„Денот на црвеното јајце“ беше името што момчињата од маалото го дадоа за
одбележувањето на Велигден од страна на локалната македонска православна заедница.
Нашето маало се наоѓаше во областа Кебиџтаун во Торонто, околу македонската црква Свети Ѓорѓи на улицата Реџент. Живеев четири куќи источно од црквата на авенијата Сатон.

Татко ми беше имигрант од Македонија, а мајка ми ирска имигрантка. Пораснав уживајќи во двете култури. Мајка ми научи течно да зборува македонски, а како последица на тоа нашите соседи нѐ сметаа за македонско семејство.
Денот на црвеното јајце беше една од многуте културни авантури што ги доживеав во моето маало. Уживавме во живописна, богата и разновидна етничка мешавина во нашата област.
Мнозинството беа со англиско, ирско, шкотско и француско-канадско потекло. Се нарекуваа себеси Канаѓани бидејќи беа од втора и трета генерација, за разлика од нас, децата на имигранти од прва генерација. Тие нѐ категоризираа како
Македонци, Италијанци, Украинци, Грци или „хонкита“, иако всушност бевме Канаѓани, родени овде. Во Торонто во 1940-тите сѐ уште не беше прифатено таквото општо сфаќање.

Сега ќе изнесам неколку основни податоци пред да ја поставам сцената за Денот на црвеното јајце.
Иако татко ми беше од македонската православна вера, моите браќа и јас, заедно со мајка ми, ја посетувавме мисијата „Саквил Стрит“, евангелска протестантска црква.
Македонската црква „Свети Ѓорѓи“, на аголот од улицата Реџент и авенијата Сатон, беше изградена во 1948 година. Нејзината црковна заедница ја сочинуваа верници од околината и од целиот град.
Обичај во заедницата беше луѓето да се собираат во недела наутро за богослужбата со причест. Навечер се собираа во долната црковна сала за музика и за играње на традиционалните селски танци наречени оро.
Татко ми беше музичар и во неделните вечери свиреше виолина со оркестарот. Македонските свадби се одржуваа во недела, со задолжителната прослава — вечера и танцување до доцна во ноќта — и секогаш беа радосни настани.
Во тие мошне друштвени прилики, младите мажи ги набљудуваа младите жени, и обратно. Се разменуваа вести и озборувања и се разговараше за раѓања, смртни случаи и, секако, за свршувачки меѓу семејствата.
Овие луѓе доаѓаа од села и црковната сала им беше прибежиште во новата земја — место каде што повторно се собираа како едно село и го водеа својот општествен живот.
Православните христијани обично го славеа Велигден една недела, а понекогаш и малку повеќе, по вообичаеното канадско празнување. Тие се придржуваа до стариот црковен календар.
Тоа ги наведуваше нивните пријатели да се жалат дека не добиваат два дополнителни празнични дена. Друга разлика беше што на овие сериозни верски празници воопшто не се споменуваа Велигденското зајаче или Дедо Мраз.
На првиот Велигден откако црквата беше изградена и довршена во 1948 година, македонската заедница го прослави празникот на традиционалниот начин, како во татковината. Настанот предизвика вистинска возбуда во соседството, во четирите кратки улични блока околу црквата.

Доцна во петокот навечер, од црквата излезе литија на улицата Реџент.
Ја предводеа свештеници и ѓакони, а други носеа црковни бајраци и големи крстови. По нив одеа верниците, сите со запалени свеќи.
Целта беше литијата да ги обиколи четирите блока околу црквата и потоа да се врати, како спомен на придружувањето на Христовото тело до гробот.
Луѓето што живееја на овие улици, и протестантите и католиците, ниту
виделе нешто слично, ниту го очекувале, ниту биле известени дека оваа верска литија ќе се одржи, особено толку доцна навечер.
На православната двогласна химна што ја пееја свештеникот и ѓаконите, верниците одговараа со песна. Оваа торжествена пеана литургија се слушаше пред самите учесници, па жителите на улицата Сајденхам го чуја хармоничното пеење уште пред да ги видат пејачите како свртуваат на аголот и тргнуваат кон исток по нивната улица. Пред нив се појави мноштво — парада, литија каква што дотогаш никогаш не била видена во ова соседство.
Уличното осветлување во тие денови беше слабо. Во темнината меѓу светилките, запалените свеќи ги осветлуваа само лицата и засенетата маса од телата на луѓето во движење.
Литијата се движеше бавно и уредно, пеејќи и запирајќи на знак од свештеникот на секои неколку чекори. Тоа беше група со цел и одредиште што сѐ уште им беа непознати на набљудувачите од улицата Сајденхам.
Кога свртеа на север по авенијата Блер, предводниците тргнаа кон нашата улица, авенијата Сатон. Блер беше повеќе асфалтирана уличка отколку вистинска улица; на краткиот и тесен потег меѓу улицата Сајденхам и авенијата Сатон немаше куќи. Поради тоа литијата се стесни во збиена колона зад свештениците и ѓаконите, наместо да се шири како претходно, па изгледаше бескрајна. Луѓе сѐ уште имаше на улицата Сајденхам кога предводниците стигнаа до авенијата Сатон и свртеа на запад кон црквата.

Се оддалечувам за момент. Татко ми, кој како момче во Македонија учествувал во овие обичаи, не беше дома. Таа недела работеше ноќна смена. Бидејќи ова беше прва прослава на традиционална православна велигденска служба во нивната нова црковна зграда, тој заборавил да ѝ каже на мајка ми што ќе се случува. Или можеби самиот не знаел дека тоа ќе се случи.

Мајка ми спиеше во спалната соба на вториот кат, во задниот дел од нашата куќа, од каде што се гледаше авенијата Блер.
Ја разбуди звукот на свечената литургија што доаѓаше од литијата додека чекореше по авенијата Блер. Гледајќи низ прозорецот, се исплаши од оваа сјајна глетка осветлена со свеќи. Кон неа доаѓаше ова мноштво предводено од брадести мажи во одежди кои носеа нешто што личеше на круни. Светлината на свеќите им ги осветлуваше лицата и горниот дел од телата.
Ова, комбинирано со свеченото пеење, претставуваше сцена каква што таа никогаш порано не доживеала. А сопругот не беше дома да ја заштити!
Што беше ова? Дали ова беше Воскресението?
Мајка ми беше побожна христијанка што ја читаше Библијата и беше свесна за Воскресението, за претстојниот суд и за второто доаѓање на Христос.
Дали оваа страшна ноќна сцена со свеќи што се одвиваше пред нејзините очи беше едно од тие нешта или сите заедно?
А што е со овие мажи во одели што ја предводат литијата? Беа ли свештеници или ангели? Ниту едно искуство во нејзиниот живот не ја подготвило за оваа застрашувачка глетка.
Како вистинска мајка, нејзините мисли беа за безбедноста на семејството; ги разбуди моите двајца браќа и мене. Нѐ изведе на нашата веранда, подготвена за бегство или борба доколку беше потребно.
Излегувајќи на верандата, видовме соседи собрани на аголот.
„Што, за Бога, е ова?“ „Тоа се Македонците!“, слушнавме луѓето како извикуваат. Имаше изненадување во нивните гласови, бидејќи не очекуваа таков настан во ова време од ноќта. Тоа беше светлосно и звучно шоу какво што никогаш порано не виделе, барем не овде во Кебиџтаун. Дури и католиците кои беа навикнати на процесии беа трогнати од самата величественост и големина на оваа група. Се чинеше како секој Македонец во градот Торонто да е овде, прославувајќи ја оваа прва велигденска литија. Можеби беше и прва воопшто во Канада?
Живеевме на една куќа од аголот на авенијата Блер и Сатон: нашата висока веранда ни даваше одлична прегледност за да ги набљудуваме минувачите. Чудно, тоа погоди длабока културна жица во мојата осумгодишна душа. Инстинктот беше инстинкт на познатост, иако никогаш порано не го бев видел ова.
Дознавањето за тоа што се случува ги ублажи стравовите на мајка ми. Во литијата почнавме да гледаме познати лица на македонски соседи и роднини. Додека минуваа, се насмевнуваа и ни мавтаа на верандата како да знаевме што се случува. А ние секако не знаевме. Слегов долу и им се придружив на неколку мои пријатели кои ја следеа литијата до црквата.
Еден по еден соседите се разидоа за дома и легнување. „За вечерва заврши сѐ“
„Шоуто заврши!“, викаа тие, а потоа познатата тишина на полноќта се спушти врз нашата улица.
Се вративме во нашите кревети, а мајка ми забележа: „Само почекај да се врати татко ти дома“. Заспав не знаејќи дека она што се случи ќе го подготви теренот за Денот на црвеното јајце во недела наутро.

Беше недела наутро и имаше голема активност во црквата. Ноќната литија привлече група момчиња, меѓу кои и јас, на скалите пред црквата. Некои од момчињата го пропуштиле она што се случило бидејќи спиеле или не им било дозволено да одат. Го чекавме излегувањето на верниците, бидејќи ги видовме како пристигнуваат за утринската служба, и доколку имаше уште една литија, не сакавме да ја пропуштиме.
„Еј Томпсон, пееше ли и носеше ли свеќа завчера вечер?“ „Да, го видов како пее и танцува!“, рече друго момче со подбив. Овие забелешки ме поставија цврсто на македонската страна од мојата двојна култура! А тука бев собран со нив на мојата канадска (ирска) страна на културата.
Таква е природата на група момчиња — да го закачаат најслабиот и најмалиот во групата. (Тогаш го доживеав, а сега го гледам).
Тие секако не ме видоа во литијата бидејќи бев на верандата со мајка ми и браќата. Како да одговорам? Тоа беше проблем за осумгодишно момче со двојна етничка припадност. Еден дел од мене сакаше да одговори храбро и да се заземе за моето македонско наследство. А сепак, момче од улиците на Кебиџтаун знае дека премногу паметен одговор носи последици од постарите момчиња.
Што да се прави? Што да се прави? Па, секако, ништо — да се правам како да не ги слушам подбивните забелешки. Ја учев мојата позиција во момчешкото општество.

Луѓето почнаа да ја напуштаат црквата по утринската служба. Многу од жените носеа чинии и кошници со темноцрвени варени јајца. Токму тие црвени варени јајца ни ги привлекоа очите како магнет.
Во тоа време не ја сфаќав верската или културната важност на овие јајца подготвени од православните верници. Години подоцна дознав дека за овие македонски православни христијани црвено обоеното јајце е симбол на гробот и животот откупен преку кршењето на лушпата. Црвената боја ја симболизира крвта на Христос што го откупува човештвото. За самото јајце се вели дека е симбол на воскресението, бидејќи во мирување содржи нов живот запечатен во него.
Традиционално, црвените јајца се даваат со македонскиот велигденски поздрав
„Христос воскресна“.

Мојата омажена братучетка ме забележа меѓу момчињата собрани од страната на стрмните скали пред влезот на црквата. Доаѓајќи кон мене, ми даде црвено јајце, ме бакна во образот и ми рече: „Христос воскресна“.
Гледајќи го мојот трофеј, групата момчиња почна да ја користи својата итроштина и улична мудрост од Кебиџтаун. Сфатија дека добивањето црвено јајце се должи на моето македонско потекло.
Нивните другари и училишни пријатели беа Македонци и сите го знаеја вообичаениот поздрав. Сите почнаа да ѝ викаат на мојата братучетка „Шо праиш братчко“, а некои викаа „Добра ден, добра ден! Еј госпоѓо, и ние сме Македонци!“
Таа и некои од другите госпоѓи се насмеаа на овие гласни тврдења за националноста. И понесени од духот на моментот, му дадоа по едно црвено јајце на секое од момчињата кои одеднаш, како за чудо, се преобратија во македонско православие.
Во тој момент, во тој духовит миг и дух на настанот, на никој не му беше грижа кој е Смит, а кој Дончев. Или кој е Еванс, а кој Томпсон. Поповичи, Петкови, Мелови, Нанчеви и Типови беа едно исто со Бегли, Смит, Џонс, Бајс, Капастранд, Харис и Хадлтон. Бевме претворени во Братството на црвеното јајце.
Сите бевме другари, сите изгледавме исто и, што е најважно, сите имавме по едно црвено јајце. Утрото се обединивме во еден дух (или барем така гледам на тоа сега).

Одеднаш воздухот како да пукаше од статички електрицитет. Чувство познато за момчињата се спушти врз нашата група. Момчињата го знаат и чувствуваат овој примитивен и инстинктивен момент кога се случува. Се подготвуваше тепачка.
Се свртев и го видов Лени Дончев како се исправа наспроти Крис Попович, со лицата загледани во јајцето на другиот. Го проценуваа јајцето на противникот за каков било знак на слабост или манипулација.
Инстинктивно направивме круг околу нив двајцата. Тоа беше стариот исконски круг на глутница волци, набљудувајќи и чекајќи еден да падне.
Што ќе правеа со тие јајца? Ќе се гаѓаа меѓусебно? Погледот ми отиде кон возрасните кои изгледаа ненарушени од овој круг момчиња, што вообичаено значеше тепачка. За разлика од денешното општество каде секој си ја гледа својата работа, мажите или жените во нашето маало интервенираа. Фер-плејот беше главно правило — ниедно поголемо дете не можеше да се извлече со малтретирање помало.
Но, тука во овој гладијаторски ринг, две момчиња беа поставени за она што личеше на вовед во тепачка. Се разменија зборови: „Држиш или удираш?“ Ќе се удираа ли со овие јајца? Зарем овие исти јајца не доаѓаа од благословот на свештеникот? Каков сквернавечки чин ќе се случи? Кругот се стегна.
Во овој момент мора да ја објаснам моето незнаење за овие работи — зарем не кажав дека бев со македонско потекло? Не требаше ли да знаам што ќе се случи?
Да, знаев за црвените јајца за Велигден, но само како што македонските соседи ги имаа за домашна употреба. Обично некоја постара жена ни даваше по едно јајце на мене и браќата. Не вапсавме јајца за Велигден бидејќи мајка ми велеше дека не сме од православна вера. Ова беше првпат да видам толку многу црвени јајца и ова беше прва велигденска прослава на Македонците во нивната нова црква.

Лени Дончев ја испружи раката со јајцето заштитено покриено, оставајќи го откриено само остриот горен дел. Тогаш Крис Попович го сврте своето јајце со врвот надолу и брзо го удри врз држеното јајце! Со победнички вик, удреното јајце ја скрши лушпата на држаното јајце!
„Кој е следниот?“, рече победникот. Веднаш едно момче што не го препознав се турна напред. Одлуката „држиш или удираш“ беше донесена. Јајцето на туѓинецот слезе врз јајцето на Крис и ја скрши неговата лушпа. Овој пат немаше победнички вик, бидејќи и јајцето на претходниот победник беше напукнато.

Победникот беше посетител со своите родители од Детроит, Мичиген, тука да го прослават Велигден во новата црква. Тој беше малку поинаков од нас. Од него зрачеше самоувереност што ние ја немавме. Имаше нешто во неговиот став на момче од голем град меѓу момчиња од мал град. Почна да ни наредува: „Наредете се, вие бирајте, мене не ми е гајле — држиш или удираш, сеедно ми е“.
Но меѓу момчињата во спорт или тепачка никогаш не препушташ предност, всушност бараш предност. Неговата рамнодушност некако не изгледаше во ред. Момче по момче се наредуваа и момче по момче губеа! Неговото супер-јајце беше непобедливо. Дали затоа што неговото јајце беше американско, а нашите канадски, како што постојано ни повторуваше? Набргу сите наши јајца беа скршени освен моето. Дени Мелов, еден постар дечко, рече: „Дај ми го јајцето да го победам овој глупак“. Ист резултат — и моето јајце стана едно од поразените.

Некои мажи набљудуваа, можеби сеќавајќи се дека го правеле ова во нивната младост. Се приближија додека ова американско супер-јајце продолжуваше да победува над нашите канадски јајца.
Одеднаш етничкото исчезна и национализмот влезе во сликата. Со ова мислам дека до четвртото или петтото скршено јајце, тоа беше Америка против Канада, додека тој го фалеше своето американско јајце.
Еден од мажите побара да му го види јајцето. Одбивајќи, тој почна да се качува по дванаесетте стрмни скали барајќи засолниште во црквата кај своите родители. Едно од момчињата, сомневајќи се во нешто лажно, се обиде да му го грабне јајцето. Повлекувајќи се од раката на момчето, јајцето му испадна од раката. Како на забавена снимка, сите фасцинирано гледавме како црвеното супер-јајце се превртува во висок лак. Удри во скалите, а звукот што го направи секако не беше од тврдо варено јајце!
Боинг, боинг, боинг! Тоа беше звукот на дрвено јајце што отскокнува четири скали надолу кон бетонскиот тротоар.

Младиот Ал Капоне нѐ погледна со уплашен израз на лицето. Виде дека сфативме дека сме биле измамени. Свртувајќи се, почна да трча по преостанатите осум скали од стрмниот влез на црквата.
Грешка број еден беше да се обиде да ги измами момчињата од Кебиџтаун. Без оглед на потеклото — македонско или друго. Беше момче од Кебиџтаун без оглед на етникумот. А како што реков претходно, тој го воведе национализмот во ова — ние бевме Канаѓани, а тој беше Американец.
Грешка број два беше што не сфати дека децата од Кебиџтаун се познати како играчи на бејзбол — секое момче во нашето маало знаеше да фрла бејзбол топче, брзо, точно и силно. Тој бегаше, а ние стоевме не со бејзбол топчиња во рацете, туку со тврдо варени црвени јајца. Црвени јајца со скршена лушпа — сето тоа како резултат на дрвено јајце.
Првото јајце го погоди директно во задниот дел од главата. Бум, бум, бум — додека другите јајца го удираа во грбот. Моето јајце прелета над неговата глава и се заби во црковната врата, целосно распарчувајќи се. Уште две јајца го погодија во задниот дел од главата, и додека тој ја отвораше вратата, едно јајце влегов внатре во црковниот вестибил.
Втрча во црквата погоден од најмалку седум јајца и следен од звукот на подбивна смеа. Мажите кои нѐ набљудуваа беа зачудени и збунети од овие неверојатни настани, освен двајцата мажи кои побараа да го видат тоа чудесно јајце — тие гласно се смееја на исходот.
Црковната врата се отвори ширум, а надвор излезе еден лут маж со црвено лице, родителот, претпоставувам, на момчето што нѐ измами. Тој викаше: „Каков начин е ова да се третираат посетителите во Канада!“, додека диво мафташе слегувајќи по скалите за да нѐ фати. Повеќе лути луѓе излегоа од црквата, очигледно вознемирени од скрнавењето на фрлање јајца врз момчето што беше во посета.
Без сомнеж, некои беа родители што доаѓаа да видат дали нивните синови се вмешани во овој сквернавечки чин. Тогаш излезе попот Михаиловиќ, свештеникот, со многу лут израз, обидувајќи се да утврди дали некој од неговото стадо е умешан во ова фрлање јајца што тој ги благословил пред неколку минути. А беа умешани, но сѐ што тој виде беа грбовите на момчињата што се смееја и бегаа од местото.

Меѓу момчињата во нашето маало има правила познати како правило број еден, два и три. Правило број еден: кога си во неволја, бегај. Правило број два: бегај за да не те фатат. Правило број три: бегај во различни правци.
Се распрснавме на сите четири страни. Се распрснавме не како етничка група сега, туку како горда национална група Канаѓани. Канада беше одмаздена. Трчавме како канадски момчиња смеејќи се радосно. Канада си ги расчистува сметките — американски јајца подобри од канадски јајца, жими мајка!
Зад нас остана куп црвени лушпи од јајца, бели и жолти парчиња расфрлани и скршени по скалите на црквата. Визуелно тоа изгледаше како бојно поле со скршени делови од десетина јајца. Тоа всушност беше бојно поле, културно бојно поле.

Се вратив во црквата по околу еден час со верување дека сите си отишле дома. Зарем не е вистина поговорката дека криминалецот секогаш се враќа на местото на злосторството?
Црковниот чистач беше зафатен со стружење на остатоците од јајца што беа втиснати во бетонските скали од верниците што си заминуваа.
Поминав покрај него обидувајќи се да изгледам колку што е можно повеќе како Канаѓанец и како да не ме интересира.
Ме погледна намуртено и промрморе „Копиле“. Несомнено се сомневаше дека бев еден од поранешните проблематични момчиња. Слушајќи го како ме нарекува копиле, се активираше мојата етничка итроштина. Двете страни на моето културно потекло се многу горди и секако знаев кој ми е татко. Му се насмевнав и на англиски реков „Happy Easter“. Изненаден, тој ми се насмевна и кимна со главата, веројатно сожалувајќи за својата забелешка упатена кон очигледно многу учтиво канадско момче.
Отидов на она што сметав дека е безбедно растојание. Засвирев со уста да му го привлечам вниманието;
тој се исправи да ме погледне. Свртувајќи се, се наведнав и покажав кон мојот задник, а потоа на мојот најдобар македонски извикав: „Бакнува мој гузо“!
Потоа го следев правилото број еден и побегнав смеејќи се, а правилата два и три беа работа на навика.
О, чувството на осумгодишно дете што има две култури од кои црпи на овој прв Ден на црвеното јајце во мојот живот. Одмазда прво врз самоуверениот американски дечко, а потоа врз возрасниот што ме нарече копиле.
Патем, што се случи со дрвеното јајце? Малиот дечко случајно го зеде во целата збрка и обидот за бегство на Американецот во црквата. Ако сакате да го видите ова црвено дрвено јајце, кажете ми, сѐ уште го имам. Трофеј од македонската културна војна во Кебиџтаун, би можело да се каже.