Дел 31 – Младотурското востание Се чини дека христијаните не биле единствените - Part 04

Присутен беше и Сандански и кога Водовозов го праша зошто не зборува за независна Македонија, Сандански рече „Можете да видите како овие господа го третираат прашањето за автономија; би било невкусно да се зборува за независност на Македонија во нивно присуство во такви околности. Кога „ослободителите“ им објавија војна на Османлиите, не многу Македонци сфатија дека судбината на нивната татковина е веќе решена без нивно знаење или согласност. Македонците претпоставуваа дека војната ќе се води за ослободување и создавање независна македонска држава. Во Бугарија беше забрането да се зборува и пишува за Македонија, особено за нејзината независност и денешната ситуација е резултат на таквата политика. Кога Албанија стана независна и почна да ја воспоставува својата државност, Македонија беше осудена да биде поделена и уништена што секако почнува да се случува.

Идејата на Сандански да ја продолжи борбата на македонскиот народ за ослободување и независност беше предоцна од барем неколку причини. Како прво, соседните земји веќе ја нападнаа и окупираа Македонија и ги истераа Османлиите, па тие не сакаа да ја напуштат Македонија и да се откажат од стекнатото. Исто така, Македонската револуционерна организација (ВМРО), која раководеше со подготовките и го предводеше Македонското народно востание во 1903 година, сега беше во хаос и немаше ниту едно политичко тело да води обновена македонска борба.

Дел 34 - Македонците во грчката, српската и бугарската војска Кога сојузниците Грција, Србија и Бугарија, под превезот на „ослободување“, почнаа да навлегуваат на македонските територии на почетокот на Првата балканска војна, многу Македонци се вклучија. Некои беа мобилизирани од сојузниците преку регрутирање, додека други доброволно се пријавија да се борат против Османлиите и да ја ослободат својата земја.

Имаше многу омраза и одвратност кон османлиската власт, особено по неуспешното Илинденско македонско народно востание, па Македонците буквално се собираа во сојузничките логори за да се пријават со големи надежи дека конечно дојде редот да се ослободат.

Како што напредуваше Првата балканска војна, Македонците создадоа свои чети и се бореа со Османлиите во независни битки. Но, многумина се бореа како учесници во грчката, српската и бугарската војска.

Точниот број на Македонци кои се бореле против Османлиите не е познат, но се проценува дека е околу 75.000. (Ванче Стојчев. „Воена историја на Македонија“. Воена академија.

Скопје, 2004. Страна 441)

Како дел од нивниот план за проширување на Грција, со припојување на македонските територии (Мегали Идеа), грчките влади пред Првата балканска војна беа зафатени со организирање пропагандни кампањи и регрутирање и вооружување илегални бендови во Македонија. Грчките организации вклучени во македонските работи ги вклучуваа „Makedhonikos silogos“, „Elinizmos“, „Ethniki Eteria“ и „Skopeftiki Eteria“, како и Грчката патријаршиска црква која легално функционираше во Македонија.

Надвор од грчките организации и Патријаршиската црква имало и патријаршиски Македонци кои ја поддржувале грчката експанзија во Македонија и кои донирале средства и регрутирале востаници за да ги поттикнат илегалните грчки вооружени чети. Како што ескалираа вооружените пропагандни кампањи во Македонија, особено по Илинденското востание, Грците го забрзаа своето регрутирање со ангажирање Македонци и Власи. Во Конско, Царушино и други села во Воденско, Костурско и Леринско беа создадени нови нелегални бендови спонзорирани од Грција.

Иако овие илегални чети беа непријатели на македонските чети и често се бореле против Македонците, македонските и другите христијански чети соработувале со нив во нивните напори да ги иселат Османлиите од Македонија. Всушност, многу Македонци се бореа под грчка команда за ослободување на Лерин, Костур, Воден и Солун. Но, штом Османлиите беа протерани, грчката армија воспостави грчка власт во Македонија, ги распушти македонските и другите христијански чети и им дозволи на илегалните бендови спонзорирани од Грција слободно да дејствуваат.

За време на походот кон Солун, Македонците, борејќи се независно, како и дел од сојузничките војски, беа од суштинско значење во помагањето на сојузниците во постигнувањето на нивните цели. Покрај борбите на фронтот и задниот дел на непријателот, македонските чети дејствувале и како водичи, обезбедувале извиднички информации и ги расчистувале патеките за следење на сојузничките војски, со ослободување на села и градови.

Една таква чета беше онаа на Тодор Александров кој на 23 октомври 1912 година го ослободи Кукуш, воспостави локална власт и за нејзин заштитник ја назначи Четата на Гоце Междуречки. Македонските чети го ослободиле и селото Ајатово, кај Солун, овозможувајќи непречено минување на сојузниците.

Меѓу лидерите на македонската Чета кои им помагаа на сојузниците во походот кон Солун беа Јане Сандански, Тодор Александров, Думбалаков, Андреј Љапчев и Симеон Радев од Ресен и Никола Наумов од Штип.

Пред Солун да падне во рацете на сојузниците, на Османлиите, под влијание на странските конзули на Големата сила во Солун, им било наредено да го предадат градот на грчката војска, која пристигнала таму околу 24 часа пред пристигнувањето на бугарската војска. Но, по доаѓањето на Бугарите и тие почнаа да воспоставуваат бугарска власт. За да се избегне конфликт, на 5 ноември 1912 година, грчката влада ги потврди своите добри односи со странските конзули, вклучувајќи го и рускиот конзул кој го посети грчкиот крал, оставајќи суптилен, но изразен впечаток дека Солун сега и припаѓа на Грција.

До почетокот на ноември, 1912 година, Грција собрала голема вооружена сила во Солун, која била користена за спроведување на грчката административна власт во градот. Меѓу неговите вооружени поддржувачи имало Македонци и Власи, од кои еден бил Тего Сапунџиев, добро познат отомански шпион кој бил поставен за окружен началник. Но, штом Грција донесе свој народ од југ, дури и нивните најверни македонски поддржувачи беа отстранети од нивните позиции.

Како дел од својата вековна желба да ја прошири својата територија, и Србија сакаше да анексира дел од Македонија и тргна по грчките и бугарските стапки во организирање пропагандни кампањи и регрутирање и вооружување илегални бендови во Македонија. Меѓу членовите на илегалните српски бендови имало и Македонци кои во тоа време живееле во Србија.

До крајот на јули 1912 година, повеќе од 30 нелегални вооружени бендови спонзорирани од Србија дејствувале во Македонија, со повеќе од 400 мажи од кои околу 300 биле имигранти; Македонци бараат работа во Србија. Овие чети беа предводени од Одборот на Народната одбрана кој дејствуваше преку Министерството за надворешни работи и преку српските конзули во Отоманската империја стационирани во Македонија. Операцијата на бендовите беше координирана од српскиот Извршен одбор лоциран во Врање, Србија во близина на српската османлиска граница.

На чело со Србинот Војин Попович-Вук, еден српски спонзориран одред составен од неколку чети имал задача да ги мобилизира и регрутира Македонците од внатрешноста на Македонија за да дејствува како напредна стража на српската војска. Главниот штаб на одредот бил воден од српски офицери, додека неговите борци и Војводи биле претежно локални Македонци.

Во пролетта 1913 година, Врховната команда на српската армија формираше целосно македонски доброволен полк составен од локални Македонци. Бидејќи не можеше да стигне до Јадранското Море, поради создавањето на албанската држава од страна на Големите сили, Србија сега бараше пристап до пристаништето во Егејското Море. И за да се избори до таму, на Србија и требаше помош од Македонците. Масовната мобилизација на Македонците во бугарската војска беше поттик и Србија да стапи на дело.

Србија започна масовна мобилизациска програма во Македонија со најпрвин регрутирање на 4-те чети кои патролираа на бреговите на реката Вардар помеѓу Кавадарци и Гевгелија и со нив го создадоа Вардарскиот одред предводен од Србинот Василије Трбич. Подоцна бил создаден и патролен одред на Јован Бабуноски и испратен во Кратовско-овчеполско-кочанско да се бори во првите редови.

Имајќи предвид дека и бугарската и српската војска ги мобилизирале Македонците и ги концентрирале на првите борбени линии, без да знаат, Македонците всушност се бореле за окупација и поделба на Македонија. Меѓутоа, имајќи предвид дека според Хашките правила за војна не беше дозволено да се мобилизираат сили од окупираното население.

Токму затоа Србите ги нарекоа македонските „доброволни полкови“, а Бугарите „Ополчение чети“. Овие присилни мобилизации беа спроведени под изговор дека овие луѓе се доброволци.

Создавањето на таканаречениот македонски „доброволен полк“ го иницираше началникот на штабот на Врховната српска команда, Војвода Радомир Путник, а одобрен од српската влада.

На 16 мај 1913 година, Путник ја издаде следната наредба:

Требаше да се создадат четири баталјони во Свети Николе, Приштина, Гевгелија и Неготино. Тие требаше да бидат екипирани од локалното население, а нивните кадри требаше да бидат обезбедени од командата на граничната единица. Во мобилизацијата требаше да бидат вклучени христијани, Османлии и Арнаути (Албанци), како и оние кои служеле во отоманската војска на кои ќе им биде дозволено да ги задржат своите чинови. Од доброволците се бараше да дадат заклетва за лојалност на врховниот командант на српската војска и на неговото височество кралот Петар I. На сите мобилизирани војници требаше да им се дадат униформи, оружје, храна и коњи.

На Македонците и во бугарскиот и во српскиот создаден чети им беше доделено да се борат во заднината на Османлиите или како напредни стражари, што значеше дека тие секогаш ќе бидат оние кои први ќе се вклучат со непријателот. На овој начин Македонците беа одговорни за ослободување на повеќето села и градови во Македонија.

Работејќи во рамките на Првата српска војска како извидници и напредни стражари, македонски доброволци, на 20 октомври 1912 година, го нападнале османлискиот логор во Старец кај Куманово, заробувајќи голем број оружје. Македонците беа одговорни и за организирање и вооружување на населението во Кумановско. Само во Страцин регрутирале и вооружиле 700 луѓе.

Македонците водеа тешки битки против Османлиите, што го поттикна отоманскиот маршал Чакмак, командант на османлиската 16-та дивизија, на 21 октомври 1912 година, да напише телеграма до своите претпоставени барајќи повеќе војници.

На 23 октомври 1912 година, повеќе од 2.000 македонски доброволци цел ден се бореле без помош против османлиската војска во Стревице кај Куманово и во Младо Нагоричане додека не пристигнало засилувањето; со што ги спречил Османлиите да ја опколат српската војска. За време на таа битка беа убиени повеќе од 200 Македонци и ранети шест Војводи, но Македонците галантно се бореа без да ги напуштат своите позиции.

По победата во битката за Куманово, македонскиот доброволец Четас, селото Четас и други македонски вооружени чети маршираа пред 1. српска војска, ослободувајќи села и градови меѓу кои Велес, Свети Николе, Штип, Кочани и околните села.

Поразени кај Калиманци и Кочани, неколку илјади османлиски војници се прегрупирале и ги блокирале македонските доброволци да влезат во Криволак и да го преземат транспортниот коридор Скопје - Велес - Солун.

На чело со Војин Попович-Вук, Василије Трбич и Јован Бабунски, македонските доброволци чети заедно со селските чети и многу други доброволци кои сакале да се вклучат во борбата, биле упатени да заминат во Мукос на планината Бабуна каде што се создала нова чета. Таму овој одред се борел со османлиска коњаничка бригада и жандармериски баталјон;

битка која траела четири дена.

Македонците биле очите и ушите на Србите, кои ги информирале нивните војски за расположбите и движењата на османлиските сили кои, во еден случај, многу придонеле за иселувањето на Османлиите од Битола. Во четиридневната битка кај Мукос и Присад загинаа 30 Македонци, а многу беа ранети.

Македонците се покажаа како застрашувачки борци, што на 5 ноември 1912 година го натера командантот на османлиската западна армија да испрати телеграма до командантот на Армијата на Вардар велејќи дека „моралот на отоманските војници што се гледа овде (во Битола) е многу високо во последните неколку дена, но вие го уништивте со повлекување кога беше нападнат од македонскиот доброволец Четас“.

Многу локални македонски чети се приклучиле на Српската Морава дивизија додека таа напредувала од Скопје кон Тетово и обезбедувале извидување и дејствувале како напредна стража на српската војска. Четата на Цене Маркович беше особено успешна и многу придонесе за успехот на тетовската, гостиварската и кичевската битка. Овде загинаа 30 Македонци и 11 ранети во споредба со големата српска војска од која беа убиени само 28 Срби, а 41 ранет.

Додека српската војска беше зафатена со воспоставување власт во регионот, по битката за Кичево, македонските чети продолжија да се борат и го ослободија Дебар. На 29 ноември 1912 година Македонците нападнале од заседа на османлиската дивизија кај Сливово и Турје Седло и заробиле 550 отомански војници.

Една македонска чета составена од 150 борци го исфрли целиот османлиски гарнизон од селото Ломани, ја премина реката Црна, го окупираше селото Могила и делуваше како извидничка единица, обезбедувајќи на српската армија информации за распоредувањето на 40.000 силни османлиски сили кои напредуваа. кон Битола. Локалните македонски чети, исто така, ги дислоцирале османлиските жандармерии од селата Гопеш, Логоварди и Новаци.

За време на битката за Битола, македонските чети, потчинети на српската команда, дејствувале како самостојни ударни единици и на 17 ноември 1912 година се бореле против два османлиски баталјони на 62-от полк во селото Козјак кај Ресен.

Селото Плаке Чета спречи цел отомански баталјон да се приклучи на неговиот полк кај Круши Анови. Потоа, на 19-ти и 20-ти ноември 1912 година, македонските чети ги пресретнале османлиските сили кои се повлекувале од Битола на преминот Буково, Свињиште и Куратица и заробиле 280 отомански војници.

Дури и Србите беа импресионирани од македонскиот придонес, доволно за да ги поттикне да ги дадат следните изјави:

„Поробените народи на Балканот извршија воени дејствија за време на војната против Отоманска Турција и придонесоа за победата на сојузниците. Македонците учествувале во војната на страната на сојузниците, длабоко убедени дека тие не се борат за интересот на балканските монархии, туку за сопственото национално ослободување.Српските, бугарските и грчките историчари секогаш намерно го криеле фактот дека македонскиот народот учествувал во Балканските војни.Македонските чети се нарекувале српски, бугарски или грчки со цел да се негира постоењето на македонскиот народ и да му се одземе придонесот за да можат само балканските монархии да бидат заслужни како единствени ослободители на Македонија, а ја оправдаат поделбата на Македонија, која конечно беше завршена по Втората балканска војна. Затоа нема доволно податоци за претрпените македонски загуби во Балканските војни“ (Ванче Стојчев. „Воена историја на Македонија“. Воена академија. Скопје, 2004. Страници 428 и

429)

Откако бугарската влада објави општа мобилизација на 17 септември 1912 година, многу Македонци се јавија на повикот и дојдоа да се приклучат на борбата. Всушност, ги имаше толку многу што бугарската војска почна да формира доброволни партизански одреди кои требаше да бидат испратени во задниот дел на непријателот. Но, овој вид одѕив не требаше да биде изненадување бидејќи според бројот 3 од неделниот билтен од 10 февруари 1911 година, „Проучување на Отоманска Турција и нејзината армија“, „Македонските имигранти сега повеќе од кога било биле опседнати со идејата дека Македонија може да само Бугарија да ја ослободи“. Во написот понатаму се вели дека „македонската инволвираност не може да се потцени бидејќи во војна Македонците можат да играат одлучувачка улога. Едно е сигурно, ниту еден Македонец, млад или стар, не може да одолее да стане волонтер и да се приклучи на македонска единица доколку се создаде такво нешто.

Бугарската влада создаде доброволни единици и ги користеше македонските имигранти за борба против задниот дел на османлиската војска внатре и надвор од Македонија. Од единиците се очекуваше да обезбедат сопствено оружје и залихи затоа што бугарската влада одби да преземе одговорност за нивните дејствија доколку поради која било причина нивните постапки станаа познати на Османлиите или на Големите сили кои би ги осудиле, особено бидејќи сојузниците биле планираат да ја поделат Македонија и да ја припојат за себе.

За да биде навреда, Бугарите побарале од Македонците да се заколнат на лојалност кон бугарскиот цар и кон Бугарија. Целта на заклетвата, покрај барањето лојалност кон царот и кон Бугарија, ги обврзала како и останатите од редовната војска, иако не биле редовни, да бидат кривично гонети од бугарските правни органи.

Улогата на овие единици била да уништуваат мостови, пруги, телефонски и телеграфски линии и други витални објекти во задниот дел на османлиската војска. Планот беше да се создадат 52 чети, составени од по 20 до 30 партизани. Нивните водачи имале задача да собираат резерви од локалното население и да регрутираат локални чети. Идејата била да се создадат локални мрежи слични на оние што функционирале за време на Илинденското востание во 1903 година.

За време на деветдневната мобилизација, само во Бугарија беа создадени 59 партизански чети, еден партизански баталјон и четири специјални партизански одреди, сите составени од Македонци. На 12 септември 1912 година биле испратени во Македонија да се борат.

Мобилизацијата на Македонците во Бугарија продолжила и до крајот на септември 1912 година биле создадени пет баталјони, а во октомври уште пет. На почетокот на ноември беа создадени три бригади, составени од четири баталјони.

Откако овие единици биле вооружени од бугарската војска, Македонците биле испратени на фронтот во Тракија каде биле распуштени и подредени на други команди.

Без разлика што овие Македонци беа испратени да се борат далеку од својата татковина, тие се покажаа како одлични борци.

Бугарија продолжила да регрутира Македонци и до пролетта 1913 година регрутирала повеќе од 12.000 борци.

Но, и покрај заклетвата за лојалност кон царот и Бугарија и фактот дека Македонците се согласија да се борат против Османлиите надвор од Македонија, Бугарите сè уште се плашеа дека Македонците може да создадат своја војска и да иницираат војна за независност и формирање на македонска држава.

Дел 35 – Окупација на Македонија од страна на сојузничките армии По неуспешното Илинденско македонско народно востание во 1903 година, македонскиот народ изгуби надеж во сопствената способност да ја ослободи Македонија и почна да бара помош од своите соседи. Така, не беше изненадување кога сојузничките грчки, српски и бугарски војски ја нападнаа Македонија. Македонскиот народ ги пречека соседните војски не како свои освојувачи туку како свои ослободители.

Оваа значајна прилика поттикна многу Македонци да кренат оружје, а со помош на странските војски се надеваа дека ќе ги избркаат Османлиите од Македонија. Всушност, Македонците сметаа дека се должни да им помогнат на војските и жестоко се бореа за да ја покажат својата благодарност. Македонците се бореа напред и назад и храбро се спротивставија на моќните Османлии во секоја прилика. Македонците ослободија градови и села и ги водеа туѓите војски до многу победи и, како што Македонците освојуваа земја и ослободуваа села и градови, воспоставија македонска власт. Но, како што Османлиите беа протерани и војната почна да стивнува, Македонците почнаа да гледаат поинаква страна од нејзините ослободители, грда страна за која се сомневаа малкумина, но неочекувана од мнозинството.

Окупацијата на Македонија од страна на сојузничките војски за време на Првата балканска војна беше спроведена во три фази.

Во првата фаза, која се одржа во месеците октомври и ноември 1912 година, сојузничките војски воспоставија координација на нивните операции и стапија во контакт со македонското население, добивајќи ја поддршката од македонските чети.

Македонскиот народ ги гледаше македонските чети како „македонска армија“ која се бори заедно со сојузниците за ослободување на Македонија. Ова многу јасно го кажаа македонските иселеници во публикација во списанието

„Македонски глас“. (Сп. Македонски глас, оп.цит.стр.38.)

(Ванче Стојчев. „Воена историја на Македонија“. Воена академија. Скопје, 2004. Страна 443)

За време на втората фаза, која се одржа помеѓу месеците декември 1912 година и јануари 1913 година, Грците, Србите и Бугарите ги воспоставија своите соодветни окупациски режими, ги разоружаа македонските чети, ги распуштија претходно воспоставените локални македонски власти, ги ограничија движењата на македонските народи и ги доведоа насилство, терор и убивање на македонското население.

Во текот на третата фаза, која започнала во февруари 1913 година, официјално започнала окупацијата на Македонија со формирање управи, цркви и полициски станици; сите се насочени кон систематски напади врз македонската национална свест. Овој систематски напад започна со апсење и елиминација на истакнати македонски интелектуалци, особено оние кои се бореа за македонската кауза. Како резултат на овие напади, многу македонски интелектуалци биле принудени да ја напуштат Македонија, завршувајќи во Русија каде основале колонија во Санкт Петербург. Оваа колонија, која долго време го одржуваше жив македонскиот сон за независност, служеше како светилник на просветлување за сите Македонци и го изнесе македонскиот случај пред Големите сили.

Откако Османлиите биле истерани, сојузничките војски очекувале македонското население весело да им ја предаде власта. Но, наместо тоа, каде и да одеа, најдоа веќе воспоставена локална македонска власт.

Пред да бидат испратени во Македонија, на сојузничките војски им било кажано дека ќе се борат против Османлиите за да го ослободат својот вид што живее во Македонија. Со други зборови, на грчките војници им било кажано дека ќе ги ослободуваат „Грците“ во Македонија. Српските војници биле наведени да веруваат дека ќе ги ослободат „Србите“ во Македонија, а на Бугарите им било кажано дека ќе ги ослободуваат „Бугарите“ во Македонија. Сите војски беа наведени да веруваат дека во Македонија нема Македонци;

само Грци, Срби и Бугари.

Меѓутоа, војските не само што беа разочарани туку и збунети кога најдоа ослободени градови и градови со веќе воспоставена локална македонска власт. За да се реши нивниот проблем, прво на Македонците им беше кажано дека им е забрането да се декларираат како Македонци и им беше даден избор да се декларираат или „Грци“, „Српски“ или „Бугари“. Како резултат на тоа, многу луѓе почнаа да се сомневаат дека нешто не е во ред.

Но, веднаш штом сојузничките војски се воспоставија во градовите, градовите и селата на соодветните територии што ги окупираа, почнаа да воспоставуваат воена и административна власт, со што ја спроведуваа окупацијата на Македонија.

Грчката врховна команда наредила на својата војска да влезе во Солун и да воспостави грчка власт што е можно поскоро.

Грчките воени и административни власти биле подредени на Главниот штаб на грчката армија стациониран во Солун со крал Константин како началник. Грчката власт во малите градови и села била воспоставена и од командантите на гарнизоните стационирани таму. Во тој момент, Македонија се сметаше за привремена област и одговорноста за управување со неа беше дадена на П. Аргиропулос.