нашата земја“, вели Стив. Двете организации ги ставија своите потписи на Резолуцијата – Стив Пљакес за Организацијата „Обединети Македонци“ на Канада и Иван Лебамов за Македонската патриотска организација на САД, се вели во аналите.

Од тој ден натаму, односно од 8 септември, Владата на Република Македонија и македонскиот народ запловија по својот суверен, независен пат. А ние, вели Пљакес, ја промовиравме нашата кауза и до денес сите работиме за доброто на Македонците, за благосостојбата на македонската држава. Надежта умира последна. И се надеваме дека еден ден Македонија ќе биде обединета.

Не изненадува, но за нас тоа беше тажен ден, истакнува Стив, зашто во 1992 година Македонија ја предаде нашата историја и го смени шеснаесеткракото знаме на кралот Филип и на Александар Македонски. Знаеме под каква принуда и уцена, во какви околности беше тоа сторено. Но треба да се има предвид дека Македонија никогаш нема да биде обединета без нашето знаме со сонцето. Со нетрпение ја очекуваме новата, наша суверена држава Македонија, но мораме да се навраќаме, не заборавајќи ги нашите корени во етничка Македонија.

До 1950-тите години македонските иселеници во Канада се организирале во рамките на селски здруженија и на регионални групи, кои развивале општествени и културни активности меѓу своите членови. Во тоа време постоеле организации под влијание на бугарската и грчката пропаганда што ги собирале Македонците од сите делови на Македонија.

Особено по Втората светска војна, некои поединци и групи Македонци во Канада и во САД сериозно почнале да размислуваат за организирање на Македонците на јасна национална основа. Во исто време го покренале и прашањето за зачувување на македонскиот национален идентитет и за македонското национално обединување на македонските иселеници. Во тој период група Македонци ја презела иницијативата за основање македонска национална и патриотска организација. Во таа смисла, првиот потфат бил организирањето на пикникот во 1958 година, кој за организаторите бил неочекувано успешен.

Илинденскиот пикник стана традиционален и се организира секоја година на првата недела од август. Овој пикник е од особено значење за националниот живот на Македонците од Торонто и пошироко. Тој го симболизира единството на сите македонски иселеници.

По успешниот пикник во 1958 година, Организацискиот одбор решил да им се обрати на Македонците со писмо и да им објасни зошто е неопходно да се основа македонска национална организација што ќе ги поддржува интересите на сите македонски иселеници во Северна Америка.

Оттука, на 28 април 1959 година, во хотелот „Кинг Едвард“ се одржа македонска конференција за сите Македонци. Таму беше усвоен уставот на организацијата и беше донесена одлука да се основа Организацијата „Обединети Македонци“.

Од самиот миг на своето основање, организацијата „Обединети Македонци“ имаше активен пристап кон решавањето на низа важни прашања и барања од особено национално значење за македонските иселеници во Канада. Една од најважните задачи и потреби за македонските иселеници беше изградбата на повеќе македонски православни цркви со цел да се задоволат верските, културните и националните потреби на сите Македонци воопшто.

„Обединети Македонци“ презедоа широк спектар културни и образовни активности. Всушност, оваа организација беше регистрирана како македонска национална, културна и образовна организација. Во рамките на овие активности, таа се јавува како организатор на бројни важни културни манифестации за македонските иселеници во Торонто.

„Обединети Македонци“, во текот на своето постоење, успеаја да ги обединат Македонците и на национален и на духовен план. Развија бројни активности во животот на иселениците и успеаја да се ослободат од влијанијата на туѓата пропаганда. Прераснаа во силно јадро за обединување на македонските иселеници од сите делови на Македонија.

На 16 ноември 1968 година „Обединети Македонци“ започнаа активности за основање сопствени подружници во Хамилтон и Виндзор во Канада, како и во Детроит и Колумбус во САД. Овие активности продолжија на состаноците во Детроит на 7 јуни 1969 година и во Хамилтон на 17 мај 1970 година. Оттука, по проширувањето на дејноста на организацијата како национална организација „Обединети Македонци за Северна Америка“, во Торонто од 4 до 6 септември 1970 година се одржа Конвенција на која беше усвоена Резолуција.

„Обединети Македонци“ организираа бројни протести пред грчките, бугарските и поранешните југословенски конзуларни претставништва, барајќи заштита на националните права на Македонците во тие земји. Освен тоа, оваа организација беше еден од организаторите на протестот пред седиштето на Обединетите нации, како и пред Собранието на провинцијата Онтарио во Торонто, барајќи признавање на Република Македонија. Понатаму, во септември 1991 година таа организираше референдум за суверена и независна Македонија и активности за прибирање средства, како и за поддршка на Македонија, особено на Пиринска Македонија и Мала Преспа.

До основањето на литературната група „Браќа Миладиновци“, „Обединети Македонци“ беа и организатор на манифестацијата „Денови на македонската литература и писменост“, што се одржуваше во мај и беше посветена на делото на македонските и сесловенски први просветители, светите Кирил и Методиј. Оваа културна манифестација се организираше со цел културата на македонскиот народ да ѝ се приближи на канадската културна јавност.

Организацијата „Обединети Македонци“ беше и организатор на „Гоцевите денови“, посветени на македонскиот револуционер и културен деец Гоце Делчев. За првпат оваа манифестација беше организирана под името „Гоцева комитска вечер“ во 1972 година. Интересот за оваа манифестација постојано се зголемуваше во последните години. Имено, во 1999 година „Обединети Македонци“ ја прославија својата 40-годишнина. Во таа прилика митрополитот Кирил беше посебен гостин и одржа надахнат говор.

Во февруари 1979 година, за време на годишното собрание на членовите, тие решија да подигнат споменик на паднатите борци за Македонија. И покрај извесни недоразбирања, споменикот беше подигнат пред црквата „Свети Климент Охридски“ и беше свечено откриен на 26 јануари 1980 година. Членовите на „Обединети Македонци“ го посетуваат овој споменик секоја година, на првата сабота од август, точно во 12 часот, во чест на Илинден. Така, од 1980 година Македонците секогаш положуваат венци на овој споменик на секој Илинден, на 11 Октомври, на „Гоцевите денови“, на „Деновите на културата“ и на други празници. Обичај е и свештениците да одржат богослужба за сите борци што паднале за Македонија во текот на секоја година.

Во рамките на „Обединети Македонци“, до неодамна постоеја две училишта: едното за изучување на македонскиот јазик и литература, а другото за изучување на македонскиот фолклор и култура. Училиштето за македонски јазик и литература веќе не постои, додека училиштето за фолклор и култура прерасна во културно-уметничкото друштво „Гоце Делчев“.

Играорната група „Гоце Делчев“ е основана во 1986 година и е една од најактивните групи во Канада. Учествуваше речиси на сите мултикултурни манифестации во Торонто; учествуваше во прославите за Денот на независноста на Канада – 1 јули, како и во разни поворки и студентски игранки; беа чести гости кај Македонците во Китченер и Хамилтон; учествуваше во караванот на народите и во таканаречените манифестации CHIN, како и на многу други собири и манифестации. Во 1988 година учествуваше на „Илинденски денови“ во Битола.

Освен тоа, во рамките на „Обединети Македонци“ функционираше и фудбалскиот клуб „Солун“, што се натпреваруваше во македонско-канадската лига. Оваа организација поседува имот познат како „Македонски парк“, каде што е македонскиот манастир „Св. Илија“, чиј камен-темелник го постави митрополитот Кирил, кој честопати беше драг гостин на „Обединети Македонци“. Тој беше поканет на сите прослави и манифестации, а неговото присуство ги збогатуваше содржините на оваа македонска национална организација.

Затоа Стив Пљакес со право вели дека организацијата „Обединети Македонци“ е основата на изгледите за иден можен развој на македонското иселеништво во северноамериканскиот регион – организација од национално, културно и црковно поле. „Обединети Македонци“ беа најважниот фактор за обединување на Македонците и за претставување и промовирање на неотуѓивото свето македонско име, чест и слава. Оваа организација е чувар на културното и духовно наследство на македонскиот народ. Таа е првата македонска национална патриотска организација, а во нејзините редови и на нејзините значајни настани (особено за големиот ден Илинден) се собираат најмногу Македонци од сите делови на Македонија.

Делото што „Обединети Македонци“ го оствари и што продолжува да го надградува и проширува е големо, светло и непроменливо. Затоа правото и заслугите што ги има оваа македонска организација се посебни и многу важни во содржината на поновата историја на македонските иселеници во Канада.

ПРЕТСЕДАТЕЛ НА МАКЕДОНСКАТА ПРАВОСЛАВНА КАТЕДРАЛА „СВЕТИ КЛИМЕНТ ОХРИДСКИ“ ВО ТОРОНТО

На почетокот на новиот век, во 2000 година, во Македонската православна црква „Свети Климент Охридски“ во Торонто се одржаа едни од најважните избори за одбор. Така, катедралата „Свети Климент Охридски“ доби нов Одбор од 21 член. За претседател беше избран истакнатиот деловен човек и добротвор Стив Пљакес. Во Одборот беа избрани и следниве лица: за потпретседатели Бил Поповски и Михајло Дика, за секретар Митко Роштанковски, за помошник-секретар д-р Енди Плуковски, а за благајници беа избрани Дени Глобочки и Илија Шуклиновски. Покрај Извршниот одбор, беа избрани и 10 членови на Одборот.

Новото раководство предводено од Стив Пљакес во својата програма се залагаше за афирмација на македонската заедница во Торонто и пошироко, за оживување на активностите на сите постојни секции, за формирање Комисија за работа со младите, за соработка со Синодот на Македонската православна црква, за засилување на информативните и образовните активности и за подготовка и печатење на Статутот на „Свети Климент Охридски“.

Црквата на која Стив Пљакес ѝ беше претседател од 2000 до 2002 година е стожер на најголемиот дел од активностите што Македонците ги развиваат во Торонто и пошироко, и уште еден повод за изразување љубов и почит кон нивната родна земја Македонија. Црквата „Свети Климент Охридски“ е најголемиот центар на Македонците што доаѓаат од сите делови на Македонија. Тоа е место на пријателство на Македонците од седум до седумдесет и седум години. Со други зборови, тоа е македонски центар за генерациите што допрва доаѓаат.

Иницијативата за основање на македонската црковна општина и за нејзината изградба се роди на четвртиот Илинденски пикник на Националната организација „Обединети Македонци“, одржан на 29 јули 1962 година. Тоа беше израз на силната љубов кон дедовската земја, Македонија, што секој иселеник ја носи длабоко во своето срце. Повеќе од осум илјади Македонци од Торонто и околината се собраа во пределот Дон Милс. Овој пикник предизвика голема возбуда кај сите присутни, зашто за првпат во Торонто присуствуваше македонски владика – епископот на Злетовско-струмичката епархија, Неговото Високопреосвештенство Наум. Заедно со протоереј Кирил Стојановски тие им се обратија на присутните и одржаа помен на македонски мајчин јазик. Тоа беше незаборавно доживување и остави позитивни траги во црковниот живот меѓу Македонците. Затоа со право се вели дека оваа средба на организираната илинденска прослава значеше вера, желба, единство и љубов кон татковината на македонските иселеници во Торонто и околината. Подоцна, со обновувањето на Охридската архиепископија, се разгоре искра за вековниот црковен и национален живот на македонскиот народ.

На големиот собир, пак, одржан на 7 август 1962 година во хотелот „Кинг Едвард“, беше донесена одлука да се изгради црква што ќе го носи името „Свети Климент Охридски“. За претседател беше именуван истакнатиот иселеник Спиро Сандерс, од селото Желево, Леринско, а за потпретседатели беа избрани Коста Андрус и Пол Базел-Василевски. Освен тоа, Управниот одбор го сочинуваа и Петар Флоров и Ден Папас како секретари, додека за благајници беа избрани Мајк Нешевич и Пол Џорџ, а Надзорниот одбор го сочинуваа: Џим Сандерс, Стево Тодоровски, Ван Петров, Виктор Паскалов, Џон Червенко, Благоја Тодоровски и Луис Мисиос.

На свеченоста присуствуваа неколку стотини македонски иселеници, како и епископот на Злетовско-струмичката епархија, Неговото Високопреосвештенство Наум, и протоереј Кирил Стојановски. Тие беа првите македонски црковно-национални мисионери во најголемата македонска колонија во Канада, кои за првпат, на 12 август 1962 година, во Желевскиот дом во Торонто, извршија и богослужба на македонски јазик и прво крштевање. Тоа беше настан што останува во сеќавањето и е запишан со големи букви во историјата на црковната општина.

Меѓу најзначајните и највпечатливите датуми на црковната општина „Свети Климент Охридски“ е, се разбира, 12 декември 1962 година, кога црквата беше регистрирана кај канадските власти, а документот беше испратен до голем број македонски семејства. Целта беше да се подигне моралот и довербата меѓу македонските иселеници, без оглед од кој дел на Македонија дошле, а кои, не по своја вина, ги задоволувале своите верски потреби во немакедонски храмови, од кои најголемиот дел биле изградени токму со финансиска поддршка од Македонците, особено од оние од Егејска Македонија.

Активностите на членовите на новоформираната црковна општина и на организацијата „Обединети Македонци“ од ден на ден беа сѐ поинтензивни и позначајни во остварувањето на големата идеја за своја Македонска православна црква. Така, во период од две години, тие собраа голема сума пари и купија плац за идниот храм во централниот и богат Торнклиф Парк во Ист Јорк, град збратимен со Скопје. Како резултат на тоа, на 5 април 1964 година, на ова македонско свето парче земја, во присуство на повеќе од 500 луѓе, пријатели на Македонците и општински претставници на заедницата Лизајд, беше поставен камен-темелникот на Црквата. Во таа прилика, во посебна кутија беше запишан и вграден и посебен натпис со имињата на сите членови на црковниот одбор и со нивните родни места во Македонија, напишан на македонски и англиски. Како проект беше искористен моделот на сликарот Петар Стојанов од Желево, Леринско, кој ја понуди сликата на денешната катедрала.

Една година подоцна, на 18 април 1965 година, Архиепископот охридски и скопски и прв македонски митрополит Доситеј, заедно со епископот на Злетовско-струмичката епископија Наум, протоереите Нестор Поповски и Атанас Попов, како и архиѓаконот митрополит Кирил на Полошко-кумановската епархија, во присуство на неколку стотини македонски иселеници од сите делови на Македонија, го осветија храмот „Свети Климент Охридски“.

Со отворањето на Црковната општина, македонските иселеници почнаа да живеат свој македонски црковен живот. Секоја година имаат побогат, поразновиден, сѐ позначаен, посамосвесен и попривлечен црковен живот. Зашто тоа е место за сите новодојдени. Таму Македонците од сите делови на Торонто одат да се помолат пред Божјиот олтар за живот и здравје, успех и среќа. На богослужбите присуствуваат многу луѓе, а свадбите и крштевањата ги збогатуваат душите на Македонците и се најдобар показател дека македонската етничка заедница напредувала и станува сѐ поголема и поразвиена. Иако македонскиот народ во својата матична татковина е поделен на неколку делови, иако судбината го расеала по многу меридијани, барем тука, во Торонто, тие се на едно место заедно.

Во годините што поминаа, МПЦ „Свети Климент Охридски“ стана втор дом за многу македонски иселеници. Во црковната општина има членови што помагаат и даруваат, многу ентузијасти, од кои многумина не сакаат ни имињата да им се спомнат, а работат и придонесуваат со силна љубов и жар. Тоа го прават затоа што веруваат во својата кауза и во добрината на сите што гордо ја држат главата исправена и срцето исполнето, и со силен восхит зборуваат за патот што го поминал Македонецот за да пристигне и денес да има вакви национални објекти и такви впечатливи достигнувања.

Активностите на овој храм се извонредни, величествени, трајни. Црквата беше домаќин на бројни собори, собири, добротворни и хуманитарни акции, младински средби и меѓународни собири. Во трите црковни сали се одржуваат театарски претстави, се пеат песни, се играат македонски ора и се чува македонскиот мајчин јазик. Токму тука децата ги учат првите букви од кирилицата, на која Македонците читаат, пишуваат и учат во својата земја и низ светот.

Во црквата „Свети Климент Охридски“, на 1 август 1969 година, се одржа устоличувањето на новиот епископ Кирил на новоформираната Американско-канадско-австралиско-македонска епархија. Овој настан е запишан со големи букви во историјата на Македонската православна црква во дијаспората. Потоа, во октомври истата година, во овој храм се одржа првото епархиско собрание, а во септември 1975 година тој беше домаќин на првиот собор на Епархијата – настан што црковните општини во Канада и Соединетите Држави го организираат повеќе од четири децении.

Во рамките на црквата „Свети Климент Охридски“ дејствуваат повеќе здруженија и секции што даваат голем придонес во целокупниот живот на заедницата, ја афирмираат македонската заедница во Торонто, Канада и пошироко, и со тоа ѝ додаваат на славата на Македонија. Тоа се: Женската секција, фолклорната група „Македонка“, литературното здружение „Браќа Миладиновци“, црковниот хор, драмската секција, младинското здружение со своите рецитаторски, историско-географски, шаховски и спортски клубови, македонското неделно училиште, пензионерските клубови и други секции.

Меѓутоа, се чини дека дејноста на фолклорната група „Македонка“ има посебна улога во целокупниот живот на младите македонски генерации во Торонто и пошироко. Од основањето во април 1960 година до денес, таа е расадник на млади луѓе од македонско потекло што го промовираат и претставуваат богатиот македонски фолклор во Канада и низ светот. Затоа со право се вели дека „Македонка“ е амбасадор на играта и песната на македонскиот народ и на Македонија.

ПРЕТСЕДАТЕЛ НА ОЛИМПИСКИОТ КОМИТЕТ

Името и делото на Стив Пљакес се тесно поврзани со Олимписките игри во Атина во 2004 година и во Пекинг во 2008 година. Тој беше еден од главните спонзори на македонските спортисти. Пред тоа, поради своите активности и придонес за македонските спортисти од Канада, Стив Пљакес беше избран за претседател на Олимпискиот комитет на Македонците во Канада.

За Олимписките игри во Атина Стив направи посебни подготовки, зашто мораше да отпатува во земјата на своите дедовски корени. Имено, во Олимпиското село во Атина, меѓу другите спортисти од светот, беа сместени и олимпијците од Македонија што ги бранеа боите на нашата земја. Нив ги предводеа генералниот секретар и директор на МОК Зоран Гапиќ и Насе Насев, а престојуваа од 13 до 29 август 2004 година.

Во Атина Македонија ја претставуваа десет олимпијци во пет спортски дисциплини. Најбројни беа пливачите, но за сите четворица тие Игри не беа првото такво искуство. Весна Стојановска, Александар Миладиновски и Зоран Лазаревски пливаа и во Сиднеј, додека Александар Маленко по осумгодишна пауза се врати на Игрите по настапите на Олимписките игри во Атланта во 1996 година. Потоа настапија кајакарот Лазе Поповски, атлетичарите Александра Војнески и Ване Стојанов, Дивна Песиќ со воздушна пушка, и борачите Мохамед Ибрагимов и Шихамир Османов, како и ракометните судии Марјан и Драган Нацевски.

Македонското знаме беше подигнато во Олимпиското село на Илинден, како што беше планирано, а Македонија беше дел од Балканската олимписка куќа. Знаменосец на свеченото отворање беше Стив Пљакес.

Олимписките игри се голем меѓународен настан што опфаќа летни и зимски спортови, во кој илјадници спортисти учествуваат во разни натпревари. Олимпијадата се смета за најголемото спортско натпреварување во светот, во кое учествуваат повеќе од 200 земји. Денес Олимписките игри се одржуваат на секои две години, наизменично зимски и летни. Интересно е да се спомене дека првите Олимписки игри се одржале во Олимпија, Грција, во VIII век пр.н.е., но на Македонците не им било дозволено да учествуваат на игрите од неколку причини. Само Александар III Македонски учествувал на Олимпијадата.

Според историските податоци, Меѓународниот олимписки комитет (МОК) е основан во 1894 година, кога оваа институција стана извршно тело на Олимпиското движење. Потоа, Олимписките игри беа обновени во 1896 година. Меѓутоа, светските војни доведоа до откажување на Игрите во 1916, 1940 и 1944 година. Освен тоа, големите протести во текот на Студената војна доведоа до ограничено учество на игрите во 1980 и 1984 година.

Олимпиското движење го сочинуваат меѓународните спортски федерации, националните олимписки комитети и организациските комитети за секои Олимписки игри. Прославата вклучува многу ритуали и симболи, како и свечености на отворањето и затворањето. Бројот на учесници се движи над 13.000 спортисти што се натпреваруваат на летната и зимската олимпијада во 33 различни спортови и 400 дисциплини. Првите три спортисти во сите дисциплини добиваат олимписки медали – златен за првото, сребрен за второто и бронзен за третото место.

Игрите пораснаа до таа мера што речиси секоја нација се натпреварува, па и Македонија како суверена и независна држава е меѓу земјите што учествуваат на Олимпијадата. На секои две години медиумската изложеност на Олимписките игри им овозможува на помалку познатите спортисти да стекнат национална, а во некои случаи и меѓународна слава. Игрите претставуваат и голема можност градот домаќин да го покаже своето најдобро лице пред целиот свет.

Летните олимписки игри во 2004 година се одржаа во главниот град на Грција, Атина, домот на модерната олимпијада, што беше голем предизвик за Стив Пљакес. Тој имаше желба, по Александар III Македонски, и тој да биде дел од Олимписките игри во Атина.

На Олимпијадата во Атина во 2004 година учествуваа 202 земји од сите краишта на светот и 5501 екипа. Спортистите освоија 301 медал во 28 различни спортови. Тоа беше вторпат Атина да ја има честа да биде домаќин на модерните игри. Првпат тоа беше уште во 1896 година.

Во Олимпиското село во Атина беа сместени и спортистите од Македонија што ги бранеа боите на нашата земја, меѓу другите спортисти од светот. Нив ги предводеа генералниот секретар и директор на МОК Зоран Гапиќ и Насе Насев, а престојуваа таму од 13 до 29 август 2004 година.

Стив Пљакес пристигна на Олимписките игри во Атина преку Виена и влезе во својата матична земја без никаков проблем, и покрај фактот што му беше забрането да ја посетува оваа земја. За среќа, и како што беше договорено со Насе Насев, доаѓањето на Лили и Стив Пљакес, како најважни спонзори на Олимписките игри во Атина, беше одбележано со голема и срдечна гостопримливост.

На денот на отворањето на Олимпијадата, на Стив му беше предадено македонското знаме и тој застана пред македонската олимписка екипа обземен од емоции. Откако беше најавена македонската екипа, Стив прв чекна на стадионот. Рацете му трепереа од возбуда додека го носеше македонското знаме во својата татковина, но го држеше цврсто и гордо чекореше напред. Го носеше знамето сѐ до крајот на свеченото отворање на Игрите.

Тие мигови на радост, возбуда, гордост и задоволство останаа во трајните спомени на Стив Пљакес. Затоа, по Олимписките игри во Атина, Стив Пљакес даде изјава дека во тие мигови бил најсреќниот Македонец на светот.

Како појаснување, Олимписките игри во Атина во 2004 година беа оценети како голем успех, со оглед на тоа што безбедноста и организацијата беа исклучително добри и само неколку посетители пријавија помали проблеми, главно поврзани со превозот или сместувањето. Единствениот забележлив проблем беше малата посетеност на прелиминарните кола.

Стив Пљакес беше човекот што го носеше македонското знаме и во 2008 година на Олимпијадата во Пекинг, главниот град на Народна Република Кина. Тоа е еден од најнаселените градови во светот, со население од околу дваесет милиони жители во 2010 година. Пекинг е политички, културен и образовен центар на земјата и е дом на најголемите државни компании во Кина. Оваа метропола се наоѓа во северна Кина и политички е организирана како општина под непосредна управа на владата.

Пекинг е главен сообраќаен јазол во земјата, со многу железнички и патни линии, во кој само со метро дневно се превезуваат два милиона патници. Тоа е метропола со директни воздушни линии што ја поврзуваат со остатокот од светот, каде што семејството Пљакес пристигна за Олимписките игри.

Според зборовите на Стив Пљакес, Пекинг е една од четирите големи стари престолнини на Кина. Градот со векови бил во срцето на кинеската историја и затоа има многу споменици од различни историски епохи, а сите тие имаат национална вредност. Градот е познат по своите палати, храмови и големи камени ѕидини и порти. Уметничките богатства и универзитетите го направиле овој град културен центар на кинескиот народ, и низ историјата и денес.

Олимпијадата во Пекинг беше голем предизвик за Стив Пљакес. Овде, како еден од главните спонзори на македонските спортисти, тој ја изрази силната љубов кон дедовската земја Македонија преку овие спортисти. Чинот на носење на македонското знаме на Олимписките игри во Пекинг, како што стори и во Атина, беше возбудлив настан за Стив и неговото семејство, за што доби многу признанија и награди. За Стив Пљакес чинот на носење на македонското знаме ќе остане незаборавно и неповторливо доживување.

Приредено со дозвола од: Монографијата за Стив Пљакес од Славе Катин

По патот на Александар Македонски

По стапките на Александар Македонски, од Стив Пљакес

По три години планирање, проучување и соништа за патувањето, конечно почетокот на сонот стана стварност. На 25 јули 1995 година, Мајкл Китли и јас слетавме на аеродромот во поранешниот главен град на Пакистан, Равалпинди. Врнеше ситен дожд; беше околу 9:00 часот наутро. Малку знаевме дека тоа е монсунската сезона за тој дел од светот. Ни се чинеше дека сѐ е под контрола.

Имавме однапред платен билет од Пинди до Гилгит, што е лет од 700 километри. Со такси отидовме до канцеларијата на пакистанската авиокомпанија. Таму, на наше изненадување, дознавме дека сите летови до Гилгит или до Читралската Долина се откажани. Прашавме дали можеме да летаме следниот ден, а тие одговорија дека треба да бидеме во нивната канцеларија во 11:00 часот наутро, па ќе видиме – ако времето дозволи. Разочарани, го замоливме возачот да нѐ однесе во хотел. Кога стигнавме во хотелот, забележавме дека нема жени ниту во фоајето ниту каде било на улицата. Се сеќаваме дека во авионот жените што се качија во Манчестер, Англија, беа облечени лежерно, а како што се приближувавме кон слетувањето, сите отидоа во тоалетите и се облекоа во муслиманска облека, натоварени со накит од глава до петици. Мажите носеа многу широки, вреќести панталони и кошула или наметка од рамо до под колена.

Првата средба со поинаква култура ја имавме со управникот на хотелот. Прашавме дали имаат соба за двајца; о, да, одговори тој, ќе чини триесет американски долари, но зошто прво не појадувате, а ние во меѓувреме ќе ја подготвиме собата. Откако појадувавме, управникот рече дека собата за која мислел дека е слободна – не е, но дека има подобра соба за 38,00 американски долари. Во ред, рековме, и ја прифативме.

Откако се одморивме, решивме да излеземе и да се разгледаме. Улиците беа многу прометни, сообраќајот се движеше во сите правци – автомобили, коли со коњи, велосипеди и пешаци, постојана густина, но никој не доживува незгода, а се чини и дека никој никому не му се тргнува од патот. Мали автомобили Сузуки насекаде, но ниту еден просјак; имајте предвид дека ова е приближно центарот на Пакистан. Ако одите на југ, каде што населението е огромно, таму, ми рекоа, ќе најдете просјаци и крадци. Мажите беа многу учтиви, сите беа облечени исто, и мислам буквално исто. Само мажи, насекаде, млади и стари, но ниту една жена.

Животниот стандард е многу низок, но кај сите е ист, па така никој не се чувствува закинат. Ни беше мило што ги примивме сите вакцини дома. Верувам дека тоа е единственото нешто што ќе нѐ спасеше. Нештата не се многу чисти, нема ни каква било државна помош, а бесплатно школување има само до трето одделение. Никаков алкохол – едноставно е забранет со закон, како и каква било дрога. Но единствената дрога се цигарите и тие се експлоатираат со реклами.

Следниот ден, знаевме дека аеродромот повторно е затворен, па најмивме приватно такси да нѐ однесе до Гилгит. Околу 300 км нагоре по автопатот, сообраќајот запре. Отидовме да погледнеме и, на наше тажно изненадување, планината се беше урнала и патот беше пресечен со големи карпи и кал. Ги прашавме војниците кога ќе се исчисти патот, а тие ни рекоа – не порано од 2 дена. Па ја извадив мојата филмска камера и почнав да се однесувам како турист. Пејзажот беше спектакуларен, едноставно прекрасен. Планини до небо со брза река на дното на клисурата. Луѓе насекаде; некои решија да поминат пеш покрај урнатината и да продолжат кон своето одредиште. Ние решивме да се вратиме, зашто не знаевме подобро.

Се вративме назад; бевме бесни, лути, многу лути. Мислевме дека сме осудени – назад во Пинди, повторно без летови, без патишта. Следниот ден, а тоа е сега два дена подоцна, појадувавме и се упативме кон една пакистанска владина канцеларија. Таму им ја раскажавме нашата приказна и целта на нашето патување. Човекот беше многу љубезен; ни рече да заборавиме на летање, зашто дури и небото да се разведри накратко, владините службеници први би се качиле, а бидејќи цела недела не полетал ниту еден лет, се создало заостанување на луѓе. Земете 4x4, односно џип, или останете тука до крајот на одморот. Благодарение на Visa, плус 20% за нејзиното користење, зашто немавме American Express, а тие не примаа никакви други картички ниту патнички чекови. Зацртавме поинаков курс: наместо прво да одиме во Долината Хунза, ќе тргневме на запад кон Читралската Долина и ќе го сретневме народот Калаши. Тоа беше совршеното одредиште, зашто многу бев читал за народот Калаши.

Првата точка од интерес на патот кон Читралската Долина ни ја покажа возачот – патот изграден од Александар Македонски и неговата војска. Тој пат водел од Кабул, Авганистан, до Калкута, Индија. Застанавме да фотографираме и јас чекорев по истите стапки на Александар. Се почувствував многу трогнат: 2300 години подоцна, првите Македонци, Стив Пљакес и Мајкл Китли, се почувствуваа дел од Александар. Мора да бидете таму за да ги почувствувате емоциите.

Како што продолжувавме по патувањето, возачот повторно ни покажа еден од тесните превои по кои поминал Александар. Тој превој се вика Малакандскиот превој, а не многу далеку беше Кајберскиот превој. Тоа се планински патеки; на некои места се асфалтирани, но повеќето не се пошироки од метар и дваесет. Но патот што го изградила војската на Александар Македонски беше цврст. Верувам дека Македонците биле првите градители на патишта – а како поинаку може да патува една војска. Најголемиот дел од овој пат е разграбан и само мали делови останале недопрени.

Луѓето во овие краишта на земјата се многу работливи. Ја земаат планината и полека ја претвораат во убави терасести и бујни полиња. Исто така, методите на водоводи што ги користат се неверојатни. Секое село и секое домаќинство има вода дотурена до дома. Сето тоа со инженерски методи на пренасочување на реката и правење на овие водоводи.

Кога подобро ги погледнавме овие луѓе, имаат сини очи и светла кожа. Тие сосема се разликуваат од муслиманските Пакистанци; всушност, не сакаат да ги нарекуваат Пакистанци, зашто не се – тоа ни го изјавија. Мајкл и јас дури се шегувавме кој од овие мажи ни е брат. Како што денот се ближеше кон крајот, решивме ноќта да ја поминеме во едно гратче наречено Дир. На наше изненадување, повторно беа видливи уште наши браќа и сестри. Прошетавме по главната улица на Дир. Таму ги видовме малите дуќанчиња каде што луѓето продаваа сѐ што можеа да продадат. Во ресторанот пиевме планински чај и јадевме тенок леб наречен чапати – рамен, во средината заоблен леб. На исток го нарекуваат пита-леб. Ни послужија и јогурт, или како што јас го викам – павлака, и вкусна чинија со краставици, јогурт и лук.

Следното утро тргнавме кон Читрал – град и долина наречени Читрал. До Читрал имаше околу 100 км, многу оддалечен крај, без пат каков што ние би го нарекле пат. Река што тече, карпи што паѓаат, реки што се преминуваат и го блокираат патот. Сега разбирам како овие луѓе останале во изолација. Се возевме до височина од 10.500 стапки. Беше студено и ветровито, и не можеше да се застане на работ од патот од страв ветрот да не те однесе.

Луѓето живеат и се препрежуваат од планините. Застанавме на чај кај едно семејство што живееше и работеше таму. Купивме и козјо сирење за долгото возење. Брзината со која патувавме не беше поголема од 10-20 км/ч.

Стигнавме до Читралската Долина. Прекрасна е. Реката тече низ средината на долината. Луѓето имаат многу светла кожа и сини очи; ќе речам дека имаше и потемни луѓе меѓу посветлите, или Калаше, како што самите се нарекуваат. За жал, цивилизацијата што полека навлегува не е секогаш добра за некои луѓе и за некои краишта во светот. Но тие мораат да ја прифатат промената, а како што доаѓа промената, ја губиме невиноста и старите традиции. Што се однесува до Мајкл и мене, дојдовме овде во последен миг. Првите Македонци и, се надевам, не последните.

Секој ден ги запишував своите наоди, како што сведочевме за сѐ. Рано следното утро, поточно на 29 јули 1995 година, го напуштаме Читрал за друга долина наречена Калашка Долина. Ни требаа 2 и пол часа, по најопасниот пат што можете да го замислите. Повторно, тоа не се патишта, туку козји патеки. Да го немаше џипот, никогаш немаше никаде да стигнеме. Камења беа насекаде по патот, паѓаа од сите страни, беше многу страшно. Во еден момент нашиот возач, муслиман, праша дали може да го запре џипот за да се помоли. Се согласивме и дури го замоливме да се помоли за сите нас. Како што се приближувавме кон Калашката Долина, нѐ запре еден службеник и побара да ја запишеме целта на нашето патување, бројот на пасошот и должината на престојот. Природно, мораше да му платиме. Ни рекоа дека ова е погранична територија и дека месните жители не ги сакаат Пакистанците, па се покоривме како што ни беше кажано.

Кога влеговме во Калашката Долина, ја видовме убавината пред нас. Бујниот пејзаж, реките што течат и се спојуваат, овошните дрвја – главно кајсии, сливи, црници и грозје. Зеленчук што расте насекаде. На истите парцели одгледуваат по два рода годишно, што им овозможува да преживеат поради недостигот од земја. За да направат парцела, прво мораат да ги отстранат сите камења од неа и ѕидаат камен ѕид хоризонтално за да нема ерозија на почвата, а потоа следува бавен процес на садење – прво трева, за да се задржи горниот слој почва. Сето тоа време мора да се изгради и водовод за да се наводнува почвата, а потоа се гради куќа за да го смести остатокот од семејството. Нѐ пречека еден млад човек по име Даву, кој зборуваше англиски. Нѐ одведе на гробиштата и ни го покажа нивниот начин на погребување. Рече дека до пред околу педесет години ковчегот го оставале на земја. Тоа бил обичај што дошол од Авганистан, но во поново време ги погребуваат своите покојници под земја.

Ни покажа место каде што се собираат за време на своите свечености. Отворен простор со покрив. Тоа е за лето. Таму играат и се додворуваат. Имаше многу резби на дрвени столбови или стапови. На тие резби го видовме македонското цвеќе, здравец, иако тоа цвеќе не расте никаде во Калашката ниту во Хунзанската Долина.

Отидовме на нивното место за молитва. Затворена просторија, повторно украсена со резби по ѕидовите и столбовите, повеќе од истото, а и облици на сончевиот сјај – знамето на Александар. Прашавме во каква вера веруваат, а тие рекоа дека веруваат во Бог и дека, ако си добар во овој живот, одиш горе на убаво место, а ако си лош, одиш долу на лоши места и страдаш засекогаш. Не се Пакистанци и дури не ги ни сакаат Пакистанците. Во нивното место за молитва навистина видов знаци на крстови; тука не се молат, туку пеат и играат. Кога ја завршивме шетката, најпосле застанавме да се одмориме и да јадеме нешто. Зборувајќи и јадејќи, дознавме дека за Александар Македонски им кажувале нивните старешини и странци. Исто така, им кажувале за нивните сини очи и светла кожа и дека се потомци на Александар Македонски. Во сите земји што ги освоил Александар живееле Македонци. Ги прашав дали знаат каде е погребан Александар, а тие рекоа – можеби во Багдад.

Секоја недела имаат игранки во различни села. Калашката Долина има три села. Истата вечер нѐ прашаа дали сакаме да отидеме во нивното село на игранка. Се разбира, се согласивме и до девет часот навечер стигнавме на еден отворен двор каде што се играше. Играат само неомажените девојки, на возраст од околу 8 до 15 или 16 години. Сите играат исто како сите Македонци: спротивно од стрелките на часовникот, со предводник и со последен во колоната. Сите рамо до рамо со испружени раце. Најмладите девојки во средината на орото, распоредени по групи, а најстарите девојки однадвор. Мажите само гледаат. Треба да спомнам дека нема влезница ниту каква било трговија – сосема невино. Сите девојки беа облечени во своите најубави носии. Прекрасен вез и накит за глава. Групата ја сочинуваа двајца тапанари, еден со мал и еден со поголем тапан. Тапанарите пееја и тапаа по тапаните. Девојките пееја и играа. Мажите играат преку ден, ми рекоа. Играта траеше до околу 12 или 1:00 часот по полноќ, а следното утро – на работа.

Следното утро се вративме во нивниот храм, иако тие не го нарекуваат така. Направивме уште неколку фотографии и потоа кон друга долина и уште луѓе за гледање. Но мораше да го користиме истиот пат, беше ужасен. Токму тогаш ми текна на филмот „Изгубени хоризонти“ и Шангри-Ла. Во филмот тоа беа снежни бури и виулици, а кај нас беа карпи и поплави.

Натаму кон Хунза, следејќи го планинскиот венец наречен Хиндукуш. Дојдовме до една стара тврдина, стара околу 300 до 400 години, наречена Масуч. Тука го запознавме сопственикот на имотот, кој бил принц пред Пакистан да им ја одземе титулата и да ги направи обични граѓани. Разговаравме за верата и, најмногу од сѐ, за Александар Македонски. Ни рече дека секој млад човек, кога ќе порасне, сака да биде мудар и силен како Александар. Дури и го изучуваат во училиште, а тој ни рече дека се чувствува како потомок на Александар Македонски, кој ги освоил Атина, Египет, Персија, Авганистан и надолу до денешен Пакистан и Индија. По околу четири чаши планински чај, се вративме во нашиот шатор за преноќување. Следното утро открив дека кучињата ми ја изгризале едната обувка. За појадок имаше кајгана и чај. Повторно на пат. Каков пат – 10 км/ч беше најголемата брзина уште еден ден.

Го следиме планинскиот венец Хиндукуш, со реката Гилгит што тече по средината меѓу двете страни на планините. Првиот застанок беше во еден хотел на патот за Гилгит. Хотелот се состоеше од три шатори: еден за персоналот и два за гостите. Санитарен јазол – реката. За ручек имавме две рипчиња колку корунка, рамен леб, супа од пченка и чај. Откако возевме неколку часа, застанавме крај реката да си ги измиеме лицата. Водата беше толку студена што, ако останеш во неа 10 минути, ќе умреш. Тргнавме натаму, туткајќи по 10 до 20 км/ч, повеќе или помалку, до следниот застанок. Патем видовме момчиња што ловеа риба. Купувавме риба како што одевме, додека не собравме околу 10. Најпосле најдовме место за преноќување – колиба, се разбира без струја. Возачот ја зготви рибата што ја купивме. Купивме и краставици и домати, и го пиевме најдобриот пијалак на светот – планински чај. Додека го пишувам овој извештај, три момчиња нѐ гледаат и се прашуваат што правиме овде во нивната земја, но мораме да продолжиме по едно ноќно спиење. Претпоставувам дека за сите убави работи во животот мора скапо да платиш, и физички и финансиски, за да ги видиш или почувствуваш.

Повторно на пат. Сега планините Хиндукуш стануваат планини Каракорум. Спектакуларен поглед како и обично, а патот се вика Каракорумскиот автопат, изграден од Кина и Пакистан. Најпосле стигнуваме до Гилгит и се одморивме во „Чинар Ин“. Најпосле нарачавме по една конзерва пиво, ладно и вкусно. Откако го испивме, дознавме дека било безалкохолно, што сосема ни одговараше. Заборавивме дека алкохолот е забранет во Пакистан. Ѝ се восхитувам на муслиманската вера – без алкохол. Следното утро се упатуваме кон едно гратче наречено Каримабад. Како што знаете, Гилгит е во Долината Хунза. Патем застанавме да купиме кајсии, црници и грозје, манга и зеленчук. Најдовме добар поток и таму застанавме на пикник. Во Каримабад немаше место, па се возевме 2 км и дојдовме до едно село наречено Алтит. Тука најдовме место во хотел наречен „Кисар Ин“. Вистинско место од сон, прекрасен заслон обраснат со лозје низ целиот двор. Пред нас планината Ракапоши, со снежен врв. Дури сведочевме и на лавина. Прекрасна глетка околу нас. Решивме да се истушираме – многу студен туш, се разбира. Истиот ден ја посетивме тврдината наречена Алтит. Кога влеговме во тврдината, видовме резби на цветот здравец и на сончевиот сјај. По тврдината, отидовме да купиме сувенири, а мислам вистински старини, резби и што и да посакате.

Следното утро отидовме да го посетиме Мирот на Хунза. Имавме закажано во 9:30 часот. Вистински џентлмен, но и богат човек. Му рековме дека сме Македонци, а тој рече дека е потомок на Александар Македонски. Средбата траеше околу два часа. Опфативме многу нешта, вклучувајќи ги и муслиманите во Македонија. Тој не знаеше дека во Европа има муслимани. Му дадов подароци што ги понесов со мене. Треба да кажам дека давав подароци насекаде каде што сретнував луѓе што ме интересираа. Многу му се допадна македонското знаме. Рече дека ќе вложи секаков напор да го усвои како знаме на Хунза. Праша што извезува Македонија, зашто многу се интересираше за нас. Му реков дека извезуваме тутун, обувки, облека, џем и вина. Сака поблиски врски со нас и со Републиката. Во меѓувреме, сака да му испратиме сѐ што би можел да изложи во сите свои хотели. На заминување ни рече да преноќиме во гостилницата на неговиот брат по патот, зашто таму има музеј. Каква продавница – повторно видовме древни сувенири, здравецот, знамето и вистински уметнички дела. Човекот од музејот ни рече дека еден одреден камен бил од времето на Александар. Го држев во раката, бев многу возбуден.

Следниот ден тргнавме кон Кина. Се наоѓаме на планинскиот венец Каракорум и на Каракорумскиот автопат, а реката Гилгит станува река Хунза. Каков пат – го нарекуваат автопат кон Рајот, многу живописен и многу опасен, со одрони на карпи и кал. Најпосле стигнавме до Кина. Надморската височина беше 17.000 стапки. Тука не можеш да трчаш наоколу. Се обидов и ми се сврте во главата, а потоа сфатив дека воздухот е многу редок. Сретнавме неколку кинески туристи и, природно, им рековме дека сме Македонци од земјата на Александар Македонски. Дотогаш веќе не нѐ изненадуваше кога слушавме дека сите знаат за Александар Македонски. На заминување кон Гилгит застанавме и купивме свила за фустани и кошули. Понатаму застанавме крај една прекрасна река со вистинска тиркизна боја, потоа купивме риба и едно момче ни ја зготви и ни направи чај. Верувам дека нѐ одраа во следното гратче, што е нормално – за нас мали суми, но за нив големи.

Следниот ден возачот нѐ однесе и ни го покажа својот дом. Пет милји горе на планината, куќа со една просторија, земјен под, кокошки што живеат под креветот, а штала во соседната просторија. Имаше еден бик, еден биволс и две телиња. Имаше три девојчиња и две момчиња. Неговата сопруга и мајка ни зготвија вечера – пржено месо, бамја, јогурт и чај. Инат, возачот, сакаше таа ноќ да преспиеме кај него дома, но немаше место. Тој ќе спиеше во шталата ако останевме. Затоа решивме да отидеме до најблиското гратче наречено Балакос. Таму се сместивме во хотел, се истуширавме и последен пат си ја испиравме облеката во кофа. Следниот ден ќе биде нашиот последен во Пакистан.

Отидовме во гратче наречено Таксила, со многу историја. Манастир со огромни податоци за Македонија – извонреден наод за нас. Каде и да погледневме, наоѓавме историја за Александар. Во продавницата за сувенири му го дадовме на сопственикот македонското знаме. Отпрвин не веруваше, но кога отвори книга со сите земји во светот, ете – таму беше Македонија со своето знаме.

Ги повикувам сите Македонци, каде и да сте, не чекајте некој друг да ја напише вашата историја. Излезете и кажете му ја вистината на светот, видете сами што ве чека таму надвор. Мораме да го смениме курсот што други го зедоа за да ја фалсификуваат нашата историја. Стари сме колку и Египќаните. Имавме Царство што траело 500 години. Походот на Александар го одвел околу 7.000 милји за да шири култура. Ние патувавме само 200 милји по неговите стапки. Замислете што нѐ чека таму да откриеме – сѐ повеќе и повеќе од нашите корени.

КНИГА: ВО ПОТРАГА ПО МАКЕДОНЦИТЕ ВО ПАКИСТАН, ОД МАЈКЛ А. ДИМИТРИ (1995)
Патувањето на Стив Пљакес и Мајкл А. Димитри низ долините Калаш и Хунза, во Пакистан, открива наследници на Александар Македонски

Александар Македонски е великиот за своите наследници, денешните Македонци, и великиот за секој народ во светот. Тој ја создал и ја оставил како наследство филозофијата на зближување на народите, културите, вероисповедите... Оттука, Александар е голем предизвик за бројни истражувачи, научници, патописци, новинари и обични смртници, кои кон него се однесуваат со почит, љубов и силна вера во минатото, сегашноста и иднината.

Таков е случајот и со предизвикот на Стив Пљакес и Мајкл А. Димитри да отпатуваат во северен Пакистан. Книгата насловена „Во потрага по Македонците во Пакистан“ дојде како резултат на ова долго, макотрпно и интересно патување. Оваа книга, скромна по број на страници, но голема по настани, претставува еден вид патопис за „походот“ на Стив Пљакес, Македонец од Канада, и Мајкл А. Димитри, Американец од македонско потекло. Книгата првпат беше објавена на англиски, но неодамна беше објавена и на македонски, што претставува значаен придонес кон расветлувањето на вистината и на загатките поврзани со Александар Македонски. Издадена е од издавачката куќа „Alexandra“, P.O. Box 5321, Форт Вејн, Индијана, текстот го преведе Илина Јакимовска, а го уредија Александар и Павлинка Георгиеви.

Авторот на ова интересно издание, Мајкл А. Димитри, е роден во САД во 1960 година. Корените на неговите баба и дедо водат до селото Неволјани, кај Лерин, и селото Олишта, кај Костур. Пораснал со приказни за Македонија, што кај него разбудило желба и му помогнало да дознае повеќе за себе и за богатата историја на македонскиот народ. Откако дипломирал класични студии на државниот универзитет „Мичиген“ и магистрирал на државниот универзитет „Вејн“, почнал да работи како професор во повеќе значајни установи во САД. Тој е историчар, археолог, патописец и љубител на македонската вистина. Во исто време, автор е на повеќе книги, меѓу кои „Сјајот на античките Македонци“, „Ќерката на Неоптолем“, „Збирка статии 1989-1999“ и „Неволјани: портрет на едно македонско село“.

Неговиот сопатник и истомисленик, Стив Пљакес, беше иницијатор и спонзор на долгото патување во Пакистан. Тој е познат и истакнат македонски иселеник од Торонто, чии корени водат до селото Зелениче, кај Костур. Стив и неговата сопруга, шармантната Лили Пљакес, се чесни Македонци и добротвори. Донираа апарат за дијализа на болницата во Скопје, даваат финансиска помош за активностите на македонските организации, фолклорните друштва, клубовите и на други видови здруженија. Меѓу другото, Стив Пљакес беше и претседател на македонската организација „Обединети Македонци“ во Канада, а сега е претседател на Македонската православна црква „Свети Климент Охридски“ во Торонто. Тој е човекот што ја носи Македонија во своето срце, и искрена почит.

Книгата „Во потрага по Македонците во Пакистан“ е прецизен израз на љубовта на Македонците во дијаспората – на Стив Пљакес и Михаил А. Димитри – кон нивните корени и кон нивните далечни предци. Како што вели авторот во својот вовед, нивното патување всушност било неопходно за да се соберат сведоштва како доказ дека македонската култура е една од најстарите и највлијателните цивилизации во светот. Така, овие двајца ентузијасти тргнаа по трагата на Александар Македонски

Се чини, сепак, дека Михаил А. Димитри ја добил оваа идеја од една жена на некоја од македонските средби, која му укажала дека во Пакистан живее група луѓе што тврдат дека се потомци на Александар Македонски. Според жената, тие биле светлопути и имале носии и обичаи слични на оние што ни се познати нам, Македонците. Таа му рекла и: „Треба да отидете таму и сами да видите.“

Ова, пак, го занимаваше Стив Пљакес, кој во 1995 година го покани Михаил А. Димитри да учествува во истражувањето во Пакистан. Пристигнаа таму во јули 1995 година, прво во градот Равалпинди, а потоа заминаа во Читрал, за најпосле да стигнат до долините Калаш и Хунза, каде што според некои извори денес живеат потомци на војниците на Александар Македонски. Целта на патувањето беше да се соберат сведоштва за сознанија и записи за македонската култура низ светот, за да се докаже дека македонскиот јазик, обичаите, традициите и другите одлики се препознатливи.

Заклучокот на книгата „Во потрага по Македонците во Пакистан“ ни кажува дека ова не е целосно истражување, туку само сведоштво за првите чекори направени кон подобро разбирање и расветлување на македонската култура и историја. Затоа е неопходно подлабоко и многу пообемно истражување. Авторот се надева дека неговото патување ќе поттикне и други патувања. Стив Пљакес сега се подготвува да започне слично истражување на Анадолија, Персија... Тој и натаму истакнува дека Македонците останале во северен Пакистан во текот на освојувањата на Александар Македонски и дека ја зачувале својата култура.

Книгата содржи податоци дека Стив Пљакес и Михаил А. Димитри нашле траги и симболи карактеристични за македонската култура. Така, во долините Калаш и Хунза го нашле истиот цвет здравец што може да се најде во Македонија уште од владеењето на Филип II до денес. Авторот наведува дека симболот на пламеното македонско Сонце со зраци можел да се види и во Калашката Долина и во Таксила, дека лозата е симбол и во Македонија и во двете пакистански долини, и дека може да се најде и симболот на змии претставен на различни начини. Народните носии во Таксила биле многу слични на некои носии во Македонија. Такво било и со некои традиционални народни ора во тој крај. Нашле и голем број зборови во јазикот на Калашите и Хунзите што се слични на оние што се користат во македонскиот. И тоа може да послужи како поттик за понатамошни истражувања.

Според авторот, влијанието на една определена, самостојна македонска култура врз луѓето во северен Пакистан е неоспорно. Патувањето на Стив Пљакес и Михаил А. Димитри јасно покажува дека таа врска навистина постои и дека заслужува понатамошно истражување за поголеми достигнувања.

Оттука, авторот го завршува својот текст со зборовите: „Сјајот на македонската култура ќе биде разбран и целосно слободен само ако нејзиниот народ остане силен и обединет како цветот здравец што го претставува.“

Приредено со дозвола од: Монографијата за Стив Пљакес од Славе Катин

Патувања

Патувања

ПРЕД САРКОФАГОТ НА АЛЕКСАНДАР МАКЕДОНСКИ ВО ИСТАНБУЛ

Патувањето во Истанбул, спонзорирано од Стив Пљакес. Така, кога тргнавме од Македонија рано наутро во текот на летото, стигнавме на аеродромот „Александар Велики“ на патот од Скопје кон Истанбул. Полетувањето од Скопје беше удобно и по околу еден час пристигнавме во Истанбул.

Истанбул е еден од најстарите градови во светот. Божествената слава го придружува од мигот кога римскиот император Константин решил да ја премести престолнината од Рим во Византион, како што тогаш се викал Истанбул. Денес тоа е град со бројно наследство од вечното културно и историско минато, со споменици од Источното Римско Царство (Византија) и од отоманскиот период. Во исто време, тој е најголемиот стопански и културен центар на културата на денешна Република Турција.

Всушност, Истанбул е крстопат на азиската и европската култура, цивилизација и вера, и претставува коридор од север кон југ и од исток кон запад. Турските истражувачи тврдат дека дури ни неговите постојани жители не ги познаваат целосно сите негови убавини. Според официјалните документи, во Истанбул живеат приближно 10 милиони луѓе. Освен тоа, градот секој ден го посетуваат илјадници патници и туристи.

Македонците отсекогаш го нарекувале Цариград, или Станбол. Императорот Константин го прогласил за престолнина на Источното Римско Царство во 330 година, па оттука го добил името Константинопол, по владетелот. Меѓутоа, на 29 мај 1453 година го освоил турскиот султан Мехмед II, по што градот бил наречен Истанбул.

Станбол не е само најстариот дел од градот, туку е и најбогат со културни и историски споменици. Оттука, тој е најважната туристичка населба на Истанбул и голем предизвик за бројните посетители на оваа метропола. Некои од неговите историски уметнички споменици се оштетени или уништени од времето; некои настрадале од природни катастрофи, главно земјотреси и пожари.

Во Истанбул има повеќе од 50 царски палати, повеќе од 1.500 џамии, приближно 100 цркви, бројни културни и историски споменици, 10 универзитети... Најпознат меѓу културните и историските споменици е палатата Топкапи со своите величествени царски одаи и хареми. Во музејот „Топкапи“ ги видовме и посебните чинии што ја менуваат бојата при допир со отров. Тие биле наменети само за царевите. Нѐ восхити и дијамантот познат како „Кашички елмаз“ и камата украсена со дијаманти, како и други предмети од непроценлива вредност.

За Стив и за мене главната цел на нашето патување беше посетата на саркофагот на Александар Македонски. Овој огромен и во многу нешта карактеристичен историски експонат е најголемата атракција за посетителите што доаѓаат во Археолошкиот музеј во Истанбул уште од неговото откривање во 1887 година. Иако саркофагот е именуван по Александар Македонски, тој не му припаѓа нему, туку најверојатно на кралот Абдалоним, кој бил последниот крал на Сидон (Саида) во денешен Либан, град што во тоа време бил дел од Отоманското Царство.

Саркофагот е именуван по Александар Македонски поради стотиците врежани фигури што ги симболизираат освојувањата на Александар Македонски. Во исто време, поради големиот украс на релјефот посветен на големиот војсководец, саркофагот бил именуван не по владетелот, туку по Александар Македонски.

Според пишаните документи, дваесет и двата саркофази откриени во 1887 година кај Сидон претставуваат најголемото откритие во класичната археологија. Меѓу нив, секако, посебно внимание заслужува саркофагот на Александар Македонски, најден од еден селанец од Сидон што работел на нивата и го открил овој значаен споменик.

Изведувањето на саркофагот на Александар Македонски го спроведе Осман Хамди-беј, кој во тоа време беше директор на Отоманскиот музеј. Останавме пред саркофагот на Александар Македонски прилично долго. Му се восхитувавме, го анализиравме, се чудевме и се сеќававме на големите достигнувања на Александар Македонски, кој заедно со својата војска од Македонија стигнал сѐ до реката Инд.

Исполнети со восхит и со силни чувства кон минатото на македонскиот народ, го напуштивме музејот со саркофагот на Александар Македонски и се упативме кон „Света Софија“ (Аја Софија).

Овој споменик доминира над Истанбул како да е изграден за да се гледа и чувствува од сите делови на градот. Тешко му е на посетителот, врз основа на неговиот сегашен изглед, да ја открие променливата судбина на оваа градба. Така, пишаните документи тврдат дека 150 години Света Софија била ценета како светско чудо што ги воодушевувало сите, зашто е споменик на огромната култура на човештвото, каков што повеќе никогаш не бил изграден. Променливата судбина на Света Софија – од христијанска црква на сите цркви, преку исламска џамија, до денешен музеј – оставила траги насекаде. Само величествената купола, чиј свод се протега 56 метри над наосот на црквата, не изгубила ништо од својата непроценлива вредност и убавина. Таа послужила како модел на многу источни џамии. Кралот Константин Велики прв изградил црква на местото на денешната Света Софија, кога го прогласил Византион, под името Константинопол, за престолнина на Источното Римско Царство, и ја нарекол таа црква „Голема црква“.

Кога била завршена, Света Софија станала најважниот храм на христијанството. Останала таква сѐ додека Турците не го освоиле Константинопол во 1453 година, а оттогаш го носи името Истанбул. Црквата била претворена во џамија, а Кемал Ататурк ја прогласил Света Софија за музеј.

Освен легендарната Света Софија, го посетивме и Плоштадот на коњите, кој е дел од византискиот хиподром, со три величествени споменици: Теодосиевиот обелиск, Змискиот столб и Константиновиот столб.

„Султан Ахмет“, или Сината џамија, се наоѓа недалеку од овие споменици. Ја посетивме во попладневните часови, кога бројот на верниците беше незначителен. Тука дознавме дека оваа џамија е изградена во периодот 1609-1616 година и претставува ремек-дело на турското градителство. Нејзината внатрешност е од син и зелен мермер; има 260 прозорци, главно од кристално стакло; внатре има царска ложа до која султанот можел да дојде јавајќи на коњ. Тоа е една од најголемите и најубавите џамии во светот, која долго време имаше за цел да ја симболизира моќта и силата на турските султани.

Ја посетивме црквата „Свети Стефан“, позната како „Железната црква“. Бевме известени дека, според зборовите на предците за оваа црква, таа е под јурисдикција на бугарскиот патријарх, но е изградена главно со пари и донации од Македонците од костурскиот крај во Македонија. Нејзината изградба започнала во 1849 година, кога еден иселеник по име Стефан купил парче земја за изградба на црква, каде што денес гордо стои величествената архитектонска градба.

Оваа црква прво била изградена од дрво, но неколкупати била запалена. Затоа верниците, кои главно биле Македонци од Егејска Македонија, во 1891 година нарачале железна црква од Виена. Таа подоцна била пренесена со брод и составена на истото место каде што била претходната црква. Црквата била осветена во 1898 година од егзархиски владика, а и денес исклучиво свештеници од Бугарската православна црква доаѓаат да ги задоволат верските потреби на Македонците.

„Железната црква“ „Свети Стефан“ ја посетивме попладне, а подоцна се поклонивме во црквата „Свети Ѓорѓи“, сместена во комплексот на Вселенската патријаршија. Тука исто така бевме известени дека приближно 1.500 православни христијани, меѓу кои најмногу Македонци и Грци, ја посетуваат оваа живописна црква со бројни значајни икони и украси.

Тоа е истанбулскиот Босфор што го посетив со Стив Пљакес, каде што поминавме незаборавни мигови што го покажуваат постоењето на Македонија и на македонскиот народ како посебно место во историјата на модерна Турција.... С.Н. Катин

ВО ЕФЕС И ВО КУЌАТА НА ПРЕСВЕТА БОГОРОДИЦА

Беше утро на топол и пријатен ден, кога Сонцето штотуку изгреа над азискиот дел на Истанбул, а авионот полета кон исток, кон Измир. Стив Пљакес и јас го продолживме летот со железната птица („Боинг 747“) на Турските авиолинии. За помалку од еден час бевме во тримилионскиот и полмилионски град Измир. Оваа метропола е сместена во заливот што го носи нејзиното име и се простира по неговите низини и по околните ридови.

Се чини како пределите Долна Река, Велешко и други краишта од Македонија да се преселиле во Измир и неговата околина. Има голем број вакви турски граѓани од Македонија, меѓу кои најбројни се македонските муслимани. Ги има повеќе во Турција отколку во Македонија. Така нѐ известија, зашто според некои неофицијални статистики, само во Измир и во околните градови живеат од 300 до 500 илјади турски граѓани од Македонија. Има луѓе од Врановци и Оризари, кај Велес, од Скудриње, од Жупа и Дебар, од Пехчевско, Делчевско, Штипско и од други места во Македонија.

Сите тие имаат добар живот во демократска Турција, која ги прифатила како чесни, љубезни и добродушни луѓе. Многумина од нив станале познати и почитувани деловни луѓе, интелектуалци, лекари, сопственици на дуќани и лојални граѓани на својата втора татковина, Турција. Во исто време, овие турски граѓани од Македонија ја сакаат и почитуваат Турција, но и дедовската земја, Македонија, што ја носат во своите срца и во своите души.

Стив Пљакес беше возбуден да ги посети градот Селчук и античкиот град Ефес. Во Селчук го посетивме Градскиот музеј, каде што се изложени многу експонати од Ефес и од други локалитети во Анадолија и во крајбрежниот регион. Музејот е незаобиколен застанок за посетителите на овој дел од Турција.

Продолживме кон познатата античка ризница Ефес, сместена помалку од 200 километри јужно од Измир и 20 километри северно од летувалиштето Кушадаси. Ефес, познатиот град на минатото и сегашноста, е сместен во подножјето на планината Билбил, Коресос, каде што реката Кајстар се влева во Егејското Море, и во низинскиот крај крај морето.

Овој значаен антички град првпат се спомнува во средината на VII век пр.н.е. Уште од своето основање играл важна улога во анадолскиот регион. Поради тоа често бил напаѓан и освојуван. Бил под персиска и под спартанска власт. Во 334 година Александар Македонски го освоил градот и стратегиското воено подрачје околу градот Ефес. Ефес бил под власт на Римското Царство и во тоа време бил главен град на азиската провинција.

За време на нашата посета на Ефес видовме бројни градби и предмети од долгата историја на овој значаен антички локалитет. Ги посетивме остатоците од Артемидиниот храм, Трајановата чешма, Мермерниот пат, Стадионот и други градби. Меѓутоа, посетителот е особено воодушевен од големиот театар – тоа е исклучително доживување. Тој е сместен во вдлабнатина на западната страна од ридот. Неговата големина, пространост и величественост му даваат на човекот чувство и го однесуваат во мислите многу векови далеку од сегашноста. Тука ни кажаа дека во последниве години Лучано Павароти, Хулио Иглесијас и многу други светски познати уметници ги претставиле своите уметнички квалитети токму таму, пред неколку илјади гости во овој театар.

Нашата посета на куќата на Пресвета Богородица разбуди во нас посебно чувство на возбуда, што се претвори во спокој. Се чувствува како да си некаде во Македонија, во некој од манастирите на Македонската православна црква. Живописниот крај во кој е изградена куќата на Пресвета Богородица го потсетува посетителот на пределите земени како модел за изградба на христијански манастири низ светот. И тука, според обичаите, откако ќе се поклони во црквата, ќе го напушти храмот и ќе се измие со светата вода, според обичаите и верувањата, посетителот станува „аџија“ (поклоник). Така, Стив Пљакес и јас станавме поклоници.

Пределот привлекува со својата убавина и глетки, а црквата претставува место каде што илјадници христијани и муслимани доаѓаат да се поклонат и да се помолат. Се чини дека оваа година црквата ќе биде најпосетена на 15 август, кога ќе се одржи најголемиот собир за одбележување на третиот милениум од христијанството. Во таа прилика се очекува илјадници верници – христијани, муслимани и други – да ја посетат куќата на Пресвета Богородица.

Од пишаните документи знаеме дека свети Јован ја довел Пресвета Богородица во Ефес во текот на четвртата или петтата година, веднаш по распнувањето на Исус Христос. Куќата на планината Билбил, замислена и изградена од свети Јован, се наоѓа на 420 м надморска височина.

Според преданијата, куќата ја открила германската монахиња Ана Катерина Емерих, која целиот свој живот му го посветила на Бога. Била парализирана и остварила духовна врска со Пресвета Богородица. Документите тврдат дека, додека била во транс, имала визија дека Пресвета Богородица е погребана некаде во близина на црквата. Тоа го потврдиле некои лазаристички свештеници, кои во 1891 година го откриле местото на куќата каде што Пресвета Богородица ги поминала последните денови од својот живот. Така било откриено дека крстовидната градба и куполата биле разурнати, но подоцна биле обновени.

За време на нашата посета на куќата на Пресвета Богородица нѐ запознаа со многу детали поврзани со откривањето на храмот, како и со посетите и почитта и на христијаните и на муслиманите кон овој духовен центар. Големиот кип во градината на црквата, што му дава на човекот чувство дека Пресвета Богородица ги пречекува гостите и добронамерниците со раширени раце, остава посебен впечаток. Од друга страна, кипот на Пресвета Богородица што се наоѓа во апсидата е поставен пред околу сто години и претставува величествена градба пред која секој се поклонува и ѝ оддава почит на Мајката на Исус Христос.

Во вечерните часови се вративме во Измир, каде што бевме сместени во ексклузивниот хотел „Ефес“, сместен во центарот на градот и од висока категорија. Градот, пак, чие турско име е Измир, познат е и под името Смирна. Тој е голема морска пристаништа во Мала Азија, на брегот на Егејското Море, и е трет по големина град во Турција. Смирна е стара јонска населба обновена во IV век пр.н.е. За време на Римското Царство и Византија, Измир бил еден од најголемите градови во Мала Азија. Неговата историја тврди дека градот бил под власт на Татарите, кои го опустошиле. Подоцна бил под власт на Грците, кои го изградиле и го погрчиле, а во 1922 година го ослободиле Турците, предводени од Кемал Ататурк. Ова значајно морско пристаниште и стратегиска копнена положба е важна база на НАТО од 1952 година.

Оваа посета на метрополата Измир и на Куќата на Пресвета Богородица ќе ни остане засекогаш.

ПОСЕТА НА АНТИЧКИ ЛОКАЛИТЕТИ ВО МАКЕДОНИЈА

>

Беше јулско попладне кога Стив Пљакес пристигна на аеродромот „Александар Велики“ во Скопје. Аеродромот беше многу прометен, личеше на кошница, што беше вообичаено за тој период од годината, кога илјадници патници пристигнуваат и заминуваат од Македонија. Тоа е период кога можат да се сретнат бројни познати и непознати македонски иселеници од прекуокеанските земји, како и од Европската Унија и од други земји низ светот.

Го видовме авионот кога слета на пистата и почувствувавме олеснување кога нашиот гостин безбедно слета на македонската земја што ја почитува и кон која, како канадски Македонец, секогаш ја изразува својата љубов кон земјата на своите предци. Некои 15 минути откако слета авионот од Виена, нашиот гостин Стив Пљакес се појави излегувајќи од царина.

Го пречекавме нагласувајќи дека Македонија со нетрпение прима гостин каков што е Стив Пљакес, кој ја носи Македонија во своето срце и душа, и се упативме кон Скопје, во нашиот дом сместен во центарот на главниот град на Македонија. Го пречекавме уште еднаш, посакувајќи му пријатен престој во Македонија, и наздравивме со вкусна тиквешка жолта ракија и со сочни македонски специјалитети.

Следното утро отидовме во Архиепископијата на Македонската православна црква, каде што имавме закажана средба со митрополитот на Полошко-кумановската епархија, Неговото Високопреосвештенство Кирил, кој беше пријател на Стив Пљакес; беа пријатели долго време и се среќаваа и на северноамериканскиот континент и во Македонија. Средбата беше во христијански дух, пријателска, срдечна и многу важна за Стив, кој во таа прилика му ги предаде на владиката Кирил подароците од своето семејство и му пренесе многу поздрави од Одборот на Македонската православна црква „Свети Климент Охридски“ и од бројните заеднички пријатели и истакнати македонски иселеници што живеат во Канада.

На средбата со првиот владика на Американско-канадската македонска православна епархија, Неговото Високопреосвештенство Кирил, разговараа за многу прашања од суштинско значење за македонските православни цркви во Канада и САД, за улогата и напредокот на македонските заедници во дијаспората. Средбата заврши со покана од владиката да го посетат Лешочкиот манастир – покана што беше прифатена и остварена за време на престојот на Стив во Македонија. Нивниот разговор траеше неколку часа, а гостинот од Канада беше многу задоволен од средбата и полн со убави спомени.

Попладнето отидовме на прошетка низ Скопје за да видиме некои новоизградени објекти и историски и културни споменици што Стив Пљакес ги гледаше за првпат. Посебно внимание му посветивме на споменикот на Александар Македонски или, како што официјално се вика, „Воин на коњ“. Стив беше воодушевен од идејата да се подигне таков монументален споменик во главниот град на Република Македонија. Споменикот посветен на Александар Македонски нѐ поттикна да зборуваме за античка Македонија, за Филип и Александар. Разговаравме и за старото знаме со Кутлешкото сонце (Палатица), како и за новото знаме на Република Македонија, кое според некои историчари и новинари потекнува од периодот на Исус Христос. Во таа прилика Стив Пљакес рече дека го почитува новото знаме, но дека не смееме да заборавиме оти знамето со Кутлешкото сонце е подеднакво омилено како и новото меѓу Македонците што живеат во дијаспората, кои ги истакнуваат двете знамиња со голема љубов. Зборувавме и за многу прашања поврзани со античкиот период на Македонија, за врската на Македонците од Канада со тие проблеми, како и за неговото патување во Пакистан.

Следното утро, придружувани од поранешниот министер за иселеништво во Владата на Република Македонија, г-дин Мартин Треневски, го напуштивме Скопје и отидовме во Велес, каде што Стив сакаше да го посети седиштето на Повардарската епархија и да се информира за актуелните прашања. Откако прошетавме низ центарот на родниот град на големиот македонски поет Кочо Рацин, поминавме зад зградата на Епархијата и се упативме кон реката Бабуна. Потоа го зедовме автопатот кон Градско и Стоби.

Во Стоби нѐ пречека едно љубезно девојче што работеше на археолошкиот локалитет. Останавме таму повеќе од еден час, шетајќи наоколу и слушајќи ги фактите за овој римски град. Бевме известени дека Стоби бил антички град чиј урбан дел се простира на три тераси опкружени со ѕидини и спушта кон Црна Река, поточно на устието меѓу Црна Река и реката Вардар.

Бевме известени дека покрај археолошкиот локалитет Стоби минуваат главните патишта што ги поврзувале пределите на реката Дунав со средоземните земји уште од предисториски период. По овој главен пат културните влијанија на Балканскиот Полуостров течеле од југ кон север и обратно. Од друга страна, Црна Река претставувала природна врска на централните краишта на Македонија со Егејското Море. Затоа градот Стоби имал многу важна стратегиска, воена и трговска положба во античкиот период.

Според некои стари пишани извори за Стоби се спомнува победата на Филип V, кралот на Македонија, над Дарданците во 197 година пр.н.е. Истражувањата спроведени под неколкуте градби во централниот дел на подоцнежниот град откриле слоеви од III и II век пр.н.е. и бронзени предмети од класичниот и архаичниот период, како и одделни керамички предмети од неолитот што потекнуваат од тој период на слобода на Македонија.

Се претпоставува дека градот е основан во 359 година пр.н.е. Во 168 година пр.н.е., по победата на Римјаните над кралот Персеј, Македонија била поделена на четири области. Во тој момент Стоби станал трговски центар на третата област. Во 148 година пр.н.е. Македонија станала римска провинција.

Во римскиот период Стоби бил важен и влијателен град. Бил епископски центар од 325 година. Во текот на IV-V век биле изградени повеќе цркви што биле впечатливи по својата големина и внатрешна декорација со богати архитектонски украси, мозаици, фрескопис и градба, од кои најголемиот дел биле откриени при ископувањата.

Интересно е да се спомене дека во Стоби постоела и еврејска заедница што датира од III век и синагога што била уништена кон крајот на IV век, а над неа била подигната ранохристијанска базилика. Во ископаниот дел од Стоби досега се откриени и проучени повеќе архитектонски објекти, односно профани и сакрални градби со јавна намена, приватни куќи, бањи, терми, театар, дел од градските ѕидини, улици, Форумот и главниот влез во градот.

Го напуштивме Стоби и го продолживме патувањето кон Дреновската Клисура и преку мостот крај Дреновска Река се искачивме по старата патека од калдрма. За жал, овој локалитет сѐ уште не е истражен, но ние бевме многу љубопитни. Затоа се искачивме до еден стар каменолом, за кој се претпоставува дека датира од периодот на Филип и Александар Македонски и дека бил многу важен во тој период, зашто таму биле делкани убави камени фигури. Потоа се искачивме до тесниот простор меѓу двата рида каде што, според некои преданија, имало голема порта зад која започнувал друг свет. Во тој предел најдовме камени столбови што биле прецизно делкани и темели за некои статуи или споменици. Имавме претчувство дека на тој простор некогаш имало амфитеатар. Местото е свртено кон југ и има полукружна форма со широк поглед кон јужната страна. Се искачивме преку ридот и стигнавме до рамнина со стрмен наклон кон клисурата. Оттаму се гледаше голем дел од Дреновското и Тиквешкото Поле. Поглед што го привлекува и го опушта окото.

Го напуштивме локалитетот крај Дреновската Клисура и го продолживме патувањето кон Прилеп, а оттаму кон една гробница во Старо Бонче. Овој археолошки локалитет се вика Павле Чука и се наоѓа меѓу селата Подмол и Бонче. Стигнавме на овој локалитет напладне; затоа имавме проблеми при искачувањето до гробницата, а подоцна и до платото.

Меѓутоа, гробницата е од македонски тип, што по својата архитектонска замисла е единствена. Составена е од отворен дромос издлабен во карпа што се спушта кон гробницата како рампа; потоа следува засводен дел од дромосот со должина од 11 метри и висина од 3 метри. На почетокот на засводениот дромос, од двете негови страни, има прстенест ѕид што ја опкружува целата гробница. Ваков вид аркада на македонските гробници се користи од периодот на владеењето на Филип и Александар III Македонски.

Го напуштивме Бонче и се упативме кон античкиот град Стибера – центарот на македонските кралеви што ги воделе битките против Илирите. Стибера се наоѓа покрај Црна Река (Еригон), во непосредна близина на селото Чепигово кај Прилеп. Сѐ уште не е утврдено кога е изградена Стибера, но се претпоставува дека била изградена во времето на Филип II. Стибера е град во кој археолошките ископувања ги откриле најстарите скулптури што се целосно зачувани.

Стибера е еден од најголемите антички градови во Македонија и, во исто време, една од најпривлечните антички урбани населби. Археолошките истражувања спроведени на овој локалитет откриле цела ризница подвижен археолошки материјал, керамички садови, монети, мермерни споменици, плочи со натписи и многу мермерна пластика, повеќе од 30 статуи и бисти на истакнати граѓани од тоа време. Тоа сведочи дека овие ископувања откриле дел од градските ѕидини, зашто варварските пустошења на периферните делови од Римското Царство кон крајот на III век довеле до масовно оштетување на многу градови, меѓу кои и на градот Стибера.

Од Стибера се вративме во Прилеп, каде што остана нашиот пријател Мартин Треневски, а заедно со Стив го продолживме патувањето кон Битола. Таму, навечер во хотелот „Епинал“, каде што бевме сместени, се сретнавме со неколку претставници на „Виножито“ од Лерин. Средбата траеше цела ноќ. Разговаравме за сегашноста и иднината на Македонците во егејскиот дел на Македонија и за нивните здруженија.

Следниот ден отидовме да ја разгледаме Битола, особено нејзиниот централен дел, а потоа продолживме кон Хераклеја Линкестис – урбана населба од античкиот македонски период до средниот век. Според податоците што ги добивме додека седевме во амфитеатарот, таа била основана во средината на IV век пр.н.е. од кралот Филип II Македонски, за да биде важна стратегиска точка. Се наоѓа на јужната периферија на градот Битола, во подножјето на планината Баба. Именувана е по Херакле, митскиот херој и родоначалник на македонската кралска династија Аргеади, додека епитетот Линкестис, што значи „линкестидска“, доаѓа од името на областа Линкестида, каде што бил сместен градот и каде што живеело античкото македонско племе Линкести. Хераклеја се наоѓа на плодна рамнина, од северната страна е заштитена од планината Баба, односно од ридот Тумбе Кафе, а од југ од реката Сива Вода. Хераклеја опстанала и се развила на важна крстосница на патот Виа Игнација.

Бевме известени и дека, според пишаните извори, откако ја освоил Линкестида, Филип II подигнал тврдина од која можел да контролира дел од своето кралство. Има податоци и дека на почетокот на II век пр.н.е., за време на војните со Римјаните, македонскиот крал Филип V изградил неколку тврдини во пограничните краишта за да ја обезбеди границата на кралството. Градот доживеал најголем степен на цивилизациски развој во времето на римската власт во првите векови од новата ера, кога му бил доделен статус на колонија. Во тој период Хераклеја станала силен стопански и политички центар со свој постојан римски намесник и своја римска војска. Сето тоа се одразило врз ликот на градот на начин што римската архитектура била најзастапена, иако традиционалните влијанија и историското наследство сѐ уште биле карактеристични за градот.

Од Хераклеја отидовме до граничниот премин Меџитлија за да го продолжиме патувањето кон Лерин, Зелениче и родното место на Стив Пљакес, а оттаму кон Костур, каде што планиравме да посетиме некои локалитети на античкото македонско кралство.

Брзо ја поминавме границата на Република Македонија и се упативме кон границата со Егејска Македонија. Таму ги дадовме нашите канадски пасоши, но ни рекоа да чекаме. Чекавме долго, па прашавме зошто чекаме толку долго. Но не добивме никаков одговор, зашто службениците ги проверуваа нашите канадски патни документи. По приближно 40 минути ни рекоа дека на авторот на оваа книга му е дозволено да влезе во Грција, но на Стив Пљакес не му е. Грчките службеници му забранија да влезе во својата родна земја. По долги расправии побаравме писмено да ни ги објаснат причините зошто на Стив му е забрането. Службениците го сторија тоа и на груб начин ни рекоа да се вратиме.

Се упативме кон граничниот премин за Република Македонија, но разочарани и понижени од фактот што Грција не ги почитува основните човекови права. Но најмногу бевме незадоволни од тоа што оваа држава, како членка на Европската Унија, не признава канадски документи. Затоа решивме документот со кој му се забранува на Стив Пљакес да влезе во Грција да го испратиме до канадската амбасада и до Канадско-македонскиот комитет за човекови права. Потоа, без да проговориме збор, отидовме во Охрид.

НА ГРОБОТ НА ЈАНЕ САНДАНСКИ

Кога Стив Пљакес пристигна во Скопје, ја изрази својата желба да ја посети Пиринска Македонија, зашто реши да донира пари за ОМО „Илинден“ во Сандански. Но, најмногу од сѐ, сакаше да го посети гробот на Јане Сандански, „пиринскиот цар“.

Историските материјали што се однесуваат на тој дел од Бугарија, меѓу другото, велат дека Пиринска Македонија е дел од етничката територија на Македонија, дел што по „Мировниот“ договор во Букурешт од 1913 година ѝ бил даден на Бугарија. Во античко време Пиринска Македонија најпрво била дел од Панонија и Тракија, а подоцна станала дел од Античкото македонско царство.

Меѓутоа, кон крајот на XIX век со територијата на Пирин управувал големиот македонски револуционер Јане Сандански и неговата дружина, кој бил близок соработник на Гоце Делчев и најголем борец против врховизмот. Познат е под прекарот „пирински цар“, кој го извршил познатото грабнување на протестантската мисионерка мис Стон.

По Првата светска војна, во периодот на владеењето на Георги Димитров, Македонците од Пиринска Македонија добиле целосна културна автономија, која требало да прерасне во правна територијална автономија и да ја обедини Пиринска Македонија со тогашната Народна Република Македонија како нејзина матична држава во рамките на Балканската федерација.

Невозможно е да се пресмета точниот број на етничките Македонци во Бугарија, особено поради тоа што различните извори наведуваат противречни податоци. Сепак, постои општа согласност дека голем број (над два милиона, вклучувајќи ги и оние што потекнуваат од мешани бракови) граѓани на Република Бугарија се потомци на доселеници од Македонија кои, како иселеници или бегалци, се преселиле во Бугарија.

Според пописот на населението од декември 1946 година, во Народна Република Бугарија, од вкупниот број од 252.908 жители на Пиринска Македонија, 160.541, односно 70%, се изјасниле како етнички Македонци. Овие изнесени факти ја потврдуваат вистината за Македонците во Бугарија, со која Бугарија вешто се обидува да манипулира. За жал, и на срам на начелата на демократијата, според пописот на населението од 2011 година во Република Бугарија, бројот на Македонците што живеат таму е само 1.654, од кои 561 се населени во областа Благоевград, а бројот на Македонците што го зборуваат својот мајчин македонски јазик е 1.163, додека 1.091 се граѓани на Република Македонија што „живеат“ во Бугарија.

Освен тоа, треба да се нагласи дека во 1947 година биле основани печатениот медиум „Пирински весник“ и печатницата „Македонска книга“. Тоа било дел од исполнетите ветувања во врска со правата на Македонците во Бугарија, што требало да ги оживеат македонскиот јазик и култура. Медиумите биле укинати и затворени во 1958 година поради политички пресметки и промена на власта.

Меѓутоа, во 1990 година бил основан весник со име „Народна волја“ за македонското малцинство во Бугарија. Весникот се уредувал и печател во Горна Џумаја, сега Благоевград. Била основана и Обединетата македонска организација „Илинден“ – Пирин, партија за економски развој и интеграција на населението во Република Бугарија. Тоа е демократска партија што ги штити малцинските права и се залага за децентрализација на земјата. Тоа е единствената партија што работи за правата на македонското малцинство во Бугарија. Партијата главно дејствува во југозападниот дел на земјата, познат и како Пиринска Македонија. Била регистрирана како политичка партија во 1999 година и учествувала на локалните избори. Меѓутоа, на 29 февруари 2000 година Уставниот суд на Бугарија прогласил дека партијата е противуставна, повредувајќи го правото на слобода на здружување и правото на недискриминација.

За жал, бугарската влада одбива да го признае постоењето на македонското малцинство во Пиринска Македонија, занемарувајќи го фактот дека по Втората светска војна во пиринскиот дел на Македонија постоеле македонски училишта, книжарници и весници. И денес бугарската влада продолжува да ги крши основните човекови права. Членовите и следбениците и на ОМО „Илинден“ – ПИРИН, политичка партија и организација за човекови права, и на ОМО „Илинден“, организација за човекови и малцински права, се измачувани, малтретирани, тепани, казнувани, па дури и апсени, само затоа што го искажуваат својот македонски идентитет.

Меѓутоа, факт е дека во Пиринска Македонија за време на културната автономија работеле 93 учители со повеќе од 35.000 македонски деца што го учеле македонскиот литературен јазик и ги развивале своите културни и национални традиции. Во тоа време во пиринскиот дел на Македонија имало библиотеки полни со книги напишани од македонски, бугарски и светски автори. Македонскиот народ во тој период ја доживеал магијата на пишаниот збор на својот мајчин македонски јазик. Во тие денови во овој дел од Бугарија постоел и македонски театар, што го поддржувал културниот подем на Македонците и што им помогнал да ги заборават мрачните фашистички години на физичка и духовна болка.

Сепак, по резолуцијата на Информбирото, бугарската политика во однос на поранешна Југославија, а следствено и во однос на македонското прашање, доживеала огромен пад. Училиштата и другите установи на македонски јазик биле укинати, а учителите и другите културни работници биле протерани во Народна Република Македонија. Потоа следувал периодот на фалсификување на сѐ што е македонско. За жал, опструкциите и негирањето сѐ уште се спроведуваат врз македонското население. Останува да се види дали новите демократски процеси што се одвиваат на Балканот ќе ја променат таа состојба. Европската визија веќе го покажа својот интерес за постоењето на Македонците во Бугарија, за спроведувањето на одлуките за почитување на човековите права и слободи. Затоа Македонците во Пиринска Македонија и во цела Бугарија, која е членка на Европската Унија, не треба да добиваат други имиња освен Македонци.

Причината за упорното негирање на Македонците во Бугарија произлегува од бугарската националистичка догма што вели дека нема, не може и не смее да има Македонци. Но вистината е поинаква, не само според пописот, туку и според реалното постоење на македонскиот народ.

Затоа деловниот човек Стив Пљакес и јас сакавме да се увериме, да го потврдиме тоа и да се информираме за вистината за Пиринска Македонија. Поради тоа, едно августовско утро отидовме во Горна Џумаја, сега Благоевград. Во далечината се гледаше Пирин, најубавата и највисока планина во Македонија. Ни се чинеше дека со рацете можеме да ја допреме славната планина на Јане Сандански, што е поврзана со бројни преданија на Македонците од тој крај.

Го продолживме патувањето кон градот Сандански (поранешен Свети Врач), или „пиринската убавица“, како што често го нарекуваат. Оддалеку се гледаа станбените згради сместени на една височина, чиј број растеше како што се приближувавме. Влеговме во Сандански, чие население е околу 30.000 жители, и се возевме по живописниот булевар со зимзелени дрвја во средината, што го разубавуваат погледот и го прават градот пријатно катче за неговите посетители. Го видовме споменикот на Спартак. Како што ни кажа еден Македонец од ОМО „Илинден“ што го сретнавме во центарот на градот, според еден германски научник, долината на реката Струма, меѓу планините Пирин и Малешево, е родното место на овој водач на робовите, човек за кого се напишани многу преданија.

Посетивме еден од рестораните на плоштадот и пријатно си поминавме со неколку членови на ОМО „Илинден“. Подоцна ги посетивме и просториите на ОМО „Илинден“, кои за жал беа во подрум. Во таа прилика нашиот гостин од Канада, хуманистот Стив Пљакес, донираше пари за организацијата, а членовите на ОМО „Илинден“ му беа многу благодарни.

Крај ресторанот имаше стар платан што нѐ потсети на платанот во Охрид. Градот Сандански е прилично уреден и се изградени многу нови куќи. Огромно богатство за Сандански се изворите минерална вода што течат од памтивек. Такви извори има многу: некои од нив се во Градскиот парк, а други на десниот брег на реката Sandbanks Beatrice, чија температура достигнува над 80oS и што содржат и лековита кал. Градот Сандански со својата околина е едно од најтоплите и најсончевите места во Пиринска Македонија. Снегот овде е многу редок и речиси нема магла. Поради тие поволни климатски услови и природни бањи, ова место го посетуваат луѓе што боледуваат од хронични и бронхијални заболувања.

Го напуштивме Сандански попладне и се упативме кон југ, односно кон Мелник, кој посетителите често го нарекуваат „град-легенда“, „град на виното“ и „град на минатото“. Но, всушност, тоа е најмалиот град во Пиринска Македонија, па дури и на Балканот, ако не и во Европа. Таму живеат едвај 400-500 жители. Меѓутоа, Мелник ги привлекува посетителите со својот живописен изглед и со своите архитектонски дела. Сместен е меѓу песочните пирамиди од двете страни на реките Мелничка и Роженска и претставува град-музеј, зашто секоја куќа е музеј за себе; зачувани се и во добра состојба се и манастирот „Св. Богородица“ и црквата „Св. Никола“, што се сведоци на богатиот црковен живот во овој крај.

Мелник има многу интересно минато. Уште од времето на царот Самоил бил многу важен воен центар, а подоцна станал привлечно место, зашто континенталната клима преминува во планинска, а нагоре кон Пирин – во алпска. Во минатиот век Мелник бил многу важен трговски центар и град на углед меѓу трговците, на кои оттаму им се отворале широки перспективи. Тоа е причината зошто во овој град, покрај Македонците – од Пирин, се доселиле и голем број Хелени (Грци), Турци, Ерменци, Власи и други, чиј број кон крајот на XIX век достигнал 20.000. Во тој период градот доживеал голем подем и раст во областа на трговијата; карвани коњи и камили, натоварени со буриња и мевови полни со мелничко вино, секојдневно се испраќале низ целиот свет. Тие карвани оделе кон Египет, на југ, кон Париз и Мадрид на запад, и кон Будим и Пешта на север.

Во Мелник направивме пауза во ресторанот под големиот платан што се наоѓа во средината на Мелничката Река, оттаму каде што се гледа дел од градот во кој многу стари куќи со разновидна архитектура се обновени и во кои започнува нов живот. По кратката дремка, поминавме крај споменикот на Јане Сандански, поставен во паркот под патот, во непосредна близина на автокампот преполн со туристи. Потоа отидовме во селото Рожен, кое е оддалечено приближно 10 километри од Мелник.

Меѓутоа, Рожен е мало село сместено на двата брега на Роженската Река, населено со само 20 семејства. Селото е поврзано со асфалтен пат, а општествениот живот се одвива пред ресторанот, на големиот паркинг. Од тоа место може да се стигне до Роженскиот манастир по асфалтниот пат што се качува како серпентина кон ридот каде што се наоѓаат манастирот и гробот на Јане Сандански. Прво го посетивме манастирот, што датира од 1220 година, врз чии темели е изградена црквата „Рождество на Пресвета Богородица“.

Манастирот е опкружен од сите страни со високи манастирски конаци чии тераси го привлекуваат секој посетител, а во него може да се влезе само од источната страна, низ масивната дабова врата. Црквата има интересни фрески и икони, а највредна е иконостасот изработен од рацете на македонските мајстори од Дебарската школа, кои освен во овој манастир оставиле многу вечни и скапоцени резбарски дела низ цела Македонија.

На оддалеченост од околу стотина метри од манастирот кон исток се наоѓа црквата „Св. Кирил и Методиј“, пред чиј олтар е поставен гробот на Јане Сандански. Се поклонивме и му оддадовме почит на македонскиот легендарен војвода, кој често го нарекувале „пирински цар“. Некои луѓе ни кажаа дека во минатото гробот на Сандански бил оддалечен неколку километри од црквата „Рождество на Пресвета Богородица“. На гробот има натпис што вели дека Јане се борел за човековите права и слободи на Македонија, а особено за македонскиот народ во пиринскиот дел на Македонија. Меѓутоа, се уверивме дека на сегашниот надгробен камен на „пиринскиот цар“ Јане Сандански стои следниот натпис:

„Да се живее значи да се бори – робот за слобода, а слободниот за совршенство.“ Јане Сандански 1872-1915

Стив Пљакес, чија голема желба беше да го види гробот, чекореше околу споменикот на Јане, обземен од своите мисли. Потоа уште еднаш се поклонивме пред големиот „пирински цар“ и без да проговориме збор го напуштивме гробот на војводата. Молчевме кога се упативме кон Петрич, најјужниот град во овој македонски крај.

Се возевме по главната улица што го дели Петрич на два дела и го гледавме и му се восхитувавме на овој убав македонски град, кој со своите високи костени, јавори, дабови и букови дрвја оставил голем впечаток кај патописецот Евлија Челебија од XVII век.

Околу 15 километри западно од Петрич, во непосредна близина на Струмешница, што го добила името по реката, се наоѓа гратчето Ключ.

Таму, на десниот брег на реката, покрај патот, се пронајдени остатоци од тврдина. Токму на тоа место во 1014 година се водела најстрашната и најкрвава битка меѓу македонскиот цар Самоил, кој го посеал македонското семе и ја основал Охридската архиепископија, и византискиот цар Василиј II Македонски. Војската на Василиј II како одмазда ослепила по 99 души во секоја група од Самоиловата војска, оставајќи по еден човек во секоја група со едно око, за да можат да ги одведат своите ранети другари до својот цар во Преспа и Охрид. Кога Самоил ја видел својата поразена војска, доживеал срцев удар и починал.

ЛИЛИ & СТИВ ВО МАЛА ПРЕСПА

Пред неколку години Стив Пљакес и неговата сопруга Лили решија да ја посетат Македонија. Патуваа многу часови од Торонто до Виена, потоа до Атина, од Атина до Солун и најпосле до своите родни места Зелениче и Желево. Подоцна го посетија и Лерин, во егејскиот дел на Македонија.

Авторот на оваа книга ги чекаше на граничниот премин Меџитлија крај Битола. Нивната средба беше срдечна и пријатна, како средба на долгогодишни семејни пријатели. Веднаш заминавме за Скопје, каде што останавме неколку дена. За време на својот престој, Стив и Лили имаа многу средби со своите пријатели од Македонија; повеќето од нив ја имаат посетено Канада и биле гости во домот на семејството Пљакес.

За време на престојот во Скопје, Стив Пљакес имаше пријатни спомени од својата средба со премиерот на Република Македонија, Неговата Екселенција Никола Груевски, што се одржа навечер во зградата на Владата. Разговараа за многу прашања и проблеми поврзани со признавањето на Република Македонија под нејзиното уставно име, за изборот на пратеници од Македонците во дијаспората, како и за многу други прашања од интерес за иднината на Македонија и на македонскиот народ.

Следниот ден Стив имаше средба со поглаварот на Македонската православна црква, Неговото Блаженство Стефан. Во таа прилика тие разговараа и ги изнесоа своите ставови во врска со состојбите, можностите и проблемите на црковниот живот на северноамериканскиот континент. Подоцна Стив се сретна со поранешните амбасадори Денко Малески, Сашко Насев и Љубен Тевдовски, со Тодор Петров, претседателот на Светскиот македонски конгрес, со Џо Петрески од Домот на иселениците од Македонија, како и со други личности. Тој и Лили го посетија Домот за деца без родители „11 Октомври“ во Скопје, каде што донираа 2.500 канадски долари. Стив и Лили организираа и вечера за сите спортисти што се натпреваруваа на Олимписките игри и за екипата што ги придружуваше македонските натпреварувачи на Олимписките игри во Пекинг, каде што тие беа еден од главните спонзори. Во Пекинг Стив ја имаше честа да го носи македонското државно знаме во име на македонските спортисти и беше најсреќниот Македонец во Кина.

По престојот во Скопје, Стив, Лили, мојата сопруга Нада и јас заминавме за Охрид. Таму ги посетивме црквите „Св. Софија“, „Св. Климент Охридски“ и „Св. Пантелејмон“ на Плаошник, како и Самоиловата тврдина, каде што гостите беа информирани за историскиот развој на Охрид, кој се смета за втор Ерусалим за православието. Го посетивме и манастирот „Св. Наум Охридски“, каде што пријатно поминавме крај изворите.

Следниот ден заминавме за Љубојно, во Преспа, каде што останавме неколку дена. Таму ги посетивме гробовите на моите родители, кои беа пријатели на Стив и Лили во Торонто, како и гробовите на мојот дедо Алексо, кој бил печалбар цели 40 години во Детроит, и на мојата баба Ката, по која го имам мојот прекар, односно моето презиме – Катин. Потоа ги посетивме селата Брајчино, Наколец и Долно Дупени, за да им овозможиме на нашите гости да го видат „крајот на светот“ на граничната линија крај Маркова Нога.

Следниот ден, рано наутро, го напуштивме Љубојно и се упативме кон Отешево, а потоа кон Мала Преспа. Ја поминавме македонско-албанската граница на граничниот премин Стење. Се упативме кон нашата цел – Пустец, што се наоѓа во Мала Преспа, или Долна Преспа, како што жителите на Преспа го нарекуваат овој македонски крај покрај југозападниот брег на Преспанското Езеро. Целиот крај се состои од приближно десет села организирани во Општина Пустец. А Пустец е најголемата населба во Мала Преспа и седиште на општината, чиј градоначалник и сите членови на Општинскиот совет се етнички Македонци.

Меѓутоа, делот од Македонија познат како Мала Преспа, или Долна Преспа, ѝ беше даден на Албанија по потпишувањето на „Мировниот“ договор во Версај во 1919 година. Овој неправеден договор ја заврши поделбата на етничка Македонија меѓу новосоздадените држави: Србија, Грција, Бугарија и Албанија, по што следуваше почетокот на ерата на денационализација, присилна асимилација и иселување на македонскиот народ од своите домови.

Судбината на македонскиот народ до Втората светска војна во основа беше иста во сите делови на поделената и поробена Македонија. На македонскиот народ му беа и сѐ уште му се (во Бугарија и во Елада – Грција) одрекувани основните човекови права; тој беше асимилиран, поделен и протеруван, но и духовно и физички асимилиран. Поради тие причини, во некои краишта на етничка Македонија се случија големи преселби и етнички промени што имаа катастрофални последици за македонското население.

По Првата светска војна и ослободувањето на еден дел од етничка Македонија, се водеше посебна грижа за Македонците што живееја во соседните земји во однос на нивното образование на мајчиниот македонски јазик. Тоа беше особено актуелно во периодот од 1945 до 1948 година, кога Албанија побара од тогашната југословенска влада да испрати учители по македонски јазик во краиштата каде што живееше македонско население. Наставен кадар пред сѐ беше потребен во селата Туминец, Пустец, Долна и Горна Горица, Глобочани, Шулин и Зрновско, што се наоѓаат во Мала Преспа и припаѓаат на Корчанско, како и во селата Врбник и Церје во Билишко, потоа во Лин, во Поградечко и во други населени места.

Во Пустец пристигнавме напладне. Веднаш отидовме во општинската зграда, каде што градоначалникот Едмонд Темелко и неговите соработници срдечно нѐ пречекаа. Во таа прилика Лили и Стив донираа 2.500 канадски долари како поддршка за македонските деца во Мала Преспа. Ја посетивме и новата црква „Св. Архангел Михаил“, каде што гостите од Канада донираа 1.000 долари за овој македонски духовен храм.

За време на нашиот престој во Пустец сретнавме и разговаравме со голем број Македонци што беа добродушни и пријателски настроени и радо зборуваа со гостите од Канада. Бевме известени дека, според достапните податоци, вистинскиот број етнички Македонци со исламска вероисповед изнесувал над 200.000. Најголемата нивна концентрација е во пограничните краишта Гора, Голо Брдо и Мала Преспа. Има и многу Македонци што живеат во Тирана (приближно 20.000), Поградец, Корча, Кавај, Елбасан и на други места.

Сепак, треба да спомнеме дека Албанија и Србија се соседни земји на Република Македонија што го признаваат статусот на македонското етничко малцинство. Од 1945 година во Албанија, поточно во Мала Преспа, има настава на македонски јазик за основно образование од I до V одделение, а државата има издадено соодветни учебници. Исто така, во рамките на училиштето во Пустец има библиотека со огромен фонд книги на македонски јазик; авторот на оваа книга ѝ има донирано на библиотеката неколку стотини книги. Всушност, тоа е првиот случај на службена употреба на мајчиниот македонски јазик во Република Албанија.

За време на нашата посета бевме известени дека во Албанија постојат неколку организации и активни здруженија и една партија на Македонците, но дека можностите за политичко дејствување се мали, зашто државата не дава финансиска поддршка на нивните организации. Меѓутоа, Македонците во Албанија вложуваат големи напори за своето самоорганизирање. Така, првото периодично списание на македонски јазик „Мир“ беше објавено во 1993 година, потоа следуваше „Преспа“, како и многу електронски портали. Во Корча имаше и радио- и телевизиска програма на македонски јазик.

За жал, положбата на етничките Македонци во Албанија е далеку од положбата на етничките Албанци во Република Македонија. Додека етничките Албанци во Република Македонија се министри и пратеници, а нивната голема партија е во коалиција со актуелната влада, Македонците во Албанија сѐ уште немаат можности за вистинско политичко учество. Во овој миг нема етнички македонски пратеници, а бројот на Македонците вработени во установите на државната и локалната администрација е мал, во споредба со презастапеноста на Албанците во администрацијата на Република Македонија.

За жал, за време на нашата посета на Мала Преспа забележавме дека тоа е еден од најсиромашните краишта во Република Албанија. Во овој случај, се чини дека и албанските власти и властите во Република Македонија „ги имаат заборавено“ своите обврски и го оставиле тој народ сам на себе. Населението се занимава со риболов, земјоделство и сточарство, но во многу скромни услови и во многу мал обем. По падот на поранешниот сталинистички режим и отворањето на границите, најголемиот дел од жителите се преориентирале кон трговија и кон барање среќа во Република Македонија и Грција, а некои од нив работат во поголемите албански градови, во Европската Унија и во прекуокеанските земји; особено се присутни во Торонто, каде што го основале своето здружение.

Пустец е стожерот на Мала Преспа. Ова убаво македонско село се наоѓа по ридот над Преспанското Езеро. Куќите се изградени од камен; се во македонски стил, скромни, исто како во многу преспански и други села. Неговите жители зборуваат убав македонски дијалект од Преспа; учениците го учат својот мајчин македонски јазик во сите четири години, има амбуланта, земјоделска задруга, кино, дом на културата, неколку продавници, рибарска задруга, а во центарот на ова урбано село е прекрасната Македонска православна црква „Св. Архангел Михаил“, како и многу други установи.

Но, најважно е што тие имаат вистински македонски дух и вера во иднината на македонската нација, на македонскиот јазик и на сѐ што е македонско. Пустец е единствената македонска општина и една од најголемите населби во Корчанско, како и најголемото македонско село во Албанија. И таму, во Долна Преспа, луѓето пеат песни, се смеат, играат и тагуваат на мајчиниот македонски јазик.

Општина Пустец е запишана во регистарот на македонски јазик како Пустец, а на албански јазик како Ликенас. Името на Пустец било сменето во 1970-тите години. Го преименувал Хоџа Леши, тогашниот секретар на Комунистичката партија на Албанија. Меѓутоа, денес сите патни знаци и други јавни ознаки во цела Мала Преспа се двојазични – и на македонски и на албански јазик.

Интересно е да се спомене дека грбот на општината го содржи античкиот македонски симбол, шеснаесеткракото сонце од Кутлеш (Палатица – Вергина), над кое е поставен двојазичен натпис на македонски јазик Општина Пустец, а под него е називот на албански јазик. Нашата посета на Мала Преспа ја завршивме со заеднички ручек во ресторанот во Зрновско, каде што јадевме преспански крап и други преспански специјалитети.

Во таа прилика разговаравме за многу прашања, проблеми и идни планови за подобро утре за Македонците во Мала Преспа и во цела Македонија. Нашиот домаќин Едмонд Темелко покажа голема почит кон Стив и Лили, неговите домаќини за време на неговиот престој во Канада.

Сепак, треба да се забележи дека Македонците во Албанија со многу тешкотии успеаја да ја регистрираат својата политичка партија „Македонска алијанса за европска интеграција“. Тоа беше важен настан за Македонците, зашто покажаа зрелост и гласаа за себе, за својата партија, за својот претседател, почитуваниот градоначалник Едмонд Темелко, и за секретарот Васил Стерјовски. Во таа прилика ѝ покажаа на албанската јавност дека и тие се дел од тоа општество и дека ќе земат активно учество во решавањето на нерешените прашања на таа земја.

Партијата вложи огромни напори да развие проекти со странски компании, амбасади, како и со Република Македонија, за да им помогне на луѓето од Мала Преспа во однос на нивниот пристоен и нормален животен стандард. Сите држави во светот знаат дека Македонците од Мала Преспа се лојални граѓани на Албанија; плаќаат даноци и ги почитуваат законите, но бараат подобри услови за живот.

На локалните избори во Албанија што се одржаа на 21 јуни 2015 година, партијата „Македонска алијанса за европска интеграција“ освои едно градоначалничко место и девет советници. На 21 јуни македонската партија освои 3.641 глас. Едмонд Темелко стана градоначалник на Општина Пустец по трет пат. Врз основа на освоените 7 советнички места, оваа партија ќе има свој советник и во Поградец и во Малиќ.

Треба да се нагласи дека Едмонд Темелко, заедно со секретарот Васил Стерјовски и со другите членови, поддржани од деловниот човек Ѓорѓија Џорџ Атанасовски од САД, се основачи на партијата „Македонска алијанса за европска интеграција“ и неуморни борци за правата на Македонците во Албанија и низ светот. Тие имаат и тесна соработка со Светскиот македонски конгрес, ОМО „Илинден“ – Пирин, „Виножито“ и со други македонски национални организации и партии и од дијаспората и од Република Македонија.

Приредено со дозвола од: Монографијата за Стив Пљакес од Славе Катин

Фотографиите на семејството се објавени како галерија: Албумот на семејството Пљакес.