Дел 11 – Македонците во дијаспората Австриско-османлиската војна ги постигна с - Part 08

Во оваа фаза првпат со свои очи ја видовме состојбата на селаните кои се вратија. Оние што нашле покрив под кој би можеле да се засолнат во некое пријателско село биле во завиден случај. Тие навистина изгубија сè - земјоделски култури, дом, добиток и опрема за домаќинството. Живееле од милосрдието на соседите, кои честопати биле ограбувани. Тие не поседуваа ништо друго освен искината летна облека во која побегнаа три месеци пред тоа. Немаа ниту ќебиња, ниту зимски наметки. Барем сè уште имаше слама меѓу нив и дождот. Но, мнозинството беа сместени меѓу нивните урнатини, ангажирани во последните топли денови од есента со расчистување на урнатините од некој агол од нивните домови и подигнување на некаков вид „посвано“ дрво и слама против ѕидот што се распаѓа. Ништо освен фотографија не може да пренесе идеја за пустошот. Селата беа само купишта јагленисано дрво и поцрнети камења, закопани под црвен прав, кој дождот го претвори во кал. Неколку ѕидови сè уште стоеја исправени, единствената надеж за зимата. Онаму каде што црквите не беа запалени, тие беа изрешетани со куршуми, поцрнети со огнови на бивак, ограбени, обесчестени и осквернети со наредбата на логорот. Бунарите понекогаш биле закопувани под урнатините на паднатите куќи, а во еден случај барем биле отруени со труп од ѕверови. Водениците, како и куќите, беа изгорени, браните им беа скршени, машините уништени, а дури и нивните камења во некои случаи се тресеа во фрагменти. Од коњите и воловите што ги поседуваа селаните, дури и откако властите се изјаснија дека ќе го вратат пленот, не остана ниту еден од четири. Од овците и другите мали ѕверови и живината се сомневам дали останало една од десет. Дури и плуговите беа изгорени или украдени. Ретко, исто така, едно семејство ги повратило облеката и приборот што ги закопувал пред неговото бегство -баши-базуците имале вештина да најдат плен. Од жетвата, повеќето села заштедуваа доволно за четири или шест недели, додека неколку во висорамнините каде што зрелите култури беа оставени неподигнати имаа доволно за најмногу три месеци.

Но, пострашно од материјалната пропаст беше моралната пустош. Жените стоеја во ладен ден, градите голи, нозете голи на ледената земја, несвесни за студот и гладот, липајќи од некоја приказна за тоа како ја виделе драгата глава на синот или сопругот како ја претепале пред нивните очи војник или Баши Базук. Не помалку за жалење беа и младите луѓе кои го положија оружјето и се вратија да не најдат ниту жена ниту дом. Мислам на еден чиј случај ми се чинеше полн свет на вообичаени неволји. Тој бил ѕидар кој работел во Константинопол за да одржува семејство во село близу Ресна.

Тој беше избркан од главниот град, со сите негови сонародници, рано во пролетта и се врати дома со празен појас.

Следеа три месеци безделничење, а кога ждрепката го снајде, излезе со селската чета. Неговата сопруга ја удрил војник и починала при предвремено породување. Таткото се грижеше за бебето најдобро што можеше, но не најде работа и дојде кај нас молејќи се да обезбедиме млеко за да го спасиме животот на болното дете. Брзиот ужас од болните смртни случаи изгледаше помалку трогателен од оваа низа секојдневни неволји, секоја поради некоја политичка катастрофа или некоја национална омраза. Ниту, пак, на мизеријата и беше крајот кога востанието престана. Стотици мажи беа во затвор или во егзил во некој далечен ерменски град и, како што одминуваа месеците, почнаа да пристигнуваат лошо напишаните писма, без датум или потпис, кои кажуваа како еден по друг селски водач умрел од тифус. на пат за Диарбекир. Имаше и други неволји, потајни и пострашни, кои ни доаѓаа до уши преку некој љубезен лекар што ја користеше својата умешност, каде што тоа ќе го дозволуваа Турците, меѓу селските луѓе. Две млади девојчиња, на пример, во едно село, кои поминале неколку денови и ноќи на срам во турски логор, конечно го препуштија местото на лудило бидејќи сфатија дека мора да станат мајки. И цело време среде понижувањето и страдањето, болеста и стравот од глад, на овој поразен народ му тежеше чувството дека сета негова жртва била залудна. Турците триумфираа; Европа сè уште беше безгрижна и незагрижена; Македонија сè уште беше поробена;

а ние, кои си ги растуравме ќебињата и брашното меѓу нив, само ги одржувавме во живот за да издржат свежи угнетувања и дополнителен срам.

Првото изненадување беше тоа што оваа популација воопшто се зголеми, и масовно се зголеми. Второто изненадување, за моето размислување позапрепастувачки од првото, беше што сите страдања од есента не доведоа никаква реакција против Комитетот или неговите водачи. Селанството остана лојално на организацијата која го втурна во сета оваа беда. Меѓу пепелта на удобните села или во одделенијата на болниците каде што Здружението за помош ги собра ранетите жени и деца, имаше моменти кога се чувствуваше во искушение да ја проколне целата идеја за востание, да помисли дека ниту една провокација не може да го оправда населението. во соочувањето со таквите ризици, да се сомневаме дали некаква добивка во слободата може да ја гарантира само физичката болка вклучена во нејзиното освојување. Но, ова беа размислувања на аутсајдер. Тие ретко влегуваа во главите на самите Македонци. Човек не слушна ниту обвинувања, ниту вина на Комитетот, ниту жалење за очигледно потрошениот напор“. („Македонија: нејзините раси и нивната иднина“, H. N.

Brailsford, Лондон, 1906, страници 163 до 167)

Дел 19 – Смилевското востание Непосредно пред Илинденското востание од 2 август 1903 година, Македонската револуционерна организација (ВМРО) го преселила своето седиште во селото Смилево во близина на градот Битола во Битолскиот револуционерен округ. Овој потег го направи Смилево Политички и воен центар на Македонија.

Да се биде центар на Македонија сепак имаше свои недостатоци. Постојаното движење на луѓето, особено за време на Смилевскиот конгрес, кој се одржал во Смилево помеѓу 3 и 7 мај 1903 година, го привлекол вниманието на османлиските власти. За среќа, Конгресот беше завршен кога османлискиот баталјон испратен од Битола пристигна веднаш надвор од Смилево на 11 мај 1903 година и ја опколи околината. За жал, по среќа, војводата Парешкев Цветков со 18 негови востаници токму во тоа време се нашол таму кај селото Могила и паднал во османлиската замка. Следувала битка и по 12 часа борби и многубројни обиди да се пробие опсадата, битката завршила со повеќето мртви востаници. Цетков бил тешко ранет и си го одзел животот.

За да не биде откриено, раководството на ВМРО решило да го пресели своето седиште во месноста Голем Гар. Османлиите во меѓувреме, за да го спречат понатамошниот развој на настаните, решиле да го згрижат Смилево и да го претворат во воен и политички центар, оставајќи дел од баталјон таму да го чува. Меѓутоа, откако ја процени ситуацијата, раководството на битолскиот револуционерен округ заклучи дека Смилево, и покрај новите османлиски случувања, сè уште е најдоброто место за продолжување на подготовките за востанието како што се организирање одбрана и засолништа, складирање храна и облека, криење муниција и трчање. тајна болница. Смилево било и идеално место од каде што востаниците можеле да внимаваат на околниот регион во случај на непријателско опкружување. Со оглед на сите овие фактори, окружните водачи решиле да го уништат османлискиот гарнизон во Смилево и да го прогласат Смилево и околната територија за

„ослободена зона“, но тоа ќе треба да се почека до почетокот на востанието.

Немајќи помош од надворешниот свет, ВМРО секогаш се потпираше на локалното население да му обезбеди финансиска помош. Во Битолскиот округ ВМРО се обратила кон локалното население, особено кон богатите влашки села Трново, Магарево и Гопеш за пари и стоки кои потоа ги користела за набавка на оружје од Османлиите и Албанците кои соработувале со ВМРО.

Непосредно пред востанието, во подготовките за борба, Смилево собра и обучи 158 востаници и ги подели на шест чети. Потоа четири дена пред Илинденското востание пристигна гласник со упатства и детали како да се започнат нападите. На сите луѓе кои работат надвор од нивните села, особено на оние кои работат во Битола, им беше наложено веднаш да се вратат во своите домови. По осветувањето на Окружното знаме на 1-ви август на полињата над селото, на сите им беше кажано да си одат дома и да постапат на свој вообичаен начин за да се избегне сомневање. Следното попладне сите чети се собраа во областа кај Голем Гар и во самракот заедно со Окружниот штаб слегоа во селата и ги нападнаа османлиските гарнизони. Бидејќи биле изненадени, настанала голема паника и збунетост од страна на Османлиите додека трчале да се засолнат во околните куќи. За жал, Османлиите брзо се опоравиле и повторно се бореле на улиците додека востаниците се обидувале да ги задржат. Во бесот на битката османлиските војници биле оттурнати во куќите, сконцентрирани во куќата на Ѓоргија Чуранов во центарот на селото, истата куќа во која се одржувал Смилевскиот конгрес.

Кога Дамјан Груев пристигнал на местото на настанот бил разочаран не затоа што Османлиите ја окупирале куќата во која се одржувал Смилевскиот конгрес туку затоа што токму оваа куќа била упориште во кое не можело лесно да се пробие. Беше одлучено дека единствениот начин да се оттргнат Османлиите од него е да се запали. Плашејќи се повеќе османлиски војници наскоро да пристигнат да се приклучат на битката, бунтовниците, со дозвола од сопственикот на куќата Чуранов, ја запалиле куќата во град од куршуми. И така започна Востанието во насилство и пламен.

Во текот на ноќта востаниците ги прекинаа телефонските линии и уништија мостови на патот Битола-Ресен. Еден чета ги нападнал башибазуците во селото Долненци, додека другиот ги држел заковани отоманските војници, оставајќи ги останатите да помагаат во евакуацијата на селаните.

Во попладневните часови на 3 август 1903 година, повеќе од 2.000 луѓе од селата биле евакуирани и преместени во едно затскриено место кај Голем Гар, каде што претходно било подготвено засолниште за нив.

Во текот на првиот ден од престрелките се проценува дека биле убиени околу 25 отомански војници, а двајца македонски востаници биле тешко ранети.

Во моментот кога луѓето ги напуштале селата, еден одред од 400 османлиски војници бил забележан како се приближува до селото Обедник, на околу четири километри источно од Смилево. Еден од четите, на чело со Стојан Донски, бил набрзина испратен и ги нападнал Османлиите токму кога требало да влезат во селото. За жал, веројатно за да ја поштеди Четата од уништување, Штабот наредил нејзино повлекување дозволувајќи им на Османлиите да влезат во селото, да ги ослободат блокираните војници и да запалат 34 куќи. Од страв дека востаниците ќе се вратат со поголема сила, османлиската чета го напуштила Смилево и продолжила да го нападне и да го запали селото Гопеш.

Охрабрени од успехот на 3 август, следниот ден Османлиите испратиле уште една единица војници и група башибазуци, но овој пат немале толку среќа. Кога Османлиите се приближувале до селото Обедник, ги пресретнала порешителна Чета која нанела катастрофален удар. Се проценува дека загинале 45 војници, еден бунтовник бил убиен и еден ранет.

По овој пораз, локалните Османлии повторно се воздржувале од напад на Смилево до доаѓањето на нови трупи, оставајќи ги луѓето во регионот да уживаат во својата краткотрајна слобода која траела од 4-ти до 27-ми август.

Оставени на слобода, Македонците во и околу Смилево продолжија да ја зајакнуваат својата одбрана градејќи засолништа, утврдувања и копајќи ровови. Оние од опожарените села дојдоа да останат во Смилево и помогнаа во востанието.

До моментот кога Османлиите ги консолидирале своите сили, бројот на востаниците во Смилево изнесувал преку 600. По неговото повлекување од Ѓавато, Ѓорѓиј Сугаре и неговите востаници исто така се приклучуваат на смилевските чети.

На 14 август 1903 година, османлискиот генерал Бахтијар-паша со 1.200 војници бил забележан на потегот кон Смилево и планирал да го нападне регионот од четири страни; од село Ѓавато, Сниништа, Мраморица и од Слепче во Демирхисарско.

Бахтијар-паша ја иницирал инвазијата со артилериски бараж, но со оглед на тоа од каде била лансирана артилеријата и положбата на востаниците во планините, таа била добра колку и бескорисна. Без тоа, Бахтијар-паша им наредил на своите трупи да нападнат во бранови и до попладневните часови востаниците почнале да пукаат. Кога ситуацијата станала критична, востаниците под водство на Сугарев, бранејќи ја северната страна на Смилево, го пробиле опкружувањето и избегале оставајќи ги четирите села Чета да го бранат селото Смилево. Во Бели Брегови, пак, 70 востаници на чело со Мише Димов-Ќосето вооружени со импровизирани ладни оружја (вили, мечеви и ножеви) со извонредна сила го нападнале непријателот. Шеесет и осум од седумдесетте бунтовници беа убиени во таа битка. Но, како што повеќе непријателски војници се приклучија на туркањето, на востаниците почнаа да им снемува муниција и четите почнаа да се повлекуваат, оставајќи го Голем Гар без заштита.

Во моментот кога османлиските војници влегле во логорите Голем Гар почнале неселективно да го напаѓаат цивилното население. Седумдесет и тројца мажи беа убиени, а многу жени и деца беа масакрирани и мачени.

Откако Османлиите ја пробиле одбраната на Голем Гар, тие го нападнале селото Смилево, но наишле на жесток отпор од селото Четас. Приближувањето до Обедник исто така се одржало, но само на сметка на многу од востаниците кои се бореле до смрт. Но, како што Османлиите продолжиле да притискаат уште посилно, востаниците се повлекле во селата и се забарикадирале во посилните куќи. Битките се претворија во улични борби додека османлиските војници ги гонеа востаниците внатре во селата. Дамјан Груев дал наредба да се бори до смрт, ако е потребно и до последниот бунтовник, но војводата Павле Крстев се спротивставил сугерирајќи дека востаниците ќе бидат потребни за други битки друг ден. Груев го прифати предлогот и им нареди на луѓето да се повлечат во шумата Кокјиновци-Горна Маала. За време на таа битка беа убиени 35 востаници.

По повлекувањето, востаниците решиле да го пробијат отоманското опкружување, но не биле успешни на првиот обид.

При обидот да се пробие дупка кај Гробот, неколку бунтовници беа убиени, но при вториот обид во Џоварец тие успеаја да поминат. Четата на Сугарев се истакна во оваа огнена борба со концентрирање на нападот и пробивање на блокадата.

Немајќи повеќе потреба од блокада на Смилевскиот регион, Османлиите го повлекоа опкружувањето на 30 август, но задржаа одредено присуство во областа до 3 септември, во кое време тие преместија поголем дел од своите војници во Демир Хисар, оставајќи само 200 војници во селото Гопеш да ја чуваат околината.

По пробивањето на опкружувањето, македонските востаници се повлекле во планината Бигла каде што се регрупирале и водат напад врз Османлиите кај Слоештица на 30 септември. После тоа, 200 востаници и нивните водачи се вратиле во Смилево, но биле нападнати од османлиските сили стационирани во Гопеш, враќајќи ги во изолација на повлекувањето на планината Боишка. Друга жестока битка избила на 3 октомври 1903 година кај селото Цапари каде биле убиени уште 45 востаници. После тоа, раководството на ВМРО одлучило дека е време да се распушти и им нареди на востаниците да ги скријат оружјето и муницијата, со што се означи крајот на Смилевското востание.