Во сабота, 26 август 2017 година, Канадско-македонското историско друштво ја прослави 150-годишнината на Канада во Пир 21 во Халифакс, Нова Шкотска, со откривање на плоча со која се одбележуваат над 125 години македонско доселување во Канада. Плочата ќе биде поставена во Канадскиот музеј на имиграцијата во Пир 21, на Ѕидот на почит „Вадих М. Фарес“. Натписот на плочата гласи: Во чест на канадските граѓани од македонско потекло кои ја направија Канада свој дом од крајот на 1800-тите до денес, доаѓајќи од егејскиот, пиринскиот, вардарскиот и малопреспанскиот дел на Македонија.
Следното е извадок од говорот на Тони Марковски при откривањето на плочата.
Денес сме собрани во Пир 21, Канадскиот музеј на имиграцијата, за да го прославиме официјалното откривање на плочата на Канадско-македонското историско друштво, која ќе биде поставена на Ѕидот на почит „Вадих М. Фарес“ во чест на сите Македонци кои дојдоа во Канада од сите делови на Македонија, почнувајќи од крајот на 1800-тите до денес. Тие дојдоа, меѓу другите народи, барајќи подобар живот и можности во нова земја. Оваа година славиме 150 години од Конфедерацијата на земјата наречена Канада, но не треба да ги заборавиме ни првородните народи кои ја нарекувале оваа земја свој дом илјадници години пред нас. Оваа плоча ќе нѐ потсетува дека и Македонците придонесоа за изградбата на оваа голема земја.
Првите Македонци дојдоа во Канада поради граѓански немири, војни и угнетување. Денес повеќето се економски доселеници, а малцинство доаѓа од региони кои сѐ уште ги дискриминираат оние што се изјаснуваат како етнички Македонци. Првите документирани доселеници дојдоа по 1878 година, кога на Берлинскиот конгрес Македонија ѝ беше вратена на Отоманската држава, откако беше ослободена од Русија во Руско-отоманската војна од 1876-77 година. Меѓу 1878 и 1903 година повеќето од оние што се доселија во Канада беа овде како привремени работници, а по неуспешното македонско востание од 1903 година наречено „ИЛИНДЕН“, Македонците масовно се доселуваа во Канада поради отоманското угнетување.
По Првата и Втората балканска војна (1912-1913), водени меѓу соседните христијански земји и Отоманската држава, уште повеќе Македонци се доселија во Канада и САД. Дискриминацијата и угнетувањето продолжија, но овој пат ги спроведуваа окупаторските христијански земји кои не го признаваа етничкиот идентитет на Македонците ниту Македонија како земја. Наместо тоа, тие го окупираа регионот, земајќи по едно парче, и започнаа процес на асимилација. По ова следуваа четири години натамошни потреси и очај со Првата светска војна (1914-1918). Македонија стана боиште меѓу Тројниот сојуз и Тројната Антанта. Многу е напишано за Западниот фронт и придонесот на Канада, но малку се знае за Источниот фронт, каде што боиште беше Македонија.
По ова следуваше Грчко-турската војна (1919-1922), која донесе натамошно угнетување. Лозанскиот договор од 1923 година ја погоди Егејска Македонија со прилив на над еден милион христијански бегалци во регионот и протерување на над 300.000 христијански Македонци во Бугарија. Присилната промена на географските топоними и на презимињата кон крајот на 1920-тите и економската криза на депресијата во 1930-тите дополнително ги оддалечија Македонците од балканскиот регион.
Потоа дојде Втората светска војна (1939-1945), која го спречи доселувањето од сите делови на Македонија. Ова премина во Граѓанската војна во Грција од 1946-1949 година, водена главно во Егејска Македонија. Илјадници Македонци беа принудени да се преселат, вклучувајќи 28.000 деца бегалци (Децата бегалци), од кои многумина денес живеат во Канада. Меѓу 1950 и 1980 година десетици илјади Македонци се доселија во Канада, а мнозинството доаѓаше од Егејска Македонија во Грција.
Денес Македонците сѐ уште се доселуваат во Канада, но од економски причини. Тие сѐ уште се дискриминирани во Бугарија, Грција и Албанија. Културната асимилација (геноцид) сѐ уште се спроведува главно во Бугарија и во иднина може да видиме уште етнички Македонци како пристигнуваат од таа земја. Грција службено не ги признава етничките Македонци како посебен народ, но моментално неволно го трпи одбележувањето на културните свечености.
За среќа, во Канада, како доселеник со постојан престој од македонско потекло, не сум дискриминиран поради мојата етничка припадност. Горд сум и среќен што можам да ја наречам Канада свој дом, земјата на доселениците. Дојдовме во земја во која ги почитуваме нашите разлики и живееме заедно во склад. Како доселеник, знам како е да се биде дискриминиран и угнетуван. Знам и како е некој да ти ја одземе земјата и да се обиде да те асимилира во нешто друго. Затоа и ние мораме да ги почитуваме и признаваме оние што дојдоа пред нас, домородните народи на Канада. Ѝ благодариме на Канада што ги прифати сите Македонци и што ги отвори своите раце за нашиот народ, а исто така ги признаваме и им благодариме на првородните народи. Во оваа прилика би сакал да им се заблагодарам на г-ѓа Марија Алмеида, г-ѓа Фиона Валверде и на персоналот на Канадскиот музеј на имиграцијата. Без нивна помош во организирањето на оваа посебна пригода и без можноста што ни ја дадоа да ги почестиме сите Македонци што дојдоа во Канада, особено оние што пристигнаа на овој континент преку Пир 21.
Ти благодариме, Канадо!
Ти благодариме, Пир 21!
Ви благодариме, канадски Македонци! Наздравје (Nazdravye)! Тони Марковски, претседател – Канадско-македонско историско друштво
Како непрофитна добротворна организација, Канадско-македонското историско друштво им нуди на сите Канаѓани, особено на оние од македонско потекло, вистинска претстава за канадско-македонската историја и култура. Основано во 1991 година, друштвото е нервниот центар на академските и општествените активности повеќе од 25 години.