Дел 20 – Крушевското востание Крушовскиот револуционерен округ опфаќал област - Part 02

Посилна османлиска контраофанзива во Кичевско и Порече започнала дури на 8 септември 1903 година кога пристигнале 10 османлиски баталјони со 7.000 војници и 4 планински топови. Армијата се позиционираше да го нападне регионот од четири различни страни. На спротивната страна, во одбраната ја предводеа војводите Михаил Јосифов, Пешо Радев и Кочо Куршумот со 200 востаници. Борбата траела два дена пред Османлиите да ја пробијат кичевската одбрана и да ги запалат бегалските кампови заедно со селата Патеец, Светораче, Козичино и Рабетин. После тоа Османлиите презеле мерки за задушување на востанието во Порече испраќајќи јуришна сила од 1.500 војници придружувани од голем број баши-базуци кои ги нападнале и ограбиле селата Црешово, Белица и Вир.

До 17 септември 1903 година, повеќето востанија во соседните окрузи биле задушени и повеќе османлиски сили станале достапни да извршат нови офанзиви во сè уште ослободените региони. Дотогаш османлиските сили пристигнувале од Кичево, Дебар, Охрид и Демир Хисар и сите биле упатени кон Горна и Долна Копачка.

Чувствувајќи ја огромната сила која пристигнува во регионот, Главниот штаб им нареди на востаниците да се повлечат и да се евакуираат, што ги поттикна Османлиите да тргнат на тридневна потера со дива гуска.

Не можејќи да ја завршат работата, Османлиите разочарани заминале, но на 1 октомври 1903 година се вратиле во Долна и Горна Копачка и ограбиле и запалиле неколку села.

До 13 октомври востанието во овие краишта било задушено и со исклучок на некои гарнизони, најголемиот дел од османлиската војска се вратила во своите бази во Кичево и Дебар.

Сè на сè, кога се завршило, се проценувало дека Османлиите изгубиле 600 војници. На македонска страна загинаа 100 востаници, изгореа 12 села, уништени се 550 куќи и убиени 204 цивили. (Ванче Стојчев. „Воена историја на Македонија“.

Воена академија. Скопје, 2004. Страна 327)

Селото Ѓавато немаше извонредно значење освен што се наоѓаше во околината Битола-Смилево во близина на раскрсницата што води кон Битола, Преспа, Ресен и Охрид.

Наоѓајќи се на патот на османлискиот комуникациски и транспортен коридор, Ѓавато бил многупати нападнат за време на Илинденското востание. Првиот напад се случи на 3 август 1903 година. Османлиските сили кои се упатија кон Смилевскиот регион го нападнаа селото во обид да ги дислоцираат востаниците за да не се мешаат во нивниот смилевски поход. Селото го бранеле 150 востаници на чело со Ѓорѓиј Сугарев и со помош на војводас Стефанов и Тале.

Сфаќајќи дека не се натпреваруваат со неколку илјади најдобри отомански војници на Бахтиер-паша, востаниците, по краток отпор, попуштиле и му дозволиле на непријателот да помине.

Вториот бран на напади се манифестира на 12 август 1903 година кога Османлиите ја започнаа својата контраофанзива во регионот. Овој пат селото прво го нападнала поголема група баши-базуци од селата Кажани и Доленци. За среќа, четите предводени од Борис Сарафов и Ѓорѓиј Мончев се нашле во близина и заедно со Чета на Сугарев востаниците успеале да го одбијат нападот. Не можејќи да го надминат ќор-сокакот, Османлиите испратиле артилерија која ги принудила востаниците и голем дел од цивилното население да летаат во шумата.

Два дена подоцна, токму кога луѓето се вратија во своите домови, нападот, како дел од контраофанзивата за задушување на востанието во Смилевскиот регион, беше обновен во Ѓавато, што резултираше со масовна борба. Во обид да го забави непријателското напредување, Сугарев им наредил на своите најискусни борци да заземат фронтална позиција кај Преварец како прва линија на одбрана на Ѓавато. Следеше битка и бунтовниците од првата линија се спротивставија колку што беше можно подолго пред да се повлечат во селото и да заземат позиции во најцврстите куќи. Како што Османлиите напредувале кон селото, востаниците успеале да го одбијат првиот бран напади. Бидејќи не можеле да го опколат целото село, поради недостаток на доволно сили, Османлиите го концентрирале својот втор бран напади на два фронта, источниот и западниот. Сè уште не можејќи да го скршат ќор-сокакот, Османлиите наредиле повторно извршување од Битола. За време на затишјето, Сугарев ги евакуирал цивилите и им наредил на своите востаници да продолжат да се борат. За жал, засилувањата пристигнаа опремени со топови и до самракот непријателот го претвори селото во прав. Меѓутоа, бидејќи биле запознаени со теренот, Сугарев и неговите востаници немале проблем да се лизнат низ османлиското опкружување во темнината на ноќта и да избегаат до планината Бигла.

Дел 22 - Демитхисарско, Прилепско и Маргарско востание Демирхисарскиот револуционерен округ го опфаќаше регионот кој го покриваа Илинка, планината Велмешка, планината Спространска, планината Баба, планината Љубен и дел од Крушевската котлина. Населението во оваа област се состоело од околу 12.800 жители, претежно Македонци со само неколку албански села. Се проценува дека околу 10% од населението активно учествувале во востанието.

Учествуваат во востанието во највисоки раководни улоги како војводи во овој округ, вклучително и Јодан Силијанов – Пиперката од село Колица, Димитар Дечев, поп Кузман од Бабино и Христо Пашов.

Подготовките за востанието во овој округ започнале веднаш по Смилевскиот конгрес и до почетокот на востанието народот бил подготвен за борба. Додека поголемите чети, вклучително и онаа на Јордан Пиперката, имаа задача да ги нападнат османлиските гарнизони за време на востанието, помалите чети беа испратени да ги онеспособат патиштата, да ги исечат телеграфските жици и да уништуваат мостови и други објекти меѓу Кичево и Битола. Јордан Пиперката и неговите 150 востаници ги презеле и ги уништиле османлиските упоришта во Уќумат, Мурдирлук и Прибилци. Откако ги запалил османлиските упоришта и ги ослободил месните села, Јордан Пиперката и неговите борци заминале за Кичевско.

По ослободувањето на Крушево и формирањето на Крушевската Република, македонската власт била проширена во Кичево и делови од Демирхисарско. Јордан Пиперката имал задача да обезбеди безбедност за регионот, но штом Бахтијар-паша напредувал кон Кичево, на востаниците на Јордан Пиперката им било наложено да отворат оган. Меѓутоа, бидејќи беше многу побројна, Пиперката мудро се повлече за да ги спаси своите сили и се повлече на ридовите. Османлиите, без противење, влегле во Цер, ги убиле сите негови жители, вклучувајќи жени и деца и изгореле 200 куќи. Следниот ден Пиперката и неговите востаници се вратиле да ги истражат и да им помогнат на оние што имале потреба, но Османлиите ги чекале и паднале во заседа. Османлиите брзо ја заобиколија областа и почнаа да го стегаат обрачот. За среќа, засилувањата од Свиништа пристигнале навреме и успеале да го пробијат опкружувањето, дозволувајќи му на Чета на Пиперката да избега во Спроштани. Кога Четата пристигнала на својата дестинација, селаните се втурнале за да го поздрават со радост, но кога дознале дека Јордан Пиперката не е меѓу неговите бунтовници, толпата замолчи. Џордан Пиперката бил убиен во битка за време на бегството.

Откако го дознале тоа, некои од селаните отпатувале на местото на битката, ги извлекле телата на нивните паднати херои и ги вратиле во селото Велменци каде што соодветно ги погребале.

Многумина присуствуваа на погребите, а целиот округ со денови беше во жалост, оплакувајќи го нивниот омилен војвода кој со години ги бранеше од Османлиите. Но, дури и на мртвите не им било дозволено да мируваат бидејќи погребот бил прекинат со доаѓањето на голема османлиска сила. Тие ги попречија востаниците да ги кажат последните зборови на нивниот водач и ги принудија да се засолнат во планината Спрштранска каде што останаа извесно време.

На 15 август 1903 година, како дел од османлиската општа офанзива, колона од 2.000 османлиски војници била забележана како се приближува кон Стругавска планина на пат кон Слепче.

Локалната Чета дала се од себе да ги пресретне Османлиите, но брзо била уништена од нумерички супериорната османлиска сила која потоа го запалила селото Слепче, вклучувајќи го и неговиот стар манастир.

По првата колона османлиски војници, забележана е друга колона од 1.000 како доаѓа од Ѓатово. За да не предизвикаат престрелка, локалните чети, меѓу кои и онаа на Борис Сарафов, ги повлекле силите и им дозволиле на Османлиите непречено да влезат во селото Бабино, со надеж дека тоа нема да биде оштетено. За жал Османлиите не се чувствувале сочувство тој ден и го ограбиле селото и сепак го запалиле.

Додека народот се обидуваше да се извлече од шокот, трета колона од 1.000 османлиски војници беше забележана како маршира на патот Битола-Кичево. Неиспровоцирани нападнаа и запалија неколку села меѓу кои Сопотница и Ракиница.

Четвртата колона од уште 1.000 отомански војници била забележана како маршира на патот Кичево кон Белица и како што поминувале деновите тие неселективно ограбувале и палеле села. Колоните на крајот се собрале на 21 август 1903 година во селото Слп. Убедени дека го уништиле востанието, војниците се повлекле во Кичево и Битола од каде што дошле.

Не знаејќи за Османлиите, повеќето чети не биле целосно уништени и додека востаниците бегале кон планината Демир Хисар за да се скријат, тие формирале значителна сила, која броела над илјада. За жал, како што се зголемуваше бројот на востаниците, така се зголемуваа и шансите да бидат откриени и додека чекаа дополнителни наредби од Главниот штаб, во потера беа испратени османлиски сили со над 10.000 пешадиски војници и баши базуци, предводени од Бахтијар- паша. Опремени со 14 планински топови и 4 коњанички ескадрили, османлиската сила била поделена на 4 колони и на 17 септември 1903 година ја започнала втората офанзива против македонските востаници.

Додека сите колони се упатија кон планината Демир Хисар, првата колона тргна од Смилево и се движеше кон Слепче, втората колона тргна од Стругаовска планина и се упати кон Ласково, Церово и Вироно, третата колона тргна од Ресен и се упати кон Црн. Врв и четвртата колона го започна својот поход во Охридско и се движеше кон Гол Врв и Плаке.

Кога оваа огромна османлиска сила почна да го стега својот обрач на Битолскиот револуционерен округ, Главниот штаб брзо се обиде да ги собере своите сили и да заземе одбрана.

Силата од 300 востаници добила наредба да го бранат Главниот штаб, кој во тоа време се наоѓал на планината Бигла, точно среде османлиското опкружување. Четата на Сугарев, составена од околу 250 востаници, била испратена на јужната страна на планината Бигла за да се упати кон османлиското напредување.

Третата Чета составена од локални демирхисарски востаници била поставена да ги брани Воровско и Слоештица. Четите останаа во постојан контакт меѓу себе и со Главниот штаб преку курири кои известуваа за активностите и движењата на непријателот. Токму кога почнало да се затвора 19- километарското османлиско опкружување, кое се протегало од селото Боишта до селото Слоештица, командата на сите 970 востанички сили била преземена од окружното раководство и била дадена наредба да се отвори оган врз непријателот.

Побројни 12 спрема 1, востаниците го иницираа нападот и избувна тешка битка низ целата планина Бигла, која траеше неколку часа. Не можејќи да го издржат ударот на непријателската артилерија, востаниците во долната половина на планината ги напуштиле своите позиции и се повлекле во шумата, прегрупирајќи се во задниот дел на Главниот штаб.

Без отпор, една од колоните на османлиската сила продолжила да напредува по планината се додека повторно не била нападната од востаниците на падината Слоештица. Силниот татнеж и ненадејното појавување на востаниците го спречија османлиското напредување, принудувајќи ги војниците да заземат одбранбени позиции. Избувнала престрелка и брзо дошло до ќор-сокак. За да го скршат ќор-сокакот, Османлиите ја донеле својата артилерија и повторно почнале да ги удираат востаниците. Не можејќи да го издржат притисокот, востаниците ги напуштиле своите позиции и се повлекле назад во шумата, делејќи ги своите сили на неколку колони. Една колона од околу 200 востаници тргнала директно на Церовската планина и зазела одбранбена позиција во карпестиот терен.

Останатите колони кои се повлекле кон Вировската и Боишката Планина подоцна се приклучиле на церовските сили токму кога Османлиите почнале да ги концентрираат своите напади. Пред да заврши денот дошло до ќор-сокак, што би ги натерало Османлиите да наредат артилериски напади следниот ден.

Наместо да го чекаат, востаниците презеле офанзива и ги нападнале Османлиите во мракот на ноќта, пробивајќи дупка во нивната одбрана.

Откако го пробиле отоманското опкружување, востаниците се организирале во три групи и избегале. Едната група составена од Главниот штаб побегнала во Боишта и Смилево, друга група избегала во Церовска Планина, а третата во Вирово.

Во битката, која траела цел ден и до вечерта, загинале 78 османлиски војници и 17 македонски востаници, а 11 македонски востаници биле ранети. Кога се завршило, Османлиите се вратиле во своите гарнизони, а востаниците се вратиле во Демир Хисар да се прегрупираат. За жал, со востанието во опаѓање, востаничките сили во Демич Хисар биле распуштени и кон крајот на 1903 година сите биле испратени дома.

Прилепскиот регион на почетокот на востанието во 1903 година поддржувал 38.000 жители од кои 35.000 Македонци, а останатите Османлии, Албанци, Власи и Роми. Од 38.000, 17.000 живееле во градот Прилеп.

За време на подготовките за востанието Прилепскиот округ бил поделен на три реони и понатаму поделен на тринаесет центри, секој опремен со мала чета од 10 до 15 востаници. Бидејќи регионот не бил подготвен за востанието, првиот приоритет на Четите бил да помогнат во мобилизацијата на селаните, да регрутираат нови востаници, да набават медицински материјали, да формираат разузнавачки мрежи, да вршат обука и да набават оружје, храна, облека и други материјали.

Како резултат на нивните активности, Четите успеаја да регрутираат уште 600 бунтовници, но за жал имаше само 500 пушки во резерва и недоволна муниција за правилно вооружување на сите луѓе. Битолскиот револуционерен округ навистина помогна, но не доволно за да развие сила доволно силна за да се справи со Штабот на Османлиската 7-та коњаничка бригада лоцирана во Прилеп, составена од четири ескадрили, еден баталјон резервисти и четири други баталјони со број од 4.500 османлиски војници и офицери во вкупно.

Бидејќи директен напад врз прилепските османлиски упоришта не доаѓаше предвид, на реонските и селските чети им беше наредено да го покренат востанието користејќи диверзивни дејствија кои вклучуваа уништување мостови, сечење телеграфски жици, напад на имотите на бегот итн.

За време на нивните операции четите не само што избегнаа директна конфронтација со османлиската војска туку меѓу 2 и 8 август извршија мисии во Скочивир, Грбалово, Брод, Рибарци, Новаци и други села. Успеале да ги оштетат патиштата кон Битола, Крушево и Велес и да ја уништат железничката станица во Градско. По сите овие успеси, раководството решило да ги искористи своите шанси и да ги нападне силните османлиски гарнизони од 300 војници во Витолиште. За таа цел на помалите, но добро вооружени и обучени чети им било наредено да се соберат во соседното село Жиово и да ги здружат силите. Комбинираните чети предводени од Толе Паша и Димитар Андонов беа поделени во неколку колони. Првата колона требаше да напаѓа од исток, а втората од југ, додека другите делуваа како резерва. Датумот на нападот беше избран да биде 12 август 1903 година и се чуваше во тајност до последните минути кога бунтовник случајно испука истрел додека четите се приближуваа кон османлиската касарна.

Избувнала престрелка и востаниците продолжиле со притисокот, при што Четата на Андонов заземала позиции на ридот над селото, принудувајќи ги Османлиите да се повлечат во касарната, додека востаниците на Толе Паша го продолжувале притисокот врз зградите каде што била сместена жандармеријата. Не можејќи да го заземат гарнизонот, востаниците се повлекле на врвот Кучкин камен на планината Ниџе оставајќи 16 отомански војници мртви без никакви загуби за себе.

Обесхрабрено од нивниот неуспешен обид, прилепското раководство решило да ги распушти новите чети и ги вратило востаниците во старите чети и ги продолжиле своите партизански операции главно во планините.

Прилепскиот регион е раскрсницата што ја поврзува Западна Македонија со Скопје и Солун. Низ Прилеп минувала и пругата што ги поврзува Градско и Велес со Крушево, Брод и Кичево, која во најголем дел носела илјадници османлиски војници од Урошевац до Велс, Градско и Прилеп. За жал, можеби како превид на македонското раководство во Главниот штаб, овој стратешки важен дел од државата никогаш не беше обезбеден и му беше дозволено да работи непречено.

Малите чети продолжиле да ги концентрираат своите операции во планините до 19 август 1903 година кога османлиската сила го нападнала и го опколила селото Паралово на планината Селечка, заробувајќи ја внатре четата на Петсо Железаров.

Нападот сепак беше доволно долго забавен од локалната Чета за Тодор Златков и Чети на Коле Мариовец да пристигнат со засилување и да направат дупка во опкружувањето. И ова беше нерамноправна битка со 250 востаници против 400 отомански војници, но востаниците се бореа жестоко и го спасија денот.

Во оваа битка загинале двајца востаници и дваесет и шест Османлии.

Болни од убодот, неколку дена подоцна Османлиите испратиле поголема сила од 7.000 војници и повторно се судриле со востаниците, овој пат во селото Дуње. Војводи Пешков, Златков и Железаров со здружени сили од 350 востаници биле опколени, но сепак успеале да пробијат дупка низ османлиското опкружување и избегале со само 20 мртви. Османлиите изгубиле 160 за време на оваа битка. За жал, како што се намалуваше бројот на македонските борци, османлиските сили продолжија да растат, правејќи ги битките сè потешки за добивање.

Една од последните големи битки што се водела во Прилепско е на 16 септември 1903 година кога Никола Пешков водел нерамноправна битка со Османлиите на падините на планината Дрен кај селото Беловодица и загубил 35 востаници и сопствениот живот.

Една од најбруталните и најзначајните битки што некогаш ги водел Прилепскиот револуционерен округ за време на Илинденското востание е битката кај Маргара, водена кај селото Чаниште, Мориово. Како што востанието завршувало во јужните делови на Македонија, востаниците биле туркани на север и биле концентрирани во одредени региони создавајќи сериозно противење на османлиската офанзива. Како што се случи, на почетокот на октомври имаше концентрација на востаници на потег во Мориово. Меѓу четата присутни беа Лазар Поп Трајков и Иван Попов со 116 востаници, Ѓорче Петров со 14 востаници и 10 востаници од остатоците на Толе-пашината чета предводена од Милан Звездов. Востаниците броеле вкупно 140 и биле спротивставени на сила од 5.500 добро вооружени османлиски војници.

Битката започнала во седум часот наутро веднаш по изгрејсонцето на 2 октомври 1903 година кога османлиска сила била забележана веднаш над Маргара како се обидува да го изненади востаничкиот логор кај селото Чаниште. Во моментот кога Османлиите биле забележани, безбедносната единица од 20 востаници, предводена од Јован Иванович (Црногорец) била испратена и поставила позиции за пресретнување. Четата на Васил Котев во меѓувреме зазеде позиција на блискиот рид.

Акцијата ја презеде Лука Иванов и им нареди на востаниците да не пукаат додека непријателот не дојде до 200 чекори.

Изненадени од ненадејниот рафал огнот, османлиската сила брзо се повлекла и зазела одбранбена позиција. Дојде до ќор-сокак додека двете страни продолжија да пукаат една кон друга.

За време на првичниот напад беа убиени многу Османлии.

Околу еден час подоцна Османлиите добија засилување и повторно ја започнаа офанзивата, овој пат во многу погуста линија. Кога бунтовниците престанаа да пукаат, тоа беше сигурен знак дека побегнале. Уверени дека востаниците ги нема, густата османлиска линија продолжи со напредувањето само за да дознае дека тоа е трик. Овој пат Османлиите добија уште потешки загуби.

Околу шест часа подоцна, османлиската сила повторно била засилена и наредила да го опколи целото бојно поле. Преку повикот на труби, на сите османлиски единици им беше наредено да нападнат истовремено од сите страни, но на нивно изненадување востаниците продолжија да се борат со обновена енергичност. Во својот арсенал бунтовниците користеле и гранати, динамит, камења, па дури и копје, мечеви и ножеви. Ќе биде борба до крај.

Вечерта Османлиите сфатија дека нема да биде лесна победа, па се повлекоа за ноќ.

Следниот ден пристигнала поголема османлиска сила целосно опремена со артилерија само за да открие дека востаниците си заминале.

Битката кај Маргара, најголемата и последна од големите битки на Илинденското востание, спротивстави на востаничките сили од 140 Македонци во текот на 12 часа против надмоќната сила од 5.500 османлиски војници и докажа дека под соодветни услови, со добра дисциплина и подготвеност за борба. , вагата против Османлиите можеше да биде навртена.

Дел 23 - Охридското и Ресенското востание Охридскиот востанички револуционерен округ, кој ги опфати Охридскиот и Струшкиот регион, се состоеше од 111 села со вкупно население од 64.000 жители. Од нив, 46.000 биле Македонци, 7.000 Албанци, 6.000 Османлии, 3.000 Македонци муслимани и 2.000 Власи. (Ванче Стојчев. „Воена историја на Македонија“. Воена академија. Скопје, 2004. Страна 336)

И покрај тоа што раководството на Охридскиот револуционерен округ заклучило дека Охрид не е подготвен воено да учествува во востанието, не сакал да оди против одлуката на народното раководство за кревање на рано востание, па по Смилевскиот конгрес започнал интензивни подготовки. Томе Давидов, обучен воен офицер, и неговиот Чета биле испратени во регионот во март 1903 година и добиле одговорност за организирање кампови за обука и набавка на залихи со храна, оружје и муниција. За жал, по среќа, набргу по нивното пристигнување, неговиот Чета бил изненаден од силна османлиска сила кај селото Рбени и во битка на теренот, Томе бил убиен, а 150 негови востаници биле заробени. Инцидентот сериозно ги отежна подготовките, но набргу потоа Христо Узунов, штотуку ослободен од затвор, ја презеде операцијата и ја врати на вистинскиот пат.

Во почетокот Охридскиот востанички револуционерен округ бил поделен на четири реони кои ги сочинувале Дебар со 18 села, Езеро со 37 села, Малесија со 10 села и Дримкол со 18 села. До средината на мај 1903 година бил реорганизиран во шест реони составени од Дебар со 12 села на чело со Смиле Војданов, Малесија со 10 села на чело со Таше Христов, Долна Дебарца со 23 села на чело со Дејан Димитров, Езеро со 19 села на чело со Никола. Митров, Дебар Дримкол со 7 села на чело со Марко Павлев и струшки Дримкол со 11 села на чело со Јаким Алулов. Регрутирањето и обуката започнаа веднаш по реорганизацијата и беа спроведени под земја и со најголема тајност.

На 23 јули 1903 година Главниот штаб го објавил вистинскиот датум на востанието, што го поттикнало Охридскиот округ да го постави својот регионален штаб во планините и да подготви планови за борба. Востанието требало да започне во три региони во Охрид; Горна Дебарца, Долна Дебарца и Езеро.

Узунов јасно им ставил до знаење на сите Окружни Војвода дека целта на востанието е да се следат пропишаните методи на борба на Гоце Делчев, кои вклучуваат прво и основно спасување на населението и второ продолжување на борбата со изведување кампањи во партизански стил.

Нивната прва задача била да го евакуираат населението од областите каде што се очекувало да се водат битки. Потоа четите требало да ги нападнат и покорат различните османлиски гарнизони и упоришта во околината на Охрид и конечно востаниците да ги гонат и елиминираат претставниците на османлиските власти и нивните соработници; вклучувајќи ги и даночниците. Беше забрането да се напаѓа отоманското цивилно население. Беа поставени различни плакати со објаснување на целите на Организацијата и дека ова е напад врз османлискиот систем; не на народот.