Дел 11 – Македонците во дијаспората Австриско-османлиската војна ги постигна с - Part 01

Дел 11 – Македонците во дијаспората Австриско-османлиската војна ги постигна своите цели во запирање на отоманската експанзија во Западна Европа, но не направи ништо за да го ублажи проблемот на Балканот.

Балканските востаници никогаш не добиле вистинска помош во вид на оружје, сили или храна од Австријците или од Светата лига и биле оставени сами на себе. Сконцентрирана во мал регион, главно во Македонија, војната предизвика голема тага кај македонскиот народ. Македонскиот народ најмногу настрадал не само за време на вмешаноста со Австријците и востанието туку и подоцна. По завршувањето на конфликтот, отоманската војска и локалните муслимански власти презедоа задолжение да ги казнат бунтовниците преку одмазднички убиства и злоупотреба. Ова мачење принуди многу Македонци да ги напуштат своите домови и да ги напуштат своите имоти.

За да се осигураат дека нема да се вратат, локалните власти се погрижија нивните земји да бидат конфискувани и доделени на нивните најлоши непријатели кои им предизвикаа најголеми страдања.

Со повлекувањето на австриската војска и задушувањето на Карпошовото востание животот во Македонија стана уште потежок за просечниот Македонец кој нема крај на својата мизерија. Иако некои ветени реформи за подобрување на животот на христијаните беа иницирани на централно ниво на османлиската држава, тие никогаш не беа спроведени на локално ниво бидејќи локалните власти продолжија да го злоупотребуваат христијанскиот народ. Не гледајќи им крај на нивната беда, бегалците од Скопје, Тетово и Тиквешијата во 1689 година почнале да се собираат и да се упатуваат кон север.

Голема преселба на христијаните организирана од пешкиот патријарх Арсеније III Чарнојевич започнала во 1690 година и ѝ се приклучиле Македонци од Печ, Приштина, Врање, Призрен, Скопско, Кумановско, Кратовско, Крива Паланка, Полог, Велес, Штип. , Кочани, Битола, па дури и Солун, сите се движат на север кон Војводина. Иако немаме точни бројки колку луѓе избегале во тоа време, проценивме дека биле од 30 до 40.000.

Сепак, поновите извори покажуваат дека бројките биле многу поголеми, повеќе од 70-80.000, а можеби дури и 100.000. (Ванче Стојчев, „Воена историја на Македонија“, стр. 157)

По Големата македонска миграција, османлиските власти донесоа исламизирани Јуруци Турци, Албанци и други доселеници за да ги населат празните области.

Ова, за жал, не беше првпат Македонците во голем број да бегаат на север во Австро-Унгарија за да се спасат. Првиот бран се случил во 1391 година по поразот на Марица кога Османлиите првпат ја нападнале Македонија. Уништувањето, ограбувањето и присилната исламизација ги исплаши луѓето да ги напуштат своите домови и да бараат безбедност во Србија и Босна. Потоа, кога Османлиите стигнале во Србија, многу бегалци побегнале во Австрија и Унгарија поминувајќи ги реките Сава и Дунав.

Според д-р Ванче Стојчев, првите луѓе што ја напуштиле Македонија биле благородниците од пониската класа, кои за време на српската експанзија на југ, императорот Душан се преселил од Босна, Херцеговина, Лика и Србија во Македонија.

Следната масовна миграција се случила по битката во Вама во 1444 година кога силите на полскиот крал Владислав и влашкиот владетел Дракул биле десеткувани од Османлиите.

Разорниот пораз на христијанската војска исплашил многу Македонци, главно Власи, да ги земат нивните големи стада и имоти и да мигрираат во Австрија. Уште една масовна преселба се случила по неуспешното Скендербегово востание, кое траело од 1443 до 1479 година. Во страв за своите животи, голем број учесници во Скендербеговото востание од Охрид, Струга и Дебар ги напуштиле своите домови и се упатиле кон север.

Досега многу од овие христијански православни имигранти имаа основано колонии во Австрија и Унгарија и почнаа да чувствуваат притисок да го прифатат католицизмот на кој природно се спротивставија. За да не станат католици, многумина, особено богатите, по задушувањето на востанијата во Македонија се вратија во своите родни краишта. Останатите побараа да бидат префрлени во Украина или во некоја друга христијанска православна земја која е подготвена да ги земе.

Сепак, најголемата преселба на Македонците во Австрија и Унгарија била по задушувањето на Карпошовото востание во 1689 година. Карпошовото востание било поттикнато од сојузот на Светата лига и поттикнато од инвазијата на австриската војска врз Македонија. За жал, кога се исполнија целите на Светата лига, луѓето на Балканот беа напуштени и оставени сами да се борат во борба што не можеа да ја добијат.

Карпошовото востание не било добро прифатено од Османлиите и било брутално задушено. Следеа масакри, пустошење и ужасна репресија, принудувајќи ги луѓето повторно да размислат дали сè уште вреди да се живее во нивната татковина под отоманска власт или едноставно да се напушти. Македонците беа убедливо најголемата група на луѓе што ги напуштија своите домови, но тие не беа сами. На егзодусот се приклучија и Срби, Албанци, Црногорци и други.

На чело со Арсеније III Чамојевич, патријархот на Печен, многу Македонци и други ја напуштиле својата татковина и се населиле во Војводина, Будим и други региони северно од отоманските граници.

По населувањето во Војводина најголемиот дел од доселеното население, особено цивилното население, се занимава со земјоделство, занаетчиство и трговија. Повеќето од искусните борци се приклучија на австриската војска и се бореа против Османлиите во австриско-османлиските војни. Поискусните ветерани од Карпошовото востание станаа дури и високи офицери. Битолчанецот Јован Монастирли, кој се стекнал со чин полковник, ја доби титулата австриски благородници со право на свој семеен грб. Додека служел во австриската војска, на Јован Монастирли му била дадена команда на она што стана познато како „српски сили“, кои главно се состоеле од балкански бегалци. Монастирли подоцна бил унапреден во генерал и се борел заедно со Австријците во битката кај Сланкамен во Срем, на 10 август 1691 година. удар на османлиската војска со која командувал големиот везир Мустафа-паша Купрулу. Османлиите изгубиле 18.000 војници и 18 паши за време на таа битка, вклучувајќи го и Купрулу-паша.

Јован Монастирли бил првиот Македонец кој станал генерал во австриската војска и ја добил титулата српски подвојвода.

Кога завршија долгогодишните непријателства меѓу Франција и Австрија и беше потпишан мировниот договор меѓу Луј XIV и Леополд I на 30 октомври 1697 година, се подигна надежта дека ќе им се помогне на Македонците да се вратат во Македонија.

Сега, кога Австрија беше ослободена од своите обврски на запад, се очекуваше да го сврти своето внимание кон југ и енергично да ги ангажира Османлиите. За жал, на 26 јануари 1699 година, надежите на македонскиот народ беа уништени кога Австрија го потпиша мировниот договор од Карловиц со Османлиите, со што официјално завршија австриско-отоманските војни и воспоставувајќи ги реките Сава, Дунав, Тиса и Мориш како трајни граници меѓу двете империи.

Со потпишувањето на овој договор заврши и последната можност македонското население кое живее во Австрија и Унгарија да се врати во Македонија.

Веднаш штом беше одлучено дека балканскиот народ ќе остане во Австрија и Унгарија, беше формирана „Илирска канцеларија“ за помош на имигрантите. Во тоа време (18 век)

сите словенски народи Австријците ги нарекувале „Илири“.

Откако православните христијани се сместиле во Австрија, католичкото свештенство започнало акции за нивно преобраќање во католици. На ова сепак категорично се спротивставиле Арсеније III Чамојевич и Јован Монастирли од Битола. На 23 октомври 1705 година Чарнојевич испратил очајно писмо до рускиот двор, во кое ја опишал тешката ситуација. За жал, и Чарнојевич и Монастирли умреа пред да се преземе каква било акција. Чарнојевич умре во 1706 година, а потоа и Монастирли во 1707 година. Ова беше трагична загуба за православните христијани во Австрија не само затоа што ги загубија своите водачи и заштитници, туку и затоа што нивните верски права, имотот и правото на самоуправување требаше да бидат ускратени.

На 25 февруари 1711 година Русија објави војна на Отоманската империја. На 3 март 1711 година Петар Велики објавил манифест во кој ги повикува сите балкански христијани во Србија, Босна, Македонија, Бугарија итн. да организираат востанија и да им се придружат на руските сили кои досега беа на пат кон Балканот. За жал, со исклучок на Црногорците, ниту една друга нација немаше енергија повторно да подигне повеќе бунтови.

Откако го дознаа ова, имигрантите православни христијани кои сега живеат во Австрија и Унгарија успеаја да соберат околу 20.000 војници и беа подготвени да маршираат на Балканот заедно со Русите. За жал, австриската војска ги открила нивните планови и ги спречила пред да заминат.

Незадоволни од своите животи во Австрија и Унгарија, православните христијани барале начини да избегаат од своите католички мачители. Нивните молитви беа одговорени откако на рускиот престол се искачи руската царица Елисавета Петровна (1741-1761), ќерка на Петар Велики. Елисавета Петровна упати апел до австриските власти да ги пуштат православните доселеници во Русија каде што е подготвена да им дозволи да ја практикуваат својата православна вероисповед.

Елисавета Петровна била мотивирана да им даде на православните христијани безбедно засолниште кога открила дека православните христијани го изгубиле правото на самоуправување и биле принудени да преминат во католицизам. Ова беше особено брутално за македонските офицери во австриската армија од кои се очекуваше да станат католици доколку сакаат да ги задржат своите чинови и работни места. Оние што купиле имоти, исто така, се очекувало да преминат во католицизам или нивните имоти ќе бидат конфискувани. Наместо да станат католици, многумина решија да ги напуштат Австрија и Унгарија и да ја направат Русија нов дом.

Помеѓу 1751 и 1753 година се случи уште една масовна преселба на Македонците од Австрија и Унгарија во Русија. Еве една типична приказна за патувањето на еден човек што може да важи за секој македонски имигрант кој се впуштил во Австрија и Унгарија. Неговото име е Иван Хорват, Влав од Македонија. Неговиот татко се викал Самоил. Самоил дошол во Австрија од селото Хорват, кое се наоѓа во Долна Преспа, подоцна преименувано во Хорвати, а потоа во Рвати. Денес селото се нарекува Арвати. Самоил се борел во Карпошовото востание и по неговото задушување побегнал во Австрија каде што станал потполковник во австриската војска. Иван е роден во Петроварадин и како што напредувал низ армиските чинови го стекнал чинот мајор во пешадиски полк.

Во 1750 година, Иван Хорват го контактирал Михаил Петрович Бестузев, рускиот амбасадор во Австрија, и побарал дозвола да мигрира во Русија. Бестузев го прифати неговото барање, но побара од него да почека малку додека неговото барање не биде одобрено од руската влада. На изненадување на Хорват, руската влада не само што ја одобри неговата имиграција, туку нему и на неговото семејство му понуди државјанство и работа во руската армија. Всушност, сите семејства на офицерите кои служеа во австриската војска добија државјанство и сите офицери добија работа во руската армија. (Ванче Стојчев, „Воена историја на Македонија“, стр. 160)

Додека се чека одговор од Санкт Петербург, Иван Хорват заедно со уште 29 воени офицери поднеле оставка до Судскиот совет на Австрија за да бидат ослободени од австриската војска.

Нивните оставки веднаш биле испратени до Марија Тереза, австриската царица која во тоа време била во пријателски односи со руската царица. Марија Тереза ги ослободила и ги ослободила од обврските.

На 13 јули 1751 година, амбасадорот Бестузев добил потврда од царицата Елисавета Петровна дека Хорват и другите офицери добиле дозвола да заминат за Русија и дека ќе им бидат достапни работни места во руската војска. Хорват ќе биде унапреден во генерал, а другите офицери ќе бидат унапредени во повисоки чинови од оние што ги имале во австриската армија. Преселбата ја организирале Бестушев, неговиот секретар Чемјев, Хорват и браќата Никола, Тодор и Јован Чорбе од Охрид. (Ванче Стојчев, „Воена историја на Македонија“, стр.

161)

Воден од Иван Хорват, конвој од офицери, нивните семејства и други ја напуштија Австрија и пристигнаа во Киев на 11 октомври 1751 година. На 24 декември 1751 година Хорват беше поканет во Санкт Петербург да се види со царицата Петровна, да присуствува на седницата на Сенатот и да се сретне со Воениот одбор да разговараат за проектот за носење на сите православни од Австрија во Русија.

Беше направен договор и на 25 декември беше потпишана резолуција од царицата за следење на плановите. Меѓу другото, резолуцијата содржи 29 точки кои се однесуваат на пристигнувањето и населувањето на имигрантите на руска територија. Меѓу ставките беа вклучени и директиви за населување на имигрантите на плодно земјиште во близина на реката Днепар блиску до отоманската граница. Територијата што тие би ја окупирале би се викала Нова Србија (Нова Србија). Сите трошоци направени за време на порамнувањето требаше да се надоместат од армискиот буџет. Ниту една друга етничка група не би била населена во истиот регион освен имигрантите од Србија, Македонија и Бугарија.

Згора на тоа, резолуцијата исто така повика да се формираат четири редовни полкови од имигрантите; две коњаници и две пешадија. Коњаничкиот полк требаше да биде составен од 4.000 членови, а пешадискиот полк од 1.000 гранати. На сите офицери од сите чинови кои би командувале требало да им се исплаќаат исти плати како и на офицерите на руската армија од ист ранг. Ако воопшто е можно полкови би биле организирани по етничка припадност секој составен од дваесет чети. На пешадиските и коњаничките полкови требаше да им се издаде бесплатно вооружување, а дисциплината требаше да се регулира во согласност со прописите на руската армија. Сите полкови требаше да бидат ставени под руската врховна команда.

На 29 јануари 1752 година, рускиот Сенат издаде наредба генерал-мајор Галебов да му помогне на Хорват во населувањето на имигрантите и во создавањето на споменатите полкови.

Друг имигрант кој тргна по стапките на Иван Хорват беше мајорот Јован Шевич кој, заедно со 300 граничари и нивните семејства, ја напушти Унгарија и пристигна во Украина во 1752 година. 74 Македонци. Според списокот на полкот, 74-те се декларирале како припадници на „македонската нација“.

Покрај Македонците кои пристигнаа со групите на Иван Хорват и Јован Шевич, имаше и Македонци во групите на Иван „Албанецот“ и Рајко Прерадович кои исто така слетаа во Нова Србија во исто време.

Додека имигрантското население постојано растеше и се концентрираше во тој регион, таа се обиде да создаде автономна Нова Србија. Иван Хорват ја презел иницијативата на Светиот синод во 1753 година, но идејата била отфрлена.

Потоа, со помош на Хорват, во регионот биле изградени 17 цркви и биле донесени свештеници од Македонија, главно од Света Гора, да служат во тие цркви.

Иницијативите на Хорват толку ја импресионирале царицата што таа му дозволила, со декрет, лично да унапредува офицери до чин полковник.

Миграцијата на Македонците во Украина од Балканот, Австрија, Унгарија, Молдавија и други места продолжи со генерации.

Во 1751 година, на почетокот на миграцијата на балканските народи, беа создадени четири полкови строго составени од имигранти; двајца биле коњаници, а другите две пешадија.

Полковите беа поделени во две групи, маневарски или мобилни полкови и гарнизонски или стационарни полкови. Додека гарнизонските полкови се состоеле главно од оженети мажи со семејства, маневарските полкови се состоеле главно од самохрани мажи и биле користени за специјални воени акции и војни надвор од руските територии.

На 10 мај 1759 година царицата Елисавета Петровна издала наредба да се создадат два нови маневарски коњанички полкови; еден Македонец и еден Бугарин. Генерал-мајор Иван Хорват добил задача да го создаде Македонскиот полк кој го сочинувале претежно Македонци со мал број други луѓе од Балканот. За раководител на полкот бил назначен мајорот Симеон Пишчевиќ, додека командата со него ја добил Александар Димитриев. Полкот го доби официјалното име „Македонски Хусар Полевии Полк“, односно „Македонски коњанички маневарски полк“. Овој полк е создаден за војни надвор од руските територии. Со одлука на Сенатот, македонскиот полк добил наредба да се бори во Прусија, Полска и во Отоманската империја против Татарите, Черкезите, Козаците и други.

Организацијата и формирањето на Македонскиот полк беше слична на другите коњанички полкови, составен од 4.000 војници поделени во 20 чети со по околу 200 војници.

Интересно е да се забележи дека на персоналниот список под колоната „државјанство“ се појавуваат зборовите „Македонец“ со името на секој поединец, чинот и датумот на пристигнување.

Меѓутоа, имаше една разлика помеѓу македонскиот и другите полкови. Македонскиот полк имаше свој печат, грб и знаме.

Исто така, имајќи предвид дека повеќето членови на тој полк некогаш биле австриски офицери и војници, им било дозволено да го користат своето оригинално оружје и униформи што ги донеле со себе по напуштањето на Австрија. Сепак, ова постепено се промени и полкот се здоби со ново оружје, униформи и грбови. Грбот на Македонскиот полк во почетокот беше мало лавче без круна, позајмено од Стематографијата на Христифор Жефарович. Потоа во 1776 година македонскиот грб бил сменет и имал штит во француска форма. Основата била црвена со разни ориентални орнаменти, а амблемот бил татарски штит со две вкрстени копја со златни шипки. (Ванче Стојчев, „Воена историја на Македонија“, стр. 162)

На војниците и офицерите им беше дозволено да носат што сакаат, но на 10 мај 1763 година, руската врховна команда издаде генерална наредба до сите коњанички полкови да го надградат своето оружје и облека. Секој војник и офицер бил должен да поседува мантија, долман, чизми, појас, торба, седло, сабја, карабина, пиштол итн. униформи. На Македонскиот полк му беа издадени жолти јакни и панталони, украсени со црна плетенка и црвена капа. На 24 декември 1776 година била издадена нова наредба со попрецизен опис на униформата.

Според таа наредба, на Македонскиот полк му биле издадени жолти јакни и панталони со црвени рабови, украсени со црни плетенки. Македонскиот полк ја носеше оваа униформа додека не беше распуштена. Секој полк, исто така, имал свој багл и тапанар.

Како и сите добри работи на кои им доаѓа крајот, така и доселеничките колонии во Русија, кога руските власти решија да ги распуштат и да ги интегрираат во руското општество. Со декрет на царицата Катерина II, на 28 јуни 1783 година, имигрантските полкови биле распуштени и создадени нови.

Полкот на кој припаѓале Македонците бил комбиниран со далматинскиот полк и именуван Александриски полк. И покрај промената на името, македонскиот народ, неофицијално се разбира, продолжи да го нарекува својот полк со старото име се додека тој целосно не се интегрираше и не почна да го губи македонскиот идентитет.

Македонскиот полк пред да биде интегриран се покажал со демонстрација на храброст и успех во битката за што добивал различни пофалби од царицата Елисавета Петровна, царицата Екатерина II и од руската врховна команда.

За време на нивното учество во руската војска голем број македонски офицери беа унапредени во чинови генерали.

Највисокиот познат чин што им беше доделен на Македонците беше оној на генерал-мајор што гордо го добија Иван Хорват и Тодор Чорбе. Сепак, и покрај сите негови заслуги, Иван Хорват беше обвинет за тешка тврдоглавост и осуден на 20 години затвор во Сибир, каде што почина во 1780 година.

Дел 12 – Пресврт на 19 век и Негушкото востание Откако многу македонски револуционери заминаа во Украина и Русија, трајно напуштајќи ги своите домови и земји, Османлиите донесоа исламизирани работници од јуруците, Албанци и други доселеници да ги населат празните области. За жал, кога османлиската централна моќ почна да еродира, некои османлиски феудалци почнаа отворено да работат против неа.

Меѓу нив имало и Албанци кои биле населени во Македонија.

Некои Албанци ги искористија слабите османлиски власти и се наметнаа како феудалци во одредени региони. Меѓу најозлогласените Албанци биле Али-паша од Јанина, Бушатлиите од Скадар, Хавли Паха од Скопје, Абдуразман-паша од Тетово, Исмаил Бег од Серес итн., сите кои го наметнале своето влијание врз Македонија по задушувањето на Карпошовото востание.

Додека биле во служба на Отоманската империја, овие луѓе ги искористиле своите позиции и османлиската негрижа за да го зајакнат сопственото економско, воено и политичко влијание и сето тоа на сметка на населението со кое владееле.

Меѓутоа, со текот на времето, османлиската централна власт навистина имаше одреден успех во елиминирањето на некои од овие узурпатори на моќта, но не пред да направат голема штета.

Угнетувајќи го населението до степен на економски колапс, тие успеаја да поттикнат голем број бунтови не само во Македонија туку и низ целиот Балкан.

За да се справат економски, некои луѓе во Македонија беа принудени да ги напуштат своите домови за да најдат вработување на друго место, додека други беа принудени да бараат политички решенија со приклучување кон хајдуците или војските на земјите кои се бореле против Отоманската империја.

На почетокот на 19 век, патувањето било ограничено на Отоманската империја, така што печалбарите работеле главно во Мала Азија, Епир и Србија за да наведат неколку места. Но, подоцна, бидејќи патните ограничувања беа укинати, Македонците патуваа дури до САД, Канада и Австралија. На нивните патувања луѓето дознаа за различните револуционерни движења како што се Француската и Американската револуција и го носеа таквото знаење дома со себе. Ова ново знаење имаше големо влијание врз македонскиот и другите балкански луѓе и ги натера да размислуваат за целосно ослободување.

Само сакам да напоменам во овој момент дека огромното мнозинство од оние кои размислуваа за идејата за ослободување немаа поим за поделба на Отоманската империја и формирање посебни држави. Идејата тогаш беше да ги фокусираат сите нивни напори да ги ослободат христијаните од нивните угнетувачи, слугите на Отоманската империја.

Друг фактор што влијаел врз балканските луѓе под османлиска доминација била индустриската револуција и продорот на Западот на Балканот. Западњаците не само што донесоа со себе материјални добра и технолошки иновации, туку донесоа и национализам, концепт нечуен на Балканот.

Како што споменавме претходно, поради политичката и економската ситуација во Македонија, многу Македонци се преселиле во Србија за да најдат работа. Во тоа време Белград беше најдоброто место за печалбарите да бараат вработување, но тука започна и првото востание во 1804 г. Некои дури се истакнаа како добри офицери и дипломати. Дознавајќи за приклучувањето на нивните сонародници во бунтот, повеќе македонски доброволци во групи заминаа од Македонија за да се приклучат на бунтот. Една таква група беше онаа на Велчо Жика од Маврово. Велчо и неговиот брат Кузман биле ветерани од Австриско-османлиската војна каде што Велчо го добил чинот капетан. Кога дознале дека избувнал бунт во Белград, организирале доброволци од Скопско, Охридско, Кичевско, Прилепско и Велешко и заедно со Петар Чардаклија ги водат овие луѓе во битка. Велчо, за жал, бил убиен во заседа во Делиград во 1807 година во истата тврдина што неговите луѓе ја изградиле по нивното пристигнување од Македонија.

Неговиот брат Кузман ја презеде командата и ги предводеше своите луѓе во многу битки.