Дел 11 – Македонците во дијаспората Австриско-османлиската војна ги постигна с - Part 03

Како што е наведено на знамето, востанието било планирано за 8 мај 1876 година, веднаш по Ѓургиевден, така што на 7 мај, ден пред востанието, Тајниот револуционерен круг на Разловци го одржал својот трет конгрес, повторно во Калаџерџево, на кој се расправало за конечниот планирајте пред да го ставите во акција. За жал, конгресот бил нарушен со доаѓањето на отоманскиот даночник. И покрај тоа што даноците веќе беа доброволно платени на почетокот на таа година, за да се избегне посетата на даночникот, даночникот сепак се појави ненајавено и ги повика сите селани да се соберат под закана дека ако не го направат тоа ќе го запали нивното село. На сите им беше очигледно дека нешто не е во ред. Османлиите сигурно дознале за нивните планови, но било предоцна да направат било што. Пиштолите и муницијата биле складирани и скриени далеку од селото, па жителите на Разловци решиле да се соберат по наредба. Луѓето кои не припаѓале на Разловци веднаш биле уапсени и одведени во затвор. Меѓу уапсените се и браќата Нако и Стоило од Истевник, роднини на свештеникот Сојан Разловки. Но, кога Османлиите, не задоволни со самото апсење на посетителите, се вратиле за да ги фатат најубавите девојки во селото со намера да ги направат турски невести, селаните многу се налутиле и го започнале востанието токму таму. Не можејќи да ја контролираат гневната толпа, Османлиите се сокриле внатре. Како што веста за немирот се прошири во соседните села, повеќе луѓе вооружени со секири и вили се придружија на толпата. Искористувајќи ја експлозивната ситуација, Беровски повикал веднаш да започне востанието почнувајќи со иселувањето на Османлиите од Разловци. Триесет нови востаници им се придружија на бунтовниците на Беровски. Чета од 20 востаници била испратена во Разловци. Шестмина востаници го опколиле анот во кој се криеле Османлиите. Друга мала група отиде да ги пресретне Османлиите кои штотуку го напуштија селото со затворениците. Востаниците стигнаа до Османлиите и успеаја да ослободат десет луѓе. За жал Нако Поп Атанасов, ненамерно настрадал од заскитан куршум. Тој е првата жртва на Разловското востание.

Немајќи време да се вооружат, повеќето села упаднаа во гостилницата каде што се криеја Османлиите и со стапови, секири, вили и ножеви и побараа од Османлиите да се предадат.

Ненавикнати на ваквото однесување на Македонците, Османлиите одбиле да излезат и со тоа ги поттикнале селаните да го запалат анот. Како што растеше пожарот, силен дожд почна да врне давајќи им на Османлиите покритие и шанса да се преселат во други згради. За да бидат сигурни дека нема да има каде да се кријат, се повеќе луѓе почнаа да ги палат своите куќи. Многу Османлии беа запалени живи додека зградите беа запалени, оние што се обидоа да избегаат, вклучувајќи го и даночникот озлогласениот Сапил Алиман, беа прегазени од толпата и убиени. Само двајца Османлии избегале.

Со протерувањето на Османлиите од Разловци, селото било ослободено и почетокот на востанието се смета за успешен.

Жестината и ентузијазмот создадени од овој инцидент поттикнаа повеќе луѓе да се приклучат на бунтот и му дадоа поттик што требаше да се прошири нанадвор. Додека Беровски ја земал својата Чета и заминал за Малешевијата, група востаници останала во Разловци да го брани селото од одмазда, особено од башибузуците (вооружено муслиманско цивилно население).

На пат кон Малешевијата, Беровски и Смилевски беа пречекани со овации од селаните особено при откривањето на новото знаме. Мажите ги фрлија капите во воздух, а толпата ечеше во патриотски песни. Тоа беше славен момент, момент за паметење, момент на слобода и слобода. Вестите за востанието се рашириле надалеку и од секаде доаѓале охрабрувања за борба.

Исполнети со ентузијазам, востаниците тргнаа во потера по окупаторите повикувајќи ги да се предадат, но како и обично тие одбија и избувнаа огнени борби. Кога востаниците пристигнале во Пехчево ги повикале Осман Кодон и Дервиш Алија да се предадат, но нивното одбивање ги натерало востаниците да ја запалат куќата во која се криеле. Бучавата од истрелите од пушката и пламенот на запалената куќа, за жал, го привлекле вниманието на минувачката османлиска единица во близина која дошла да изврши истрага. На чело со Исмаил, Османлиите отвориле оган врз востаниците и започнала битка која траела пет часа. Загинаа неколку отомански војници, а четворица Македонци беа повредени, од кои еден Димитар Беровски. Кога виделе како нивниот водач паѓа, бунтовниците биле деморализирани, губејќи го својот ентузијазам да се борат понатаму. За среќа Беровски беше лесно ранет по главата и не му требаше хоспитализација, но времето изгубено во конфузијата му даде предност на непријателот. Изгубеното време во тепачката и поради раните предизвикало Беровски да го пропушти рокот за средба со 300 востаници кои го чекале да пристигне во Малешевијата. Па со оглед на новонастанатата ситуација Беровски реши да се врати во Разловци. Но, истата вечер кога Четата пристигнала во Калаџерџево, Беровски дознал дека разловците претходниот ден го евакуирале нивното село. Евакуирано е и селото Митрашинци. Од она што Беровски можеше да го собере, кога неговиот Чета го напушти Разловци и отиде во Митрашинци попладнето на 9 мај 1876 година, се собраа башибузуците од селата од областа Пијанец и го нападнаа селото со се што имаа. Селаните и бунтовниците оставени зад себе возвратија, но можеа да пружат мал отпор против добро вооружената супериорна сила на Башибузук. Во таа битка загинале тројца башибузуци и дванаесет Македонци од Разлоци. На селото му биле ограбени материјалните добра и добитокот, а црквата и неколку куќи биле изгорени до темел, една од опожарените куќи била на свештеникот Стојан Разловски. По заминувањето на башибузуците, жителите на Разловци се вратиле и се забарикадирале во селото.

Со оглед на новонастанатата ситуација, Беровски се откажа од првичниот план да оди во Малешевијата да се сретне со 300-те востаници и наместо тоа замина за Кочани. Четири дена чекајќи да дојде Беровски, 300-те востаници во Малешевијата се растуриле и си заминале дома.

Во отсуство на македонските востаници во Разловци, Османлиите ја искористија ситуацијата и доведоа двајца нови свештеници, Ѓорѓиј Миленков и Атанас Стоилов, да се обидат да ги убедат селаните да го предадат оружјето и да се покајат за своите постапки за да им се прости. Османлиите. Откако го дознал тоа, поп Стојан го убедил народот дека поповите не се ништо друго туку предавници, па ги исфрлил од селото.

Беровски и неговите востаници во меѓувреме го продолжиле својот пат кон Кочани и на 23 мај 1876 година стигнале на Плачковица. Таму им се придружиле уште 40 востаници од селото Лаки предводени од Цоне Дончев. Но, без да знаат Беровски и Дончев, непријателска група од околу 60 башибузуци се упатила кон селото Лаки и Разловци за да ги ограби. Башибузуците влегоа во селата пред Беровски и Дончев да ги одведат, но со силите на здружените чети успеаја да ги извлечат и избркаат. Со оглед на моменталната ситуација, лидерите решија да се разделат. Дончев требало да остане и да ги чува селата, додека Беровски и неговата Чета требало да одат во селото Радовиш за да продолжат со регрутирањето востаници и да земат оружје и муниција од блиското скриено складиште во Смиљанци. За жал, пред да пристигне Беровски во селото Смиљанци добил вест дека е окупирано од османлиските сили. Се чини дека Османлиите биле свесни за постоењето на складиштето за оружје и муниција, но не можеле да го најдат. Теренски работник бил сведок на сомнителни активности и ги пријавил кај османлиските власти во Радовиш.

Тогаш била испратена голема отоманска сила која влегла во селото заканувајќи се дека ќе ги казни жестоко селаните доколку не го откријат скриеното оружје. Но, пред Османлиите да успеат да извлечат каква било информација, Беровски и неговата Чета пристигнале и ги принудиле Османлиите да заземат одбранбени позиции. Беровски ги повикал луѓето во селото да застанат и да се борат со него, но плашејќи се од османлиските репресалии тие одбиле. Не можејќи да ги извлечат Османлиите, востаниците немале друг избор освен да се повлечат.

Можеби жителите на Смиљанци биле мудри во изборот да не се приклучат на борбата бидејќи како што се одвивале настаните во нивното село, Османлиите собирале масивни сили за да го потиснат бунтот. Со сите немири на рабовите на нивната империја, Османлиите не можеле да си дозволат да имаат востание толку блиску до нивниот главен град, особено за време на источните кризи.

Еден начин да се изгасне бунтот беше да се изгладне без храна и нови регрути. На 28 мај 1876 година, османлиските власти одлучија да ги зајакнат своите воени постројки во бунтовничките села со додавање на повеќе војници. Петстотини османлиски војници беа додадени во Струмичко и Радовишко, 1.000 во Мелник и Петрич и 1.000 во Горна Џумаја. И многу башибузуци им се придружиле на османлиските војници и биле пуштени да ги ограбуваат селата и да го тероризираат цивилното население. Додека селата беа опколени за да ги задржат бунтовниците надвор, главната цел на оваа османлиска офанзива беше да се уништи Беровски и неговата Чета. Еден начин да се направи тоа беше да се нападне истото село каде што живееја семејствата на бунтовниците. Разловци повторно бил нападнат, по втор пат за помалку од еден месец, и доживеал дополнително грабеж, мачење и смрт. И другите села ги нападнавме и сите поврзани со востанието беа уапсени и ставени во синџири. Педесет и седум лица од Малешевијата, седуммина од Струмица, осумнаесет од Кочани и единаесет од Радовиш беа заробени и измачувани. Некои беа ослободени, а останатите беа испратени во различни затвори во Пехчево, Струмица, Ќустендил, Серес, Солун, Скопје и Софија на издржување на петнаесетгодишните затворски казни. Отруен е Цоне Дончев, лидер на Лаки Чета.

Додека цивилното население ги плаќало гревовите на востаниците, Димитар Беровски со триесетина негови најверни борци успеал да го избегне заробувањето борејќи се од опкружувањето и бегајќи низ планините во селото Сажденик каде тој и востаниците ја поминале зимата. . Свештеникот Сојан Разловски, стар и премногу уморен за да трча, бил оставен во Рилскиот манастир, но за жал бил забележан од непријателските шпиони кои го навеле да го убијат.

Беровски и неговата Чета останаа активни и продолжија да бидат активни по приклучувањето на Четата на Ило Малешевски во 1877 година.

Иако беше организирано да биде дел од општо востание против османлиската репресија, Разловското востание беше строго македонска работа со цел ослободување на Македонија и македонскиот народ. Знамето беше убав допир кој не само што ја истакна уникатноста во македонската борба туку ја поврза модерна Македонија со античка Македонија по нејзиното име и со симболичниот антички македонски лав.

Дел 14 - Кумановско- кривопаланечкото, пијанечкото и кршненското востание И покрај тоа што не успеа да ги исполни своите непосредни цели, Разловското востание во мај 1876 година послужи како поттик за промовирање на идејата за пошироко востание против Османлиите. Ваквиот поим не беше поддржан само од угнетените луѓе во Отоманската империја, туку и од аутсајдери низ цела Европа.

Со текот на времето, македонските револуционери почнаа да учествуваат се повеќе и повеќе во востанија на другите народи и во конфликти против Отоманската империја, вклучувајќи ги Српско-Отоманската војна од 1876 година и Руско-османлиската војна од 1877-1878 година. Сето тоа со надеж дека еден ден оние кои добиле помош ќе ја вратат кога ќе дојде време.

Првите Македонци кои се вклучиле во Српско-османлиската војна биле македонските доселеници кои поради отоманското угнетување дома се преселиле во Србија. По почетокот на војната (30.06.1876 г.) се приклучија повеќе Македонци, меѓу кои и Иљо Малешевски, Ристо Македонски, Петар Николов Мишајков, Коста Шуменков, С. Баџов и други заедно со нивните чети (револуционерни чети). Се проценува дека околу 600 македонски доброволци се вклучиле во Српската војна против Османлиите во 1876 година, меѓу кои многумина биле истакнати во битките. Најпознати меѓу истакнатите беа Иљо Малешевски, Ѓорѓи Пулевски, Григор Огненов, Ѓорѓи Андонов и Димитар Трифунов.

Овој круг од Српско-османлиската војна заврши со примирје во декември 1876 година, но не заврши добро.

И покрај големите загуби, Македонците се бореа храбро и жестоко следејќи ја долгата македонска борбена традиција.

Кога војната заврши, повеќето преживеани од војната беа транспортирани во Русија каде што беа регрутирани во руската армија.

Како што односите меѓу Русија и Османлиите почнаа да се влошуваат, повеќе Македонци почнаа да се приклучуваат на руската армија, вклучувајќи и Македонци кои емигрирале во Русија од други војни. Формиран е руско-македонски баталјон под команда на рускиот мајор Шинковски со македонски офицери назначени да извршуваат раководни задачи.

Баталјонот, освен што се вееше со руско знаме, вееше и македонско знаме и сите негови доброволци беа признати како Македонци. Овој и други баталјони на кои им се приклучиле многу Македонци учествувале во Руско-османлиската војна од

1877 до 1878 година.

За жал, во почетокот на 1877 година избувнала друга војна меѓу Србија и Османлиите, која траела до зимата 1878 година.

Нешто штом започна оваа војна кога пристигнаа нови македонски доброволци од Македонија. Меѓу нив беа Јаким Челопечки, Никола Алгуњски и Богдан Ристич. За жал, поради интригите меѓу Русија и Австро-Унгарија, оваа војна заврши со пораз на Србија.

И покрај поразот, Македонците во српската војска се бореле храбро и извојувале многу битки. Меѓу најистакнатите македонски водачи кои се бореле во оваа војна биле Коста Шуменков, Јаким Челопечки, Никола Димитриев и Богдан Ристиќ. До 19 јануари, 1878 единици на српската војска навлегле во Македонија дури на југ до северните граници на Куманово и Крива Паланка. Во поглед на пристигнатата српска војска, Османлиите ги повлекле своите сили во Команово. Тие, исто така, го евакуираа муслиманското цивилно население и неговото вооружено крило Башибазуците. При нивното повлекување башибазуците направија пустош по македонските села; ограбување и убивање луѓе. Откако беа повторно нападнати и со оглед на претстојното пристигнување на српската војска, селаните почнаа да возвраќаат. Набргу ги пречекале македонските борци доброволци во српската војска.

Соединетите мештани и новодојдените ги здружија силите, избраа нови водачи и започнаа ново востание наречено „Кумановско-кривопаланечко востание“. Водачите кои беа избрани да го предводат ова востание беа Јаким Челопечки, Никола Алгуњски и Богдан Ристич кои заедно со 500 добро вооружени борци се организираа за востание на Германската и Кожјачката планина. Кога востаниците биле подготвени за борба, се симнале во долината покрај реката Пчиња која се приближувала кон Куманово. Кога востаниците се приближуваа до селата во регионот, локалното население беа пречекани со голем ентузијазам. И овде во востанието се приклучија повеќе Македонци, меѓу кои и Димитрија Поп Паунов и Велјан Цветков. За кратко време, бунтовничката сила се зголеми на повеќе од илјада. За жал, како и обично, повеќето мажи кои се приклучија на бунтовниците беа без оружје или муниција и целата светска обука не можеше да им помогне ако немаа оружје за борба. Од таа причина беше испратена делегација во српската команда во Врање да разговара за прашањето за оружјето и од она што го знаеме од алтернативни извори, Србите им дале на Македонците 3.000 пушки со уште 2.000 за подоцна да бидат доставени во манастирот Прохор Пчински.

Добро вооружените македонски сили набрзо се зголемија на 4.000 востаници кои галантно се бореа и ослободија голема македонска територија јужно од српската граница. За жал, со потпишувањето на Санстефанскиот договор од страна на Русија и Османлиите, сите востанија престанаа. Потоа, по Берлинскиот конгрес, сите македонски територии беа вратени на Османлиите.

Не сакајќи да употребуваат насилство, имајќи предвид дека западните сили сакале да им оддадат чест на Османлиите враќајќи им ја Македонија, на востаниците им била понудена целосна амнестија во замена за нивното оружје. Османлиска делегација пристигнала во Забел на 12 април 1878 година за да преговара за разоружувањето, но востаниците одбиле да се разоружаат. Бесни, Османлиите испратиле голема башибазучка сила да ги нападне, но не успеале да ги уништат. Сфаќајќи дека западните сили сега се на нивна страна, Османлиите собрале поголема сила и во мај 1878 година ги нападнале востаниците.

Следеа големи битки и голем дел од бунтовничката сила беше уништена. Некои од потврдоглавите села, сепак, одбија да се предадат и останаа активни и жестоко се бореа, но до септември истата година и тоа востание заврши неуспешно.

Што се однесува до Македонците кои се приклучија на руската армија, тие исто така се вклучија во конфликтот бидејќи Русија им објави војна на Османлиите на 24 април 1877 година. На почетокот на мобилизацијата сите балкански војски, вклучително и македонските доброволци, беа организирани и обучени како дел на постојаните државни војски. Но, подоцна македонските единици добија посебни должности кои вклучуваа разузнавање, извидување, борба и надзор во првите редови. Првичните бројки што се приклучија беа во 800-тите, но наскоро се зголемија на над 1.000 како што војната се интензивираше. Кога руската војска навлезе во Македонија, македонските доброволци станаа нејзин водич помагајќи им на Русите да се инфилтрираат во оддалечените непријателски позиции, да навигираат низ непознати територии и да дејствуваат како преведувачи. Сите македонски чети покажаа голема храброст, но онаа на Иљо Малешевски, Ѓорѓи Пулевски и Ѓорѓи Антонов покажаа исклучителна храброст. Покрај македонските доброволци кои се бореле во првите борбени линии, Димитар Беровски и неговата Чета се бореле зад непријателските линии изведувајќи удирање и бегство и терористички акции. Составена главно од ветерани од Разловското востание, Беровската чета дејствувала во областа Осоговски и во текот на летото 1877 година ја проширила својата контрола во Пијанец, Малешевијата, Ќустендилската и околните области. До декември 1877 година, бројот на востаниците се зголемил тројно, а областа на дејствување била проширена за да ја опфати целата територија на Царево Село и долините Брегалница и Струмица кои опфаќале 47 села.

Како што руската војска навлегувала појужно на Балканот, Иљо Малешевски и неговата Чета се одвоиле од руската војска и во декември 1877 година се симнале во Ќустендил и Царево Село со цел да го ослободат родното Малешево и Пијанец.

До 17 јануари 1878 година Ќустендил бил ослободен со помош на Македонците и окупиран од руската војска. За жал, Руско-османлиската војна ненадејно заврши со потпишување на примирје на 31 јануари 1878 година, оставајќи ги Малешевијата и Пијанецот надвор од линијата на разграничување и сè уште во рацете на Османлиите. Бидејќи бил толку блиску до ослободување на родната територија, Малешевски, без руско одобрение, го прекршил примирјето и на 20 јануари 1878 година започнал напад врз Пијанец. По добивањето на веста за нападот, повеќе Македонци се приклучија и го започнаа она што стана познато како востание на Пијанец.

За жал, сите тие напори отидоа залудно, бидејќи по потпишувањето на османлиско-српско-рускиот протокол од 13 февруари 1878 година, моментално ослободените територии вклучувајќи го и Пијанецот им беа вратени на Османлиите.

Овде сакам само да напоменам дека покрај учеството во српската и руската војна против Османлиите, имало и подготовки за ослободување на Македонија од страна на македонските емигранти во Атина, Грција. Се проценува дека во тоа време во Атина живееле околу 10.000 македонски имигранти; многумина желни да се вратат во Македонија и да се борат за нејзино ослободување. За таа цел во Атина е создаден револуционерен комитет, предводен од Леонидас Вулгарис по потекло од Пијанец.

Руско-османлиската војна беше апсолутна катастрофа за македонскиот народ, особено за оние кои ги жртвуваа своите животи и загинаа помагајќи ѝ на Русија. Наместо да бидат благодарни за помошта што ја добија и да им дозволат на Македонците да создадат македонска држава, Русите ги продадоа на Бугарите. Со потпишувањето на Санстефанскиот договор Русија се согласи на создавање на голема бугарска држава во која требаше да бидат вклучени македонските земји и народ. Потоа, како што западната сила интервенираше во Берлинскиот конгрес, наместо да ги средат работите и да и дадат на Македонија автономија како што и направија на Бугарија, тие ја вратија Македонија на Османлиите.

Наместо да и дадат на Македонија вистинска автономија како што тоа го направија за Бугарија, големите сили понудија празни зборови кои не водат никаде. Според членовите 23 и 62 од Берлинскиот конгрес, македонскиот народ требало да добие политичка и верска автономија во рамките на Отоманската империја. Исто така, им беа ветени политички, верски и образовни реформи кои никогаш не се реализираа. Со оглед на тоа што Македонија им била вратена на Османлиите да прават што сакаат, ситуацијата дополнително се влошила со османлиската одлука за внесување муслимански доселеници во Македонија. Македонија всушност стана депонија за отпадниците од османлиската војска и за муслиманите кои избегаа од Бугарија, Босна, Србија, Херцеговина и други региони на изгубени отомански територии. Повеќе од 60.000 муслимански семејства беа фрлени и исплатени во Македонија за да бидат сместени во христијански домови. Многумина беа вооружени и регрутирани во единиците на Башибазук.

По Берлинскиот конгрес оние Македонци кои тврдоглаво се бореле против Османлиите плашејќи се за своите животи побегнале во Србија и Бугарија. Повеќе од 200 македонски села беа испразнети од своите жители. Оние кои останаа, за жал, најлошо поминаа бидејќи Османлиите ги удираа со нови даноци за да ги платат штетите од војната и да ја снабдат брзорастечката отоманска воена машина која досега броеше 80 баталјони. Пустошењето во Македонија дополнително се влоши со вооружувањето на албанските милиции и овозможувањето нивно да се населат во Скопје и да воспостават сопствена власт во Македонија.

Се работеше и за огромниот долг за позајмени пари што Османлиите сега мораа да им го вратат на Големите сили, што повторно стана товар за македонскиот народ. Досега македонските села плаќаа преку триесет различни даноци што станаа борба за опстанок. Токму во тие времиња Македонците се нашле во желба да бидат ослободени или мртви бидејќи животот каков што бил, не вредел да се живее.

Дури и пред Берлинскиот конгрес и пред нивната судбина да биде запечатена од западните големи сили, водечките Македонци не можеа да ја прифатат идејата за Македонија обединета со Бугарија, па на одлуките од Санстефанскиот договор беа спротивставени. Но, по Берлинскиот конгрес, Македонците беа во неверување и ужаснати од постапките на западните големи сили, особено кога тие ја вратија Македонија на Османлиите без никакви гаранции дека населението ќе биде заштитено од одмазда и штета.

Во очите на македонскиот народ, големите сили направија кардинален грев. Ја распродадоа Македонија и нивните браќа христијани за профит. Не е ни чудо што некои држави од Европската Унија денес се нетолерантни кон Македонците.

Како можеа денес да ја препознаат Македонија и македонскиот народ кога беа виновни што ги распродадоа во 1878 година? Да се препознаат Македонците денес би значело дека тие ќе мора да признаат дека направиле голема грешка во 1878 година.

Сепак, грешката на страната на западните големи сили не беше мала катастрофа за македонскиот народ кој век и четвртина подоцна сè уште е се борат за своите права и слободи.

Предадени и од Русија и од западните големи сили и неспособни да видат друг излез од овие околности, Македонците имаа само еден избор; ослободи се! За жал, во тоа време немаше централна револуционерна организација и Големите сили одбија да ја обноват Охридската архиепископија, така што немаше ниту македонско централно раководно тело и со османлиската будност во подем стануваше сè потешко да се организира општо востание.