Дел 11 – Македонците во дијаспората Австриско-османлиската војна ги постигна с - Part 06

Првично се обиде да добие поддршка од богатите, но без многу успех. Ако тоа не успеа, Организацијата потоа се сврте кон уцена со киднапирање богати луѓе и странци, но и тоа не само што не ги обезбеди потребните средства туку предизвика негативен публицитет за Организацијата.

Делчев добро знаеше дека надвор од Битолскиот округ ниту еден друг округ не е опремен за кревање на општо востание и како таков се спротивставуваше на идејата и повеќе се залагаше за партизански типови акции, рации, саботажи, кои постепено се зголемуваа по број и интензитет. додека процесот на крајот не доведе до општо востание. За жал, ВМРО не го следеше тој начин на дејствување, особено по прераната смрт на Делчев.

Дел 17 - Подготовки за народно востание И покрај тоа што беше одреден датум за Македонското народно востание, многу членови на Македонската револуционерна организација (ВМРО), вклучително и Гоце Делчев, врховен командант на македонските сили, сметаа дека времето не е правилно. Покрај финансиските и вооружените недостатоци, имаше уште една се поголема закана што го попречуваше напредокот на ВМРО, странското мешање.

Идеолошката и политичката подготовка за „конечниот конфликт“ беше попречена од вековното угнетување кое го остави македонскиот народ наивен и неук за сопствената историска традиција, правејќи го лесен плен на блескавата странска пропаганда. На ситуацијата не помогна бројот на етнички и религиозни групи кои живееја во Македонија, секоја која се бори за туѓа корист. Иако многу муслимани биле етнички Македонци, поради својата религија тие биле лојални на Османлиите. Слично на тоа, Албанците од муслиманска вероисповед кои живееле во Македонија, исто така, биле лојални на Османлиите. Тоа што мораше да работи со многу различни етнички и религиозни групи во Македонија беше доволен предизвик за ВМРО, но вистинската тешкотија лежи кај надворешните лица.

ВМРО немаше друг избор освен да води решителна битка против политичкото и военото мешање на соседните балкански земји и против директната и индиректната интервенција на европските сили преку нивните полномошници, балканските земји. За оние кои велат дека ВМРО не сакала помош однадвор, остар факт е дека не било дека ВМРО не сакала да се здружи со никого; тоа е дека ВМРО немала доверливи поддржувачи со кои би се здружила.

Покрај надворешните проблеми, свесноста за уште едно претстојно востание ги засилило османлиските активности што ги поттикнало да вршат почести претреси со оружје во селата со надеж дека ќе откријат како се дистрибуирало ова оружје.

Друг проблем од крајот на 19-ти, почетокот на 20-от век за ВМРО беше зголемената активност на Врховистите, пробугарска организација која себеси се нарекуваше Врховен македонски комитет што дејствуваше од Софија. Целта на Врховистите била преку пропаганда и инфилтрација да ја узурпираат контролата врз ВМРО и да ги насочат нејзините активности во полза на Бугарија.

Во почетокот не се чинеше дека Врховистите ја интересираат ВМРО, но кога дојде време да се избере насока за востанието, Врховистите станаа вистински проблем. Секогаш постоеле два правци на мислата; еден поддржан од Гоце Делчев, Ѓорче Петров, Пере Тошев, Јане Сандански и други беше независна Македонија да биде ослободена одвнатре од македонскиот народ преку бавни, но систематски напади против османлиските власти до распаѓање на системот. Другиот, поддржан од Христо Матов, требаше да го нападне непријателот одвнатре во целосна војна и да ги остави надворешните сили да дојдат на помош. Овој план за жал беше поддржан и од Врховистите што го натера раководството на ВМРО да се чувствува непријатно. Ако се избере овој пат, ќе се покани Бугарија да интервенира и да ја припои Македонија за себе. Токму затоа најголемиот дел од раководството на ВМРО се спротивстави на оваа идеја, сè додека не се вклучи Иван Гарванов.

За да ја зајакнат својата позиција во Македонија, Врховистите имале за цел да го елиминираат ЦК на ВМРО. Тоа го направија со објавување на имињата на врвните македонски револуционери на османлиските власти за да бидат уапсени и отстранети од народот. Ова беше направено во раната пролет 1901 година, а потоа Врховистите се инфилтрираа во Организацијата со свои луѓе, еден од нив беше Иван Гарванов.

Влегувањето на Иван Гарванов во ВМРО и неговото преземање на највисокото раководно место во извршната власт на Организацијата имаше фатален ефект не само врз развојот на Организацијата туку и во Македонското Национално Движење за слобода. Поддршката на врховистичкиот став дека ослободувањето не може да се постигне само со сопствени сили и дека е неопходно одредено мешање однадвор, не само што совршено им одговараше на пробугарските кругови, туку имаше смисла и за невнимателните. Ова природно создаде поделба меѓу оние кои сакаа да ја ослободат Македонија од внатре на бавен, но систематски начин и меѓу оние кои сакаа да ја ослободат Македонија со помош однадвор. Она што повеќето Македонци за жал не го знаеја или одбија да веруваат е дека Врховистите не сакаа да ја ослободат Македонија за Македонците, туку да ја ослободат за да може да биде припоена кон Бугарија. Врховистичката идеја беше да се започне масовен бунт во Македонија со цел да се исцрпат и Османлиите и Македонците, оставајќи го регионот слаб за да може Бугарија да изврши инвазија со мало противење.

Гарванов се приклучил на Организацијата есента 1902 година со цел да подигне востание во Македонија во пролетта или летото 1903 година. Гарванов знаел дека ќе му се спротивстави највисокото раководство на ВМРО, па затоа го прекршил протоколот и само се состанувал и разговарал со оние кои ќе најверојатно се согласувам со него. Всушност, Гарванов го планирал востанието без знаење или согласност на основачкото раководство на ВМРО. Неговиот напор дополнително бил поддржан со исценирани судири меѓу врховистичките и османлиските сили создавајќи терор и несигурност кај населението, како и замор кај раководството на ВМРО. Сето тоа беше направено за да се создаде итност за да се оправда почетокот на востанието.

Иако веќе отворено или тајно се прекршуваа уставните принципи на Организацијата, и иако не се обрнуваше внимание на идеите на основачите на Организацијата, сепак беше потребно од чисто формални причини Организацијата да свика генерален конгрес. Со гласање на 24 декември 1902 година беше одлучено дека ќе се одржи Конгрес во Солун на 1 јануари 1903 година. Уставот на организацијата дозволувајќи им на неизбраните делегати да присуствуваат и да учествуваат во гласањето. Со други зборови, Гарванов зеде за право да избрза со конгресот за да не му се спротивстават на основачите на ВМРО и ги покани само оние за кои беше сигурен дека ќе ја поддржат неговата иницијатива за кревање на масовно востание што е можно поскоро пред да биде подготвена ВМРО. Ова ќе го гарантираше неговиот неуспех и во тој процес ќе ги исцрпеше и Македонците и Османлиите, оставајќи ја Македонија отворена за бугарска инвазија.

Конгресот започна на 2 јануари 1903 година и заврши на 4-ти без да присуствува ниту еден делегат од основачите на ВМРО.

Всушност, ниту еден од делегатите на ВМРО кои би се спротивставиле на раното востание, доколку бил поканет или присуствувал. Со други зборови, одржувањето на овој Конгрес не само што беше незаконско, според уставот на ВМРО, туку не беше репрезентативно на целата револуционерна територија бидејќи многу окружни делегати или не беа поканети или не присуствуваа. Дури и Лазар Димитров, кој учествуваше на Конгресот, ја изрази својата загриженост во своите мемоари, нарекувајќи го Конгресот „незаконски конституиран“.

Конгресот го отвори Гарванов, претседател на Централниот комитет на Организацијата, кој побара од секој делегат поединечно да известува за состојбата во нивните области.

Сепак, повеќето делегати, вклучително и Анастас Лозанчев, окружен претставник на Битола, признаа дека не биле во можност да дадат веродостојни информации за статусот и подготвеноста на областите што ги претставуваат. Речиси сите делегати признаа дека нивните револуционерни области материјално и морално не се подготвени за востание.

Ситуацијата сепак се промени кога Лозанчев и Гарванов го уверија Конгресот дека наскоро ќе пристигне голема испорака на оружје од Бугарија и секој одред ќе го добие својот соодветен дел од пушки, залихи и други материјали неопходни за извршување на востанието.

Гарванов остави силен впечаток кај делегатите со својот говор во кој ги уверуваше дека низ Македонија се шират летоци со кои се повикува македонското население да се подготви за востание во 1903 година. Тој рече дека фактот што османлиските власти успеале да фатат некои од овие летоци, докажува дека работата е завршена како што зборуваме. Тој понатаму рече дека востанието од 1903 година ќе биде уште пославно од Горноџумајското востание во 1902 година.

Гарванов изјави на Конгресот дека не верува дека масовното востание ќе биде успешно без надворешна интервенција.

И покрај уверувањата на Гарванов, сè уште имаше одредено противење на неговиот план. Најголем дел од тоа противење дојде од Лазар Димитров кој на Конгресот изјави дека премногу области се неподготвени за такво востание и тоа би било грешка. Тој исто така додаде дека Ламздорф, рускиот министер за надворешни работи, е против такво востание и дека Македонците не можат да сметаат на руската поддршка. Тој отиде понатаму и рече дека разговарал со други револуционери, меѓу кои и Јане Сандански и Гоце Делчев непосредно пред Солунскиот конгрес и дека сите биле против предвремено востание.

За жал, и покрај неговото противење, и Димитров ја потпиша декларацијата на Гарванов за одобрување на предвремено востание. Дури и Димитар Ганчев, делегатот од Скопје, кој Окружниот комитет го испратил таму со експлицитни упатства да се изврши притисок за одлагање на востанието најмалку за една година, гледајќи дека другите делегати се согласиле, исто така ја додал својата согласност.

На 3 јануари 1902 година во 11:20 часот, откако сите делегати го кажаа својот збор, беше одлучено дека востанието ќе започне во пролетта 1903 година. Беше решено дека ова нема да биде масовно востание, туку стратешко. почнете работите да се движат. На сите окружни комитети им беше наредено да се соберат и да разговараат за одлуките на Конгресот и да започнат со подготовки за да се обезбеди извршување на востанието.

Генерално, Гарванов и Лозанчев го прикажуваат востанието како витален чин кој ќе го привлече светското внимание и евентуална странска интервенција која ќе ја ослободи Македонија. Оваа одлука востанието да не биде широко и масовно, туку повеќе од партиски карактер, целосно се спротивстави на основните норми и принципи на Организацијата и оние на нејзините основачи кои отсекогаш силно сметале дека востанието треба да биде масовно востание со директен и единствен. - наумна цел: да се собори тиранскиот османлиски режим и да се ослободи Македонија одвнатре без надворешно мешање.

Откако беше донесена одлуката за кревање на востанието беше неповратна, но не без приговори од основачите на ВМРО, особено од Гоце Делчев и Ѓорче Петров, столбовите на Организацијата кои начелно не беа против востание, туку беа против предвременото востание кое тие веруваа дека нема да постигнат ништо позитивно освен да ја отворат вратата за окупација на Македонија од нејзините соседи.

Најжалосно е што оние делегати кои присуствуваа на Солунскиот конгрес без скриена агенда не ги доведоа во прашање мотивите на Гарванов зошто тој тргнал спротивно на желбите на основачите на ВМРО или зошто го игнорирал фактот дека големите европски сили не биле отворени за правење промени. на Балканот во тоа време и не биле подготвени да војуваат против Османлиите. Некој од тие делегати сигурно знаел дека интересите на царска Русија во 1903 година биле свртени кон исток кон Јапонија и дека Русија го поддржува мирот на Балканскиот Полуостров, што сигурно било директно спротивно на востанието во Македонија. Поради диктат на сопствените економски интереси, Германија исто така беше за одржување на Отоманската империја недопрена.

Така беа и Франција и Англија кои имаа свои посебни причини зошто сакаа да ја задржат Отоманската империја заедно. Па кога Гарванов проповедаше „Интервенција на голема моќ“ во Македонија на која голема сила мислеше?

Единствените сили, ако можеме така да ги наречеме, кои директно се занимаваа со настаните во Македонија, беа трите соседни балкански држави Грција, Србија и Бугарија. Бидејќи сите тие се стремеле да добијат контрола над Македонија, сите се спротивставиле на правилно испланираното востание кое би довело до автономна и независна Македонија.

Бугарија особено имаше посебен интерес за неуспехот на македонската револуција како што беше споменато претходно.

Бугарија сметаше на ослабување и на Османлиите и на Македонците пред да може да интервенира во Македонија и да ја „ослободи“, ако можам да ги употребам тие зборови. Но, она на што Бугарија не сметаше беше руското мешање. Кога Русија дозна дека Бугарија е вмешана во Македонија, изврши притисок врз неа да престане со тоа што го прави. Без бугарска интервенција, востанието беше осудено на неуспех, со што му одржа на македонскиот народ уште една тешка лекција; добро научена лекција која никогаш не смее да се заборави. Штета што сето ова не можеше да се предвиди на Солунскиот конгрес.

Откако во пролетта 1903 година била донесена одлука за кревање на востанието, Иван Гарванов и Велко Думев, двајцата членови на ЦК, отпатувале во Софија за да се сретнат со тамошните врвни револуционери. Меѓу присутните на софиската средба беа Гоце Делчев, Ѓорче Петров, Пере Тошев, Христо Матов, д-р Христо Татарчев, Иван Хаџи Николов, Сава Михаилов, Димитар Стефанов и Михаил Герџиков.

Покрај тоа што беа бесни на одлуките донесени на Солунскиот конгрес, повеќето од присутните категорично се спротивставија на планот за предвремено востание. Ѓорче Петров, знаејќи добро дека ниту една област не е подготвена за војна, предложи сите чети и терористички групи да преминат од одбранбена во офанзивна тактика и веднаш да започнат со походите. Петров нагласи дека непосреден, постепен и спорадичен поход на долг рок ќе ги истроши Османлиите без потреба од кревање трајно востание. И Гоце Делчев беше категорично против кревање на востанието во 1903 година, бидејќи од сите присутни на состанокот, само тој знаеше колку несоодветно се подготвени различните окрузи. Делчев повторно ја нагласи важноста Македонците да се ослободуваат со сопствените постапки со оган и меч, Тој инсистираше кампањата да започне со напади врз османлиските воени инсталации, железнички пруги и владини згради; туркајќи ги Османлиите во состојба на анархија додека султановата империја целосно не се распадна.

И Јане Сандански беше разочаран од одлуката на Солунскиот конгрес и го додаде својот глас во хорот на опозицијата. Веста за одлуката го урна моралот во округот Серес. „Нашата идеја за тоа што требаше да се случи беше сосема поинаква од она што се предлагаше. Водевме кампања за различни работи и сè се претвори сосема поинаку... бевме многу разочарани до солзи“, напиша Сандански во своите мемоари.

Кога Христо Чернопеев, војвода на Струмичкиот револуционерен округ, слушнал за одлуката на Солун, бил сосема сам. Никола Пушкаров, водач на Скопскиот револуционерен округ, веднаш го известил Гарванов дека неговиот округ е шокиран од неговата одлука и затоа што била изненадување и затоа што е незамисливо да се крене востание под овие услови.

Фактот дека македонскиот народ не бил подготвен за рано востание, го потврдиле и сите последователни конференции одржани по Солунскиот конгрес. За жал, како што беше споменато претходно, и покрај сите протести таа одлука не можеше да се поништи, така што Организацијата немаше друг избор освен веднаш да започне со подготовки. Претставничкото тело на Организацијата стационирано во Софија, на чело со Христо Матов и Христо Татарчев, ја прифати идејата и постепено ја презеде улогата на подготовките. Тоа вклучуваше опремување и испраќање македонски чети од Бугарија составени од печалбарите Македонци, собирање донации, набавка на опрема и убедување на работниците да се вратат во Македонија и да се борат. Слични мерки биле преземени и во Константинопол, Смирна, Александрија и други градови каде што работеле Македонци.

Пораката беше пренесена усно на уста во која едноставно се вели: „Денот на востанието е пред нас, веднаш вратете се во вашата татковина“. И покрај околностите, веста за претстојното востание беше прифатена со воодушевување од сите Македонци, дури и од оние што работеа во Атина, кои брзо ги спакуваа и заминаа за Македонија.

Првите знаци на востанието, подоцна наречени „Солунски атентати“, започнале на крајот на април 1903 година кога група македонски интелектуалци, главно од Велес, наречени Гемиџии (гемиџии), под силно влијание од анархистичките идеи ги нападнале отоманските и странските институции со цел да се привлече светското внимание. Гемиџиите ја концентрираа својата акција на уништување на западните државни институции и компании кои имаа европски инвестиции во Македонија.

На 29 април 1903 г. Гемиџиите го разнеле францускиот брод Гвадалкивир, Отоманската банка, пиварницата, германскиот клуб и други згради. Паника го зафати населението, особено отоманското население, и многу животи беа изгубени, вклучително и оние на Гемиџиите, од кои неколкумина беа убиени во акција, додека други извршија самоубиство. На заробените им беа изречени долги затворски казни. Немирот предизвика метеж во и надвор од Солун, што резултираше со апсење, мачење и затворање на илјадници луѓе.

Акциите на Гемиџиите сепак ја постигнаа својата цел да создадат силно влијание не само во Македонија туку и низ цела Европа. Како резултат на тоа, ситуацијата внатре во Македонија станала уште позатегната, особено откако Османлиите почнале да газат. Ова создаде нова итност за забрзување на подготовките и помогна да се шири повеќе свест на сите страни дека востание е неизбежно.

Негативната страна на акцијата Гемиџии беше негативната европска реакција која ги повика османлиските власти да ги ловат и да се справат со овие криминалци. Ова ги поттикна османлиските власти да уапсат и затворат уште повеќе луѓе, вклучително и многу од револуционерите и Иван Гарванов. Ова природно ја попречи способноста на Организацијата целосно да се вклучи во подготовките на востанието.

Уште еден несреќен и погубен настан за македонскиот народ кој го загрози и Македонското ослободително движење е прераната смрт на Гоце Делчев. Гоце беше убиен кога му беше најпотребно кога Организацијата се подготвуваше за најважната конфронтација во поновата историја на Македонија.

Лут и разочаран од начинот на кој се одвивале работите на состанокот во Софија, Гоце решил да се врати во Македонија преку Неврокоп и Разлог, придружуван од еден од неговите чети. Гоце сметал дека треба веднаш да се спроведат брзи и ефективни мерки, па затоа свикал состанок со Јане Сандански и водачите на Серскиот револуционерен округ. Средбата била закажана за почетокот на февруари 1903 година да се одржи во селото Карача во близина на границата меѓу Неврокоп, Серес и Демирхисар. Во очекување на неговото доаѓање, неколку чети од Серскиот револуционерен округ, меѓу кои и оние од Серес, Демирхисар, Мелник и Неврокоп, биле испратени во Карача каде се сретнале Гоце Делчев и Јане Сандански. Откако се сретнале и разговарале за ситуацијата и Гоце и Јане се согласиле дека датумот за востанието е предвреме одреден и дека таа одлука треба да се поништи. Еден од начините да се промени оваа ситуација беше Организацијата да се изолира од Врховистите и да избегне да биде заплеткана во нивните работи, вклучително и различните кампањи што тие ги иницираа.

Кон крајот на март Гоце Делчев го засилил сопствениот поход против Османлиите и неговите чети го уништиле железничкиот мост на реката Ангишта и железничкиот тунел кај Драма. Потоа тргнал кон Солун за да се сретне со Даме Груев.

Делчев во Солун пристигна кон крајот на април и три дена се сретна и разговараше за состојбата со Груев кој последните две години беше затворен во занданите на затворот Кале заедно со Христо Матов и д-р Христо Татарчев, двајца познати врховисти. Се чини дека Матов и Татарчев имале одредено влијание врз Груев бидејќи Груев не бил тој самиот и ја изгубил вербата во мажите и лидерите. Иако тајно одржувал контакт со ВМРО, Груев сè уште немал јасна слика за состојбата во Македонија. Токму под овие околности, по неговото враќање во Солун, Груев се согласил со планот на Гарванов за предвремено востание. Груев напорно работеше на Делчев за да го убеди да се придржува до одлуката на Солунскиот конгрес, но Делчев одби.

По средбата со Груев, Делчев го напуштил Солун и се упатил кон планината Али Ботуш каде што се очекувало да се сретне со претставници од Серските окружни одреди. За жал, тој никогаш не успеа. На пат на 4 март 1903 година бил убиен во битка од османлиската војска во селото Баница. Има информации дека бил предаден со тоа што на Османлиите им било откриено каде се наоѓа, но прашање е од кого? Со оглед на ситуацијата, тој имаше многу непријатели, но ова е тема за идните истражувачки историчари.

Смртта на Делчев беше незаменлива загуба и за Организацијата и за македонскиот народ во целина. Неговата смрт, заедно со солунските атентати и битолскиот масакр од 6 и 7 мај 1903 година, имаа сериозни последици не само за Организацијата туку и за Битолскиот револуционерен округ каде се очекуваше да започне востанието.

Еден од договорите склучени за време на Солунскиот конгрес беше секој револуционерен округ да има овластување сам да одлучува како и кога да стапи во востанието. Битолскиот револуционерен округ, пак, откако ги извршил сите неопходни подготовки, почувствувал дека е подготвен за востание и на таен состанок во јануари 1903 година било решено Анастас Лозанчев да го крене востанието во Битола. Анастас Лозанчев, како што беше споменато претходно, беше жесток поддржувач на предвременото востание на Солунскиот конгрес и сметаше дека неговиот округ е најдобро подготвен во споредба со другите области во Македонија. Освен тоа, Битолскиот округ и од географска и од стратешка гледна точка најмногу одговарал за востание. Згора на тоа, Битола во тоа време беше и седиште на бројни европски дипломатски претставништва и тоа несомнено немаше мала важност.

За да се завршат сите активности, раководството на Битолскиот округ побарало да се одржи Конгрес на 1 мај 1903 година во селото Смилево. За претседател на Конгресот е избран Даме Груев, претставник на ЦК на ВМРО. Меѓу другото, агендата на состанокот вклучуваше дискусии за (1) распределбата на воените сили, (2) подготовките за востанието, (3) должностите и одговорностите на водачите и пред и за време на востанието, (4) што да се прави со невооружените луѓе , инвалиди, стари лица и жени и деца за време на востанието, (5) делење оружје, (6) утврдување на точното време на востанието, (7) формирање на регионални административни органи пред и за време на востанието и (8 ) метод со кој би се водело востанието.

Од разговорите што се воделе било утврдено дека најдобро подготвени региони за востание биле Ресен, Костур, Демирхисар и неколку околни села во Битолско. Меѓу помалку подготвените региони беше Охрид со само илјада и четиристотини пушки.

Говорниците и дебатерите на Смилевскиот конгрес беа многу критички настроени кон Анастас Лозанчев, претседател на Окружниот комитет, за неговото произволно претставување на неговиот округ на Солунскиот конгрес и за преземањето обврски во името на неговиот округ без претходно да се консултира со различните региони. Меѓу делегатите кои се спротивставија на планот на Гарванов за рано востание беа Ѓорѓи Сугаре, Петре Ацев, Тале Христов, Никола Карев и Никола Петров. Сите беа огорчени за тоа како се одржува Солунскиот конгрес и нивниот гнев се одрази на дебатите на Смилевскиот конгрес. Севкупно беше создадена тензична ситуација што предизвика интервенција на Даме Груев. Груев го искористи својот авторитет како претседавач за да ги прекине дискусиите, инсистирајќи дека востанието сепак ќе мора да се одржи без оглед на протестите бидејќи тоа прашање е веќе решено.