Што ќе каже историјата за Договорот од Преспа?
Предавање одКит Браун (Keith Brown)
Професор на Универзитетот во Аризона (University of Arizona)
Канадско-македонското друштво за наследство (Canadian Macedonian Heritage Society) го поздрави професорот Кит Браун, директор на Меликијановиот центар за руски, евроазиски и источноевропски студии (Melikian Center for Russian, Eurasian and East European Studies) при Универзитетот во Аризона, на едно возбудливо предавање што ги разгледа историските и политичките импликации на Договорот од Преспа и неговото влијание врз пишувањето на македонската историја. Професорот Браун, истакнат антрополог и историчар и автор на Минатото под прашање (The Past in Question) и Верни до смрт (Loyal Unto Death), донесе во оваа навремена дискусија децении научна работа за македонската историја, идентитетот и револуционерните движења.
Наместо едноставно да прашува како идните историчари ќе го оценат Договорот од Преспа, професорот Браун го преформулира прашањето: како договорот го обликува идното пишување на македонската историја? Тој се осврна на загриженоста меѓу македонските научници дека договорот може да ја ограничи автентичната историска наука со наметнување политички рамки врз историското толкување. Браун истакна дека, иако договорот содржи контроверзни одредби, тој треба да се сфати како пресвртница—обид да се надминат вкоренетите националистички наративи што долго ги обликуваа политичките и историските спорови во регионот.
Потпирајќи се на своите обемни истражувања за Илинденското востание, македонското револуционерно движење и развојот на националната свест, Браун нагласи дека историјата мора да се разбира во рамките на реалноста на своето време, а не низ призмата на современите граници и претпоставките за националната држава. Тој истражи како револуционерните дејци во 1903 година ја замислувале Македонија надвор од политичките поделби наметнати подоцна со Букурешкиот договор и како овие наметнати граници и денес продолжуваат да ги обликуваат спротивставените национални наративи.
Значителен дел од предавањето беше посветен на самиот Договор од Преспа и неговите често занемарувани одредби. Браун истакна дека, иако компромисот со името “Северна Македонија” останува длабоко контроверзен, договорот исто така обезбеди формално грчко признавање на македонскиот јазик, наследство и идентитет—исход што мнозина го сметаа за невозможен. Тој забележа дека вклучувањето на начелото erga omnes (универзална примена на уставното име) спречи идна дипломатска нестабилност, а истовремено го потврди македонското културно постоење на меѓународната сцена.
Професорот Браун се осврна и на пошироките регионални импликации на договорот, вклучувајќи ги тековните спорови со Бугарија околу историски личности како Гоце Делчев и постојаната ранливост на македонските историски наративи на политичко претолкување од страна на соседните држави. Тој предупреди дека историјата не може да се преговара како политиката, нагласувајќи дека историската вистина е сложена, плуралистичка и секогаш подложна на претолкување.
Во средиштето на предавањето на Браун беше повикот да се оддалечиме од исклучувачкиот национализам кон она што тој го нарече поинклузивен “граѓанистички” пристап—пристап втемелен во плурализам, правда и почитување на заедничкото живеење. Претолкувајќи ја познатата мисла на Гоце Делчев за светот како поле за културен натпревар, Браун предложи поинклузивно читање: светот како плодна почва за средба меѓу народите, културите и историите, исполнета со меѓусебна почит.
На крајот, професорот Браун го претстави Договорот од Преспа не како конечно решавање на прашањата за идентитетот, туку како несовршена, но значајна можност за преобликување на регионалните односи и на историското разбирање. Неговото предавање ги поттикна присутните критички да размислуваат за односот меѓу политиката и историјата и да размислат како македонската историја може да се пишува со интелектуална слобода, сложеност и достоинство во регион што сè уште е обликуван од оспорувани сеќавања и национални наративи.