Дел 11 – Македонците во дијаспората Австриско-османлиската војна ги постигна с - Part 05

Откако се запознаа со меѓусебните активности, групата заклучи дека нивните цели се идентични и се согласија да ги здружат силите. Како здружени сили, од функционални причини, решија да го одвојат своето политичко раководство од војската, со што политичкото раководство беше доделено на „Единство“ во Гремен, а военото раководство на Главниот штаб на македонската армија во Пирин Планина.

По нивниот состанок во Плодвид групата отиде во Пирин на обиколка на објектите на ГШ и да се сретне со остатокот од раководството на Македонската лига. Овде Леонидас Вулгарис се сретна со Иљо Малешевски и разговараше за ставање на различните штабови под покровителство на Грција и Бугарија, но откако ја слушна загриженоста на Малешевски одлучи дека тоа не е добра идеја. Малешевски добро знаеше што прават соседите на Македонија, Грција и Бугарија кога рече: „Не слушајте ги оние што се обидуваат да ни ја расипат водата. Кој ќе ни верува дека се бориме за ослободување на Македонија ако се усогласиме со тие „покровители“, кога луѓето знаат дека сè што сакаат е да не поделат?“ Вулгарис подоцна напиша „Целосно се согласувам со Малешевски и решивме да работиме тајно од Бугарите и Грците“. (Ванче Стојчев. „Воена историја на Македонија“. Воена академија. Скопје, 2004 година. Страна

260) За жал, Васил Дијамандиев имал поинакви идеи кога му испратил писмо на бугарскиот министер за внатрешни работи во кое го известува за штотуку се случило. Од она што се случи потоа, се чини дека ниту Бугарите ниту Грците не биле премногу среќни што Македонците работат тајно. Откако Вулгарис се вратил од Пирин, бил следен од османлиската полиција и приведен во Солун. И Дијамандиев бил приведен од Бугарите и дополнително сослушан. Грчката и бугарската граница тогаш беа затворени за хаидук активности, што сериозно го загрози револуционерното движење.

Сепак, и покрај неуспесите, движењето продолжи да расте и нови групи почнаа да никнуваат низ цела Македонија. Во текот на летото 1881 година во Охрид бил создаден Македонски револуционерен комитет, а потоа во Демир Хисар.

Генерално, состојбата во Македонија се влошувала кон крајот на 19 век. Додека османлиските власти ја затегнуваа контролата врз Македонија, соседите на Македонија ги засилуваа своите пропагандни активности обидувајќи се да ги наведат Македонците да ги видат работите на свој начин. Губењето на османлиските територии по Берлинскиот конгрес и непочитувањето на членовите 23 и 62 од страна на османлиската влада, создадоа клима за натамошно угнетување на македонскиот народ.

Османлиската влада ги населила муслиманските бегалци од изгубените територии во Македонија, давајќи им ги најплодните земји и дозволувајќи им да им се одмаздат на христијаните за нивните лични загуби што дополнително ја влошило ситуацијата. Со доаѓањето на новодојдените дојде драматично зголемување на бројот на банди и криминални активности.

Занемарувајќи ги македонските барања и не спроведувајќи ги членовите 23 и 62 од Берлинскиот конгрес, Големите сили ја задушија способноста на македонските народи да се ослободат.

Тие го направија тоа создавајќи клима странските цркви и училишта да се размножуваат и да процветаат во земја каде што не припаѓаат. Ова создаде совршена можност за соседите на Македонија да ја спроведат својата антимакедонска националистичка пропаганда. Но, кога нивната пропаганда сама по себе не беше доволно силна за да ги постигне своите цели, тие прибегнаа кон употреба на насилство преку вооружени разбојници кои ја трансформираа Македонија во бесправна пустелија. Имаше само една мисла во главите на македонскиот народ. Што ни се случува и како да излеземе од оваа неволја?

Дел 16 – Раѓање на Македонската револуционерна организација До почетокот на 1890-тите имаше само една работа во умот на секој Македонец, а тоа беше што да се направи за ситуацијата во која се нашле. Чувствувајќи се напуштен и предаден од големите сили, задушен од соседите, потчинет од нивните окупатори, македонскиот народ остана пред единствениот избор, борбата за сопствен опстанок.

Македонците досега беа добро искусни во уметноста на организирање востанија како што се покажа со различните бунтови што ги презедоа во минатото, вклучувајќи го и последното Крешненско востание. Сега се работеше за организирање и извршување на народно востание кое еднаш засекогаш ќе ја ослободи цела Македонија.

Еден од првите методи за ширење на идејата за организирање на целомакедонско народно востание бил преку списанието „Лоза“ што го издавала наставничка и студентска група во Бугарија. Иако оваа публикација ја заслужи групата протерување и гонење, тие беа барем успешни во започнувањето на идејата која потоа се прошири во Македонија. Следната група која ѝ посвети време на идејата беше друга наставничка и ученичка група во Прилеп во Македонија. Тука македонските учители Даме Груев и Пере Тошев посветија голем дел од своето време во учебната 1892-1893 година во создавањето на револуционерна организација во Македонија. Отприлика во исто време друга група на истомисленици, Петар Поп Арсов, Иван Хаџи Николов и д-р Христо Татарчев, се собраа во Солун и ја развија идејата дека „само тајна револуционерна организација може да ја заштити Македонија од странска пропаганда“. И Гоце Делчев, уште пред да биде регрутиран во Македонската револуционерна организација (МРО), ја развил идејата дека треба да се формира револуционерна организација од тајна природа која ќе дејствува во Македонија. Затоа, овој тип на организација би бил имун на странско влијание и пропаганда. Нејзини основачи ќе бидат локални Македонци кои ќе се борат за слободна и независна Македонија без врски со странски влади; особено за Грција, Србија и Бугарија. Всушност, Делчев беше толку убеден да се држи што подалеку од странските влади што ја постави својата мисија да не прифаќа помош од соседните балкански држави.

Делчев кој престојуваше во Софија како претседател во разни организации добро ги знаеше можните последици доколку Македонците прифатат помош од Бугарија. Во еден момент тој јавно изјави дека Македонците скапо ќе ја платат таквата помош, а цената ќе биде губење на слободата и независноста на Македонија.

Каквата Македонска револуционерна организација што ја бараше секој Македонец настана на 23 октомври 1893 година во Солун, во куќата на Христо Батанџев, кога група македонски револуционери се собраа на историска средба. Меѓу присутните беа Даме Груев учител од с. од селото Ајватовци кај Солун, и Иван Хаџи Николов, книжарник од Солун. Меѓу другото, тие одлучија Македонската револуционерна организација да работи според следниве принципи:

1. Организацијата ќе биде револуционерна по природа;

2. револуционерните активности ќе се водат под крајна тајност;

3. Организацијата ќе работи само во географските и историските граници на Македонија;

4. Организацијата ќе биде отворена за сите родени во Македонија без разлика на етничката или верската припадност;

5. Организацијата ќе се залага за политичка автономија на Македонија.

Веднаш по создавањето на Организацијата, беше изготвен устав составен од четири дела и четиринаесет члена во кој меѓу другото беше наведена мисијата на Организацијата, нагласувајќи ја потребата македонскиот народ да го шири духот на ослободувањето меѓу македонското население и да се бори за нивната сопствена слобода. Второто поглавје беше посветено на структурата на Организацијата и политиките за регрутирање, нагласувајќи го фактот дека Македонската револуционерна организација е отворена за сите луѓе без разлика на етничката, културата, религијата или полот, се додека тие ги почитуваат целите и задачите на Организацијата. Третото поглавје од уставот ги опфати точките како што се изворите на финансирање и средствата на Организацијата, додека поглавјето четири ги наведе правилата на однесување и казните за поединци кои ги прекршуваат принципите на Организацијата.

До летото 1894 година, МРО создаде ограноци во Битола, Кавадарци, Неготино, Струга, Ресен, Охрид и Прилеп и како што се зголемуваше бројот на луѓе, се одржа конференција во Ресен во куќата на д-р Христо Татарчев. траеше од 27 до 29 август 1894 година. Целта на конференцијата беше да се разговара за активностите на МРО и да се добие консензус за идната насока на Организацијата. На оваа конференција, исто така, беа отфрлени предлозите на Берлинскиот конгрес (членови 23 и 62) и беше решено да се бара автономија само за Македонија, оставајќи го Одрин надвор.

Во овој момент сакам само да напоменам дека кога Македонците побараа автономија од Берлинскиот конгрес, во тој пакет го вклучија и Одринскиот регион (Дарданелите). Но, сега беше одлучено да се остави Одрин, но Организацијата сè уште го задржа своето старо име „ТМОРО“ (Тина Македонска, Одринска револуционерна оранизација, Таен македонски, Одринска револуционерна организација). За да не дојде до забуна, ќе го користам терминот „ВМРО“ (Внатрешна Македонска Револуционерна Организација) како инклузивен термин кој ги опфаќа ТМОРО и ВМОРО (Внатрешна македонска револуционерна организација), бидејќи сите овие референци се однесуваат на единствена Македонска револуционерна организација.

И покрај тоа што на Солунскиот состанок на 23 октомври 1893 година или на Ресенскиот состанок на 29 август 1894 година досега не се одржаа сериозни дискусии за тоа како да се вооружува и обучи народот за борба, различните револуционерни ограноци продолжија да регрутираат револуционери со многу ентузијазам. Потоа, бидејќи ситуацијата стана актуелно прашање, во Солун се одржа втора конференција во 1896 година каде беше одлучено да се започне со вооружување на борците. Првично овие борци беа повикани на привремена должност и беа расформирани по секоја мисија, но по 1899 година почнаа да се појавуваат постојани чети (единици). Овие Чети биле мал број и користени главно за одбранбени цели. Но, како што бројот на регрути почна да се зголемува во текот на 1900 година, беа отворени центри за воена обука каде што необучени цивили можеа да бидат вооружени и обучени како подготовка за борба.

До 1900 година целиот борбен персонал потпаднал под команда на врховниот командант Гоце Делчев, одговорен за сите задачи и воена подготовка во цела Македонија. Во раните денови поголемиот дел од воената обука ја вршеа поранешните бугарски офицери како Марко Лерински, Михаил Апостолов и Христо Чернопеев кои беа отпуштени од бугарската војска не затоа што беа Македонци, туку затоа што негуваа македонски револуционерни идеи. Нивната работа беше да ги обучуваат идните македонски офицери кои ќе ги водат македонските чети.

Набргу по отворањето на камповите за воена обука, врховниот командант наредил да се подготви Правилник за четите. За жал, откако Правилникот беше одобрен и испратен на умножување, печатницата беше уништена, а дистрибуцијата во различни области беше одложена. Повторно беше изготвен нов Правилник со пет поглавја и четириесет и седум члена. Оваа книга беше малку посеопфатна и содржеше повеќе детали кои врховниот командант Гоце Делчев ги стекнал од своето теренско искуство.

Според Правилникот, на четите директно поврзани со ВМРО требаше да им се дадат две основни задачи, една, да го агитираат македонското население без разлика на етничка и вероисповест и втора, да го вооружуваат населението за народното востание. Надвор од четите на ВМРО, Правилникот предвидуваше формирање на постојано село Четас чија основна цел беше да ги брани селата од башибазуците (вооружени муслимански цивили) и други нерегуларни воени сили. Село Чети, исто така, се очекувало да изврши задни напади и да ги пробие опсадите кога главните чети на ВМРО биле опколени од непријателските сили и им била потребна помош. Иако селото Четас било постојано, нивните борци требало да учествуваат во секојдневниот цивилен живот и да се собираат само по потреба.

Бидејќи од нив се барало да дејствуваат тајно за да ги заштитат селата од казна од властите во случај да бидат откриени, борците ги чувале оружјето и муницијата скриени некаде надвор од селото.

Покрај четите, во Правилникот беше прецизирано создавање на тајни полициски сили, курирски служби и терористички групи.

Работата на курир можеше да им се довери само на лојални, храбри и способни луѓе кои беа запознаени со теренот, особено со задните патишта и тајните патеки и беа способни да доставуваат тајна пошта, да обезбедуваат оружје и муниција и да шверцуваат луѓе.

Кога терористичките групи првпат беа создадени, нивната задача беше да ги бараат и казнуваат непријателските доушници. Првата терористичка група создадена во 1895 година се состоела од четири лица и ја започнала својата работа со следење на отоманските активности во Прилеп. Во 1896 година во Крушево била формирана друга терористичка група чија задача била да следи одредени осомничени и да собира пари и други потребни предмети за Организацијата. Со текот на времето, секоја револуционерна област создаде своја терористичка група на која им беа доделени различни задачи за да одговараат на нејзините потреби. Сè на сè, овие терористички групи беа многу ефикасни во демонстрирањето на силата и авторитетот на Организацијата. До октомври 1898 година во Македонија дејствувале 12 терористички групи, вклучувајќи ги Прилеп, Битола, Солун и Кукуш. Едно од позначајните дела извршени од терористичка група беше егзекуцијата на Димитар Грданов, клучниот отомански шпион.

Геданов бил егзекутиран од Методи Пачев на 5 август 1898 година во Охрид. Терористичките групи, исто така, се знае дека учествувале во битки заедно со македонските чети, како и дека обезбедувале тајни безбедносни служби за револуционерите на ВМРО.

Како што се зголемуваше бројот и потребите на терористичките групи, беше одлучено тие да се реорганизираат во Тајна полиција. Одлуката за формирање на единици на тајната полиција била донесена за време на Солунскиот конгрес во 1896 година и била запишана во Уставот на ВМРО и напишана во Правилникот. Според член десет од Уставот на ВМРО, секој комитет на Организацијата имал право да формира своја тајна полиција за преземање дејствија против внатрешните и надворешните непријатели. Меѓутоа, по формирањето на единиците на тајната полиција, повеќето регионални организации ги користеа своите услуги за да истражуваат различни работи, да извршуваат разузнавачки функции, да ги следат движењата на официјалните османлиски власти, да го идентификуваат и истражуваат новопристигнатиот персонал и да ги следат движењата на отоманската тајна милиција. Секој комитет беше одговорен да назначи шеф кој пак назначи тројца лично избрани асистенти кои не се познаваа.

Во недостиг на вештина и искуство, повеќето од овие „тајни агенти“ правеа грешки и не се израмнија со очекувањата на Гоце Делчев, врховниот командант, па Организацијата се погрижи да регрутира од поискусните хајдук (одметници).

Всушност, Организацијата направи чекор подалеку и оствари контакт со различните хаидук водачи низ Македонија барајќи од нив да се приклучат на ВМРО и да се борат за слободна и независна Македонија. Со текот на времето, мнозинството го стори тоа, а оние што не го сторија тоа и продолжија со своите незаконски активности, на крајот беа уништени од ВМРО.

На повикот на Делчев да се сретне со нив се јавија многу искусни хајдуци, вклучувајќи ги и борбените искусни Кочо Муструков, Иванчо Карасулијата, Апостол Петков и Илија Крчовалијата. По неговиот првичен успех, Делчев повика на повеќе вакви средби во Драмскиот, Серешкиот, Демирхисарскиот и Солунскиот округ.

Искусните хајдуци набрзо станаа учители и водачи на востанието кои не само што ги учеа новите регрути како да се борат, туку и ги научија како да преживеат во лоши услови.

Македонските чети, за жал, не беа единствените единици кои дејствуваа во Македонија. Речиси во исто време дејствувале и организирани вооружени групи од Грција и Бугарија, кои го агитирале македонскиот народ и ширеле странска пропаганда.

Една таква група од Бугарија која дејствувала во околината на Виница на 14 ноември 1897 година го ограбила и убила Ќазим Ага, истакнат османлиски бег. Ова покрена итна истрага за време на која беше извршен претрес на оружје. И покрај грижата да не се чува оружје во селото, во разните куќи во Виница пронајдено е оружје. Кога го пронашле ова оружје, Османлиите заклучиле дека во Виница дејствува револуционерна мрежа, а можеби има и други. Бидејќи биле многу сомнителни за уште едно востание што ќе се случи во Македонија, Османлиите брзо ја прошириле својата потрага во соседните области. Плашејќи се да не бидат пронајдени, многу револуционери ги напуштија своите домови и се свртеа кон подземните активности. Како резултат на тоа и под притисок од народот да одржува поголема безбедност, ВМРО сменила дел од својата тактика и во 1898 година започнала да создава постојани чети кои работеле строго под земја.

Иако нивните главни активности беа да агитираат за македонската кауза, да ги заштитат селата и да регрутираат и обучуваат нови регрути, понекогаш Четите мораа да се соочат со османлиската војска. Првиот евидентиран вооружен судир меѓу ВМРО и османлиската војска се случил во април 1899 година во селото Гаваљанци во Кукушко. Друга битка се случила на 16 септември 1899 година кога Четата на Мирче Ацев се судрила со османлиската војска во Папазчаир и повторно на 18 октомври кај селото Црвен Град во Прилепско.

До 1899 година повеќе од дваесет чети дејствувале во Македонија, секој составен од околу половина до десетина борци.

Иако овие чети со своите способности да агитираат и да ја обезбедуваат ВМРО ги надминаа очекувањата на врховниот командант, Гоце Делчев добро знаеше дека ќе биде потребна добро обучена војска за ослободување на Македонија. За да го постигне тоа, на ВМРО ѝ беа потребни институти Чета со посебни задачи за обука и подготовка на потребното раководство за долгата борба што претстои. За да го направи тоа Гоце Делчев избра голем број луѓе кои силно веруваа во принципите на ВМРО и ги постави на должност учители да ги обучуваат идните лидери на Чета. Меѓу назначените беа Марко Лерински, Михаил Апостолов и Христо Чернопеев, споменати претходно. Правилникот беше ажуриран за да ги одрази новите промени.

Во 1902 година Четите беа реструктуирани и беа создадени нови чети кои се состоеја од просечно по дваесет до триесет борци секој, од кои некои броеа и до седумдесет. Бидејќи беа успешни во обуката на раководството за централните чети, училиштата потоа беа децентрализирани и доделени во различни регионални области да извршуваат слични функции.

Покрај вработувањето борци во целокупната волонтерска служба, ВМРО регрутирала и свештеници, трговци и други работници за извршување на разни тајни активности.

Организацијата, исто така, регрутирала услуги на храбри жени кои биле подготвени да вршат различни активности кои вклучуваат шверц на оружје и муниција, доење на повредени, закопување на мртвите, готвење храна и поправање облека.

Некои жени дури служеа како агитатори и како водачи на Чета.

Меѓутоа, вооружувањето на четите со оружје и муниција беше потешка задача отколку што првично се очекуваше. Во минатото лесно можеше да се дојде до мал број оружје преку купување, фаќање за време на битка, производство на лично оружје и конфискација од вооружени поединци. Како што се зголемуваше побарувачката за вооружување на растечките чети, така се зголемуваше и тешкотијата за добивање оружје.

Македонците ги немаа потребните средства ниту им веруваа на соседите да ги снабдуваат со голем број оружје однадвор.

Отоманските власти постојано ги набљудувале внатре, така што тешко можело да се дојде до голем број оружје. За да го реши проблемот, ВМРО создаде тешко пронаоѓање тајни работилници во разни затскриени села и почна да произведува сопствено оружје. Произведеното оружје вклучувало ножеви, пушки, бомби и дрвени топови. Фабриките за правење ножеви беа најчести и најраспространети и произведуваа различни ками, јатагани и мечеви. Работилниците за пушки обично вклучувале поправка на пушки и производство на куршуми и барут. Производството на дрвени топови или импровизирана артилерија се засновало на долгата македонска традиција каде што бурето било направено од тврдо дрво, обично од цреша, брест, орев или див бадем, и врзано со железни прстени за да и дава сила. Дрвените топови обично ги правеле вагони, бакар или ковач, а надвор од зајакнувањето на моралот на бунтовниците, во основа биле неефикасни како оружје против непријателот. Всушност, бидејќи нивните буриња експлодираа почесто отколку што пукаа, тие беа поопасни за оние што ги пукаа отколку за непријателот.

Далеку повеќето од потребните оружја беа пушки, од кои голем дел првично беа испорачани од хајдуците на кои во минатото им даваа оружје од различни армии како Австријците и Русите.

За жал, тие не беа доволни за исполнување на новите барања и до 1898 година беа барани нови извори. Револвери беа купени од Црна Гора за вооружување на револуционерите во градовите кои требаше да го сокријат оружјето. Револуционерите во селата и селските милиции користеле претежно пушки кои биле набавени од приватни извори во Србија и Бугарија. Од Грција е купено и одредено оружје. Големото имигрантско население кое живеело во Бугарија, особено долж долгата граница, било клучно во снабдувањето со голем број оружје. И покрај приговорите на Делчев, дури и беа упатени барања за купување оружје до бугарската влада, но без голем успех. Бугарската војска во тоа време го модернизирала своето оружје и решила да и продаде над четири илјади од своите стари пушки на ВМРО, но потоа одбила да и снабди муниција.

Не можејќи да ги исполни своите барања од надворешни извори, ВМРО тогаш основала свои тајни производствени работилници. Иако овие извори беа широко распространети, безбедни и целисходни, квалитетот на оружјето не беше многу добар. Пред Илинденското востание, пиштолската професија во Западна Македонија, со тајни работилници во Тетово, Гостивар, Дебар, Битола и Скопје, вработуваше повеќе од сто пиштоли само во Тетово, произведувајќи околу педесет примероци неделно од познатата пушка „Мартини“. За жал, ова сè уште не беше доволно за да се обезбеди зголемената побарувачка за оружје, така што ВМРО во почетокот на 1902 година усвои нова политика да ги вооружува само оние кои не можеа да си дозволат да купат сопствено оружје. Оние револуционери кои беа финансиски посигурни се очекуваше да купат и да се грижат за сопственото оружје.

По Османлиско-грчката војна од 1897 година, османлиската војска се повлекла и оставила големи складишта со оружје и муниција во магацините во Тесалија кои паднале во рацете на локалните жители кои подоцна продале дел на ВМРО. Васил Чакаларов, чета началникот на Костурскиот округ, бил одговорен за организирање на овие и други набавки на оружје од Грција. И Албанија беше извор на воено оружје.

По Солунскиот конгрес од јануари 1903 година и Смилевскиот конгрес од мај 1903 година, потребата за вооружување драстично се зголемила; тоа значително го преокупирало раководството на ВМРО и тие се задолжиле да достават што е можно повеќе оружје.

Веднаш по Смилевскиот конгрес, откако беше одлучен дефинитивен датум за востанието, раководството на ВМРО им нареди на дежурните фабрики да го зголемат производството.

Во Крушево Ставре Борјар и неговите синови Тодор и Сотир произведоа голем број разновидни резервни делови за пушки.

Крушевската леарница била одговорна и за фрлање куршуми и набавка на фин барут. За жал, финиот барут беше нелегален за продажба и мораше да се набави со нелегални средства. Но, благодарение на османлиските работници за производство на барут во Битола кои го направија финиот барут достапен на црниот пазар, ВМРО успеа да ги исполни тие потреби. Беше купен и готов и легално достапен крупен барут, но поради нечистотиите беше несигурен за куршуми и строго се користеше за итни случаи и за палење на топовите.

Сè на сè, ВМРО направи се за да добие што е можно повеќе вооружување под дадените услови, но кога дојде кризата, не беше доволно да ги вооружи и соодветно да ги опреми сите расположливи доброволци.

Во решавањето на своите стратешки проблеми, Организацијата ги вложи сите можни напори за да ја има потребната материјална и финансиска помош за поддршка на востанието.