ДОЖИВОТНА ЈАМКА 59

ДОЖИВОТНА ЈАМКА 59

...CTaHa во мигот Јасно дека поздравувањето е неизбежно. За него, за неа. Вереникот на нејзината сестра, што исчезна пред пове-ќе од две години, стоеше пред неа! Лице в лице! Толку долго време измина, а не можеа да разберат ништо за него. Од онаа вечер кога необјасниво исчезна. Без збор. Без каква било трага. Едноставно го снема. По изразот на неговото лице, таа веднаш сфати дека тој повеќе се уплаши отколку што се израдува од оваа средба. Вера за-бележа еден негов несигурен чекор. Тој сакаше да побегне. Како дете фатено во кражба. Веднаш да се изгуби. Да исчезне. Но, и по-крај тоа, тој И доаѓаше во пресрет. Се гледаа очи B очи.

- Здраво, Милане... Кај си толку време, каде се изгуби? - со несигурен глас се обиде Вера. Му подаде рака.

Милан се зацрвене. Веднаш потоа стана ужасно блед. Лице-то - како изработено од восок. Молчеше. Собираше сили. Рече:

- И cera me Hema.

Вера ce збуни.

- Очигледно дека не е баш така. Што не навратиш? Душица уште живее во истиот стан... Cama е.- Bepa ru изговори овие 300po-ви брзо, како да се плашеше дека Милан може во мигот да исчезне.

Темно перде како да My ro прекри лицето на Милан. На Вера и CE сторидека ќе заплаче.

— Да... да... ќе дојдам, - прозборе Милан одвај разбирливо и како да се плашеше уште нешто да не го праша, брзо сврте зад аго- лот на улицата.

Милан долго не можеше да се прибере. Се случи тоа. Ја срет-на сестрата на Душица. Добро беше решил да не излегува. И ете, како нешто да го повлече во ова време токму по оваа улица... Сега Вера ќе и каже на Душица за оваа средба. Зошто е потребно да се расчепкуваат старите рани... По толку време! Зарем Душица ќе са-кадаговиди?! Зарем дури сега, по се што се случи... Toa е бесмисле-но... А ако Душица се уште чека средба со него? Некакво објасну-

60 Драгица Најческа вање? Ако има макар и најмала надеж?... Како да отиде кај неа?

Што да И каже? Како да и објасни? Многу нешта се случија отто- гаш. Многу тежини му поминаа преку глава. Во овие неколку месе- ци, откако се врати од Голи Оток, не беше во можност да ја посети Душица. Беше тешко болен. И сега, не би се осмелил!

По оваа средба со Вера, како да посташи?!

Долго се колебаше. Но, истовремено како да се прекрши не-штово него... Осети потреба, неопходност, да отиде кај Душица. Да ja види. Брзо да ја види. Макар само еднаш. Само за малку! Боже, колку ja сакаше!

хжжкх Штом влезе во уличето и се упати кон нејзината куќа, како да исчезна целиот воздух околу него. Со секој чекор како да пропаѓа-ше во се подлабока бездна. На прагот на нејзината врата си помис-ли дека срцето престана да му чука... Дали ќе ce додржи на нозе?

Што ако не го прими? Акого избрка?! Можеби нема да My ja OTBO-ривратата?... A ако Веране и кажала? Почна да се задушува... Осе-ти дека е испотен. Подзастана уште еднаш. А дали не е необмисле-но ова негово решение да оди Kaj Душица? Ќе сфати ли таа дека без негова вина и беше нанел срам и страдање... Единствена што ја ca- кал. Сега уште повеќе. Но, како ќе му поверува?! Како ќе ја убеди во таа вистина?

хжжкх Неможевда ce tipubepam og денош кога дојде Вера дами ка-же дека се срешнала со Милан. И дека деновиве можеби ќе ме ио- сеши. Вера незнаешенишшо иовеќе дами објасни. Kage бил, шшо се случувало со Helo?... Како шоа game uocewu?!... Така одеднаш?!

ДОЖИВОТНА ЈАМКА 61 По шолку време?!

Ce go неговошо иојавување на врашаша намојошсшан, уш-ше еднаш 80 мислише TU иреживеав овие изминаши мачни оди- ни. Со некој неуморен необјаснив фанашизам, во1одинише шшо за мене беа едно самоизмачување, верував дека кога-шоаш ќе дојде. Дека ќе ce иокае 3a шоа шшо Mu 10 наирави. Ќе ме моли за прошка... Ќе ми ce враши. Toa, шаа верба ми беше пошребназа да можам да живеам! Да не умрам веднаш!

По неговошо исчезнување, како и во време на нашаша врс-ка, He иосшоеја за мене други мажи. На шие шшо се обидоа ga ми сеџриближаш, co своешо однесување He UM дадовможносш HU да ми седодворувааш, а камоли да ce надевааш дека можаш да вле- заш во мојошживош.

Се шшо сшана меѓу мене и Милано иримив како судбина.

Се иомирив со неа. Неговошо иовшорно иојавување ми се чинеше дека се случува во задпробниош живош... По би можел cela да микаже? За себе. За мене...

*x Kx Xx Милан чекор по чекор ce приближуваше кон куќата Ha Ду- uma. Како некоја натсила да го враќаше назад. Во еден момент нејзината силуета се мерна зад танката завеса на прозорецот. Чу-дотворно го привлече. Со забрзани чекори, несвесно го измина ос-танатиот пат до влезот. Затропа. Беше ли тој самиот Милан, како да не знаеше. Личеше на механизам. Нечовечко суштество. Без глас... Беззборови.

Душица веднаш отвори. Не беше свесна дека стоела во исче-кување до вратата. Дека сите денови, откако и кажа Вера за сред-бата со него, постојано го очекувала.

Во мигот го виде изгубен. Беспомошен. Како осуденик кој знае дека секој момент ќе дојде до извршување на казната. Нема ни

62 Драгица Најческа најмала надеж за помилување... Со букет бели ружи BO раката.

Како влезе Милан, како го пречекори прагот, и самиот не знаеше. Гргнаа еден кон друг... Но, времето на разделбата, горчи- ната собирана во моминското рането срце, тегобите што нему му поминаа преку глава, оваа прегратка ја направија апсурдна. Таа се претвори во ракување. Дури не топло. Не ни срдечно. Како на луѓе што се разделиле и веќе се помириле дека нема да дојде до нивна повторна средба... Без да смогнат сили да се погледнат B очи, мол- чеа. Што да се каже... Од каде да се почне... Кој да почне...

Душица не се сеќаваше кога гизеде белите ружи од неговата рака икога ги стави BO вазната со вода.

Соглас како да не беше негов, туку на некој од под земја, Ми- лан рече:

- Ете, помина толку време... Jac и порано сакав... Не можев...

Не дојдов... Не оти не сакав. Не можев... Бев во затвор, - се обиде Милан, откако Душица го покани да седне. Во истата таа фотелја, во која седел неброено пати. Во собата, од неговото затворање, ни-што не се беше изменило.

Кога го виде вчудовидениот израз на лицето на Душица, бр-30 додаде - не како криминалец, политички...

Тишината беше неиздржлива.

Сепак, тој се реши да зборува.

- Знаеш, во онаа вечер, за давањето збор, формално, поради роднините - само на неколку минути пред да излезам од станот, ве-ќе свечено облечен за веридбата, возбуден но и радосен, некој не многу силно тропна на вратата. Во станот, во училиштето. Побр-зав да отворам, мислејќи дека е домаќинот, но двајца непознати лу-ѓе грубо ме истуркаа назад во собата. Кажаа дека се од УДБ и ми наредија да тргнам со нив. Јас се обидов да разберам која е причи-ната за моето приведување. Не ми дозволија што било да прашам.

Така се најдов зад решетки. Во тој момент во училиштето немаше ДОЖИВОТНА ЈАМКА 03 жива душа. Никој не виде и не разбра дека ме водат во затвор. И да имаше, не верувам дека би ми дозволиле да ти испратам порака.

Најстрашно ми беше што тоа се случи токму таа вечер! Знаев кол-ку ме чекате, со сите најблиски роднини и пријатели. Колку сето тоа ќе биде ужасно 3a тебе иза твоите. Бев беспомошен.

„„Нелитираскажував дека мајка ми итатко ми сезагинативо војната. А и баба миво меѓувреме почина. Бев свесен дека нема кој да се распраша каде сум. А иза тебе знаев дека нема да смееш. За- ради твоите...

Пак тишина.

И пакгласот Ha Милан.

- По седум месеци безмилосно измачување во затворите, ме испратија на еден пуст остров. Се вика Голи Оток. Во логор специ-јално направен 3a информбировци. Ме крстија информбировец...

„„Се што се случуваше таму, уште од првиот ден, беше ужас- но. Постраотно од сите логори во време на Втората светска војна, изградени од Хитлерова Германија, од фашистите, каде беа униш-тувани луѓето од целиот свет кои He и припаѓаа Ha „чистата“ ариев- ска раса.

Сега ние бевме прогласени за „сталинисти“ - за разлика од „чистата paca“ -- „титоисти“. Каква збрка во главите! Во умовите!

И сето тоа преку ноќ! Дали сиза Тито или 3a Сталин? Кој ja напра-ви таа поделба?! За нашата Комунистичка партија - или за Совет-ската, Болшевичката, Лениновата?! Кој одеднаш ги спротивста-ви?! Борбата во таа ужасна војна против фашизмот, која тукушто заврши, нели ја водевме заедно, и заедно победивме?! Нашата оп-ределба по примерот на СССР, првата земја на социјализмот, нели е социјализам? Општество на рамноправни луѓе? Да нема богати и сиромаси, да нема невработени, да нема гладни, бездомници?! Да-

64 Драгица Најческа ли оваа „кавга“ не беше намерно смислена за да бидат ликвидира-ни стотици вистински комунисти?! Кој ја смисли?!

Луѓето беа доведувани без никакво судење на Голи Оток. Са-мо за некој изречен збор, дури можеби и само двосмислен... Како дилема. Прашање. Недовршено прашање... Најчесто упатено кон најблискиот, колегата, соседот, познатиот...

Знаеш ли колку луѓе таму изумреа? Врвни личности! Јаки интелектуалци! Научници, писатели, музичари, сликари... Неко-мунисти, комунисти... Некои од нив животот и го беа посветиле на борбата 3a поправедно општество. Наместо награда 3a тоа -- казне- ти. Без вина обвинети. Осудени од нелуѓе обземени од лакомост за власт. Од страв да не ги изгубат своите заграбени, незаработени имоти. Богатства. Своите незаслужени функции. Работни места.

Тие се уплашија дека некој ќе се организира да имја урне таа итак-ва држава, што им ги обезбеди сите овие привилегии. Не можев да се помирам со тоа! Зарем тоа беше смислата на борбата, на Рево-луцијата?! Идеалот на сите кои влегоа во таа борба, положувајќи го најскапото - животот. Идеалот за живот поинаков од постоеч-киот, живот барем приближно еднаков 3a сите. Човечки...

Душица, од моментот кога влезе Милан, стоеше вкочанета.

Како да не го познаваше овој човек кој седеше спроти неа и неза-пирливо зборуваше. Уште еднаши се стори дека сето ова се случу-ва во некој друг живот. Задгробен. Зошто Милан и ro кажува сето ова?... Кому my e потребно?... Што ќе измени BO нивните веќе изми-нати животи? Нив ги нема... Кој се вратил од задгробниот живот...

Сакаше да го прекине... Можеби, ако молчеше, само со неговото присуство... ќе беше повеќе - тој, оној поранешниот Милан... Неј-зиниот... Но, Милан зборуваше... Овој Милан... Незапирливо...

„„Таму, на тој безживотен остров, брзо сфатив дека се прави се, со сите физички и пред се психички малтретирања, човекот да ДОЖИВОТНА ЈАМКА 65 гиизгуби својствата на човек. Да ce отчовечи. Да ce претвориво an- тичовек. Тоа беше цената да се остане во живот. Тука. Каде што бевме заобиколени од нелуѓе, од зверови. Од мачители без ни едно човечко својство... И... во еден момент ќе сфатиш дека поради сите тие чудовишни методи на невиден, непрекинат притисок, постои опасност да не остане ништо од тебе, од твојата личност, од човеч-кото во тебе и, бидејќи не ќе можеш да ги убиеш зверовите околу себе, ќе посакаш да се убиеш себеси. Или... од тоа ужасно чувство, ќе полудиш! Многумина така завршија... Полудуваа... Ако не беа убиени. Или... ako не умреа од изгладнетост... Од жед! Жед... Ужас- на, неиздржлива! И токму во таа, таква состојба, бевме принудува-нина натчовечки физички напор. Истовремено тепани co раце, но-зе, метални шипки, дрвени стапови, водени јажиња врзани во јаз-ли... Многумина „воспитувачи“ тепаа до смрт - еден сам, беспомо-шен... Некогаш само поради догорче подигнато од земја и ставено вуста... Илинесоодветен збор... Најчесто дека не сакатоа што него сторил, да каже - дека го сторил! Дека не велиза нешто што не би- ло - дека било!

Миланниво еден MOMEHT He погледна во Душица. Да види да-ли таа го слуша... Како да не и беше упатено сето тоа нејзе. Како да мораше еднаш некому да го каже. Негова исповед... Кажување на сите луѓе... Да знаат...

Изразот на лицето на Душица беше како на тажачка што оп-лакува некого кој заминал неповратно. Или како да се оплакува са-мата себеси. Сознанието дека не може него да го обвини, за се ШТО таа истрада сите изминати години, сосема ја парализира. Сега не може нида го нападне. Ни да се нафрли кон него со погрдни имиња.

Станаа бесмислени и клетвите што му ги испраќаше нејзиното ср-це, затоа што ја изневерил нејзината њубов. Дека i ја уништи мла- доста. Ја остави без радост во најубавите години од животот... Ja Oc- тави без семејство, без деца... И го наруши здравјето... Секојдневно

66 Драгица Најческа зема лекарства... Срцето не заболено...

Потајно го чекаше моментот кога сето тоа ќе може да My TO каже. Да му се навика. Да го повреди...

Сега... одеднаш, сега, пред неа стои нејзиниот сакан, толку изнемоштен! Загубената нејзина њубов - толку измачена! Без ви-на неповратно фрлена во бездна! Почувствува страшно сожалува-ње кон него. Кон себе. И доаѓаше да се расписка. Да ги бара назад загубените години среќа. Неродените деца. Убавината на заеднич-киот живот со саканиот. Враќањето на вербата во животот... Како, ОД кого?!... Зарем од луѓето зверови, за кои тој целото ова време, откако дојде, зборуваше. Од тие што њубениот 1 го одзедоа во нај-убавиот миг од нејзиниот живот и и го вратија откако убиле се во него. Го убиле него. Овој овде беше само некој кој наликуваше на Милан... Се обиде да Haspe во неговите очи --да He ќе најде баремис-кра од пламенотво нив. Попусто! Се беше згаснато. Дури и лицето, кожата на лицето, опадната. Безживотна. Како и сите негови дви- жења. Се повеќе стануваше свесна дека нема да може никому да му се одмазди. Ни на таа зла сила што немилосрдно ги измени нивните животи. Ги уништи... Неповратно...

Гласот на Милан доаѓаше до неа како оддалеку, како ехо на зборови одамна изговорени...

„Речиси по две години поминати на островот, добивме до-звола да напишеме по едно писмо на некој од најблиските. Во него, пред се, моравме да ја искажеме нашата благодарност кон народ-ната социјалистичка власт и држава што е толку милосрдна ини да-ва можност „да се поправиме“. Да се вратиме од погрешниот „на правиот пат“. Благодарност на Партијата и нашиот голем водач Тито --за се што прават 3a нас -.. предавниците на народот и Парти- јата“,

„„Откако го слушнав ваквото известување, таму пред стро-јот, силен грч го опфати целото мое тело. Уште едно понижување.

ДОЖИВОТНА ЈАМКА 67 Перфидно смислено:!... Каков цинизам - благодарност! За што?!

За злоделата што ги вршеа секојдневно врз нас! Дали со ова извес-тување тие покажуваа дека мислат оти од сите нас веќе успеале да направат идиоти?! Многу се излажале!

„Истовремено, веднаш се исправив пред прашањето: јас ко-му ќе му напишам?! Тебе... И сто души да имав најблиски роднини, и мајка ми итатко ми да беа живи - тебе Ke ти напишев. Да знаеш колку исплакав за тебе кога никој не ме гледаше. По цели ноќи.

Колку истрадав! Еднаш бев блиску до тоа сепак дати напишам. Но, дојдов до сознание дека на никој од твоите нема да им биде пријат-но да добиешписмо од Голи Оток. Затоа те поштедив. И тебе итво- ите.

Милан молчеше извесно време. Тишина! Молк.

Пак гласот на Милан. Бесконечен. Мачен. Неиздржливо ма-чен монолог! Одеднаш стана и почна да разодува од едниот крај на собата до другиот. Како ова што требаше понатаму да го каже да беше уште поболно за него.

„„Во таа пустелија немавме никаков контакт со светот. Со животот. Само невини казненици, страдалници како мене, и неми- лосрдни иследници, жестоки милиционери и мачители од секаков сој. Tamy беше разработен ужасен систем на присилна спротивста- веност Ha едни против други. Постојана пресија -- предај ro најблис-киот - пријателот, соседот, братот, сестрата, таткото, синот. Дај изјава против кого било, макар и лажна, да, да, и лажна, ако не са-каш да бидеш малтретиран, понижуван до граници кои не може да ги прифати нормалниот човечки ум. Стани долен кодош по секоја цена, инаку никогаш нема да го напуштиш тоа зуиско гнездо на змии отровници.

Душица стана. Отиде во бањата да се исплиска со ладна вода.

68 Драгица Најческа Не можеше веќе да издржи. Се понадева дека Милан ќе престане со зборувањето. Ако тој не престане... таа веќе чувствуваше дека не ќе може да остане на нозе. Ќе се струполи... Сето тоа што ro pac-кажуваше беше толку страшно, мачно, ужасно... Срцето нема да може да И издржи...

Кога се врати, тој се уште зборуваше... Очигледно не го беше ни забележал нејзиното отсуство.

„„Бев свесен дека не смеам да ти напишам. Дека твоите се со Тито. Дека, сакале или не, ние сме на различни страни. Како би мо- жело да биде поинаку. Брат ти беше во милицијата, чичко Ти во врвните политичари.

Одеднаш пак настана Тишина. Подолга ТИШИНа. Душица пак се понадева дека е тука крајот. Но, се излага. Повторно Му ГО сСЛлуШш- на гласот:

-..A знаешшто е уште поцинично?! Korame затворија, jac Bo-општо не бев на страната на Информбирото, односно против Ти-товата линија. Се уште не бев навлегол во причините за спорот ме-ry Советскиот Сојуз и нашите, односно во содржината на Резолу-цијата на Информбирото. Таму станав информбировец! Таму! На Голи Оток! Кога видов кои и какви беа „претставниците HA народ-ната власт“ и со кои методи се пресметуваа со затворениците. Со политичките затвореници. За некои од нив, некои од иследниците и милиционерите, се зборуваше дека биле довчерашни соборци со информбировците. Но јас бев сигурен дека најголемиот дел од нив никогаш немале ништо заедничко со борбата против хитлериз-мот, уште помалку со Револуцијата. Дури соработувале со окупа-торот или отворено се бореле на негова страна. Некои, како што отпосле разбрав - беа исполнети со омраза кон социјализмот и ко- ДОЖИВОТНА ЈАМКА 69 мунизмот. Имало и довчерашни припадници Ha редовите HA Ye THH- ците или на усташите. Исто така и осуденици, криминалци, луѓе кои извршиле убиства, а биле ослободени од затворите за да бидат наши мачители. На нас, кои бевме жестоко казнети. A зошто?! По-некои само затоа што бевме од некого наклеветени. Или пак, чле-нови на семејство од кое некој бил веќе затворен како „иИнформби-ровец, сталиновец“, како што најчесто не нарекуваа.

... Еднаш случајно слушнав иваков разговор од „превосшиту-вачите“: -- Зошто да го убиеме, не мора толку брзо да цркне. Уште некое време Ke ce позабавуваме со него!...

Не не убиваа, само за да уживаат во нашите маки и понижу-вања на кои не подложуваа...

Еднаш, кога „изнесував став“, така се викаше кога He пови-куваа во бараката пред повеќе казненици и иследници да зборува-ме дека сме ce „покајале за злоделото што сме ја издале Партијата инародоти сме се вратиле на Титовиот пат“, јас реков дека ми тре-ба уште време. Се слушна во тој момент од повеќе грла - уа бандо!

Убијте ја бандата! Десетици затвореници и милиционери се нафр-лија врз мене, ме турнаа на земја и тепаше кој кај ќе стигне. Сум се онесвестил. Me потурале со вода. Не знам како останав жив. Taka искршен, вечерта, цела ноќ по казна стоев над „киблата“, така се викаше бурето во кое мочаа десетици затвореници сместени во ба- раката. Стоев со главата над мочката.

Милан гласно плачеше... Липаше...

Одеднаш му се стори премногу тивко... Сфати дека Душица не ево собата. Не беше ниво другата. Ни во кујната. Ни во бањата.

Заремго оставила сам во станот?

Подизлезе надвор. Таа седеше на скалата. Седна до неа. Ја помоли да му прости што толку многу зборуваше. Што и изнакажа толку страшни работи. Душица седеше неподвижна. Како одземе- на. Избезумена... Гој се почувствува ужасно многу виновен. Се сети

70 Драгица Hajuecka колку беше таа кревка, нежна. Којзнае колку и било мачно да слу-ша за сите тие ужасни нешта за кои тој толку долго зборуваше. За да излезе на ваков начин надвор... Кутрата...

— Душице, ќе ти достуди, - рече внимателно Милан. — Влези сивнатре. - Посебно ro нагласитоа - влези си. Сакаше таа да разбе- ре дека тој веќе нема да влезе.

Душица и натаму седеше скаменета. Тој ги виде солзите ШТО ce слеваа по нејзиното лице. Да ja прегрне. Да ii ru избрише солзите.

Се уплаши да него оттурне...

Милан тргна со сосема бавни чекори кон излезот од дворот.

Одвај пречекоруваше. Надежта дека ќе го слушне нејзиниот глас, со кој таа ќе го задржи, речиси ја немаше...

Глас од дворот не се слушна. Излезе на улица.

Се обвинуваше себеси во очај. Зошто дојде кај неа онака од-ненадеж, по толку време?! Се охрабри затоа што се сретна со сес-тра и! Зошто ги врати назад страдањата нејзини и негови, иако се гледа дека тие никогаш и He престанале. Уште еднаши нанесе бол-ка на саканата, единствената жена.

Долго се движеше низградот, додека го држеа нозете.

Не тргна кон училиштето. Таму, во едно од училиштата во Б., му беа дале помошна просторија, до задниот влез. Колку да има каде да се прибере. Да преспие. Не му дозволија да им предава на учениците. Работеше одвреме навреме како продавач во една про- давница. Го познаваа од порано. Му беа пријатели кога беше про- фесор. И за тоа сигурно прашале Bo УДБ, дали смеат да ro примат.

За продавач. Му даваа по некоја пара. Повеќето од луѓето бегаа од него. Се плашеа да се поздрават, а камоли да поразговараат со не- ro.

Милан одеше Kako избезумен по широката улица. Едностав-но, не знаеше каде оди. Не можеше да си прости што се реши да ја посети Душица. Да го наруши нејзиниот мир, кој очигледно си го ДОЖИВОТНА ЈАМКА 71 беше создала во овие изминати години. Без него. Каде згреши? Му се стори дека не успеа со ниту еден збор да допре до неа. Илија пре-плаши? Не требаше ништо да и зборува за минатото. Зарем тоа може нешто да и значи - сега, по толку страдања?! Но, таа мора да знае, да ги знае причините и виновниците за нивната разделба. За страшните маки низ кои помина...

Не! Како ништо да не допре до неа. Му се стори дека таа се беше оградила со некаков непробоен зид, кој не пропушта никаков звук. Дека тој зборуваше од другата страна Ha 5идот. Сега,и послед- ната надеж е изгубена. Надеж за средба. Надеж за контакт. Макар како пријатели... Какви пријатели!... Гаа можеби сега уште повеќе ќе го отфрли. Ke ro смета за човек кој ги издал Партијата, Држава-та, Раководството, Народот, како што им повторуваа илјадници пати иследниците! Тука, во затворите. Tamy, на островот. Мачите-лите од секаква сорта. Па по некои „патриоти“ дури и BO психијат-риската болница, каде што се лекуваше по доаѓањето од Голи Оток. Повеќепати...

Требаше да знае дека е невозможно таа него да го сфати! Би му било страшно сознанието и Душица да смета дека е виновен за тоа ужасно што My се случи! Па според тоа --и виновен за нивната разделба и за нејзината трагедија. За изгубеното здравје. Негово и нејзино. Не, таа не може така да мисли. Да верува во такво нешто!

..Беше се стуткал под мостот, полусмрзнат, кога го осветли еден милиционер. Се тресеше. Откако му ги прегледа документи-те, милиционерот забележа дека не е нешто во ред со неговото здравје. Без претходно што било да му каже, Го качи BO милициска- та кола. Милан не се противеше. Му беше сеедно каде го носи. По извесно време сфати дека е во психијатриската болница. Тој се оби-де, во полусвесната состојба во која се наоѓаше, да им се спротив-стави на лекарите и болничарите кои сакаа да ro задржат. Не успеа.

Тие му кажаа на милиционерот дека може слободно да си замине, а

72 Драгица Hajuecka Милан да ro остави. Дека е тој нивни чест пациент.

Пак никој не знаеше ништо за Милан. Ниту за тоа дека е во психијатриската болница. Ни Душица.

Дото He иресшанав ga илачам ошкако влегов назад 60 сша- нош. Кога лешав на кревешош, бев во иолусвесна сосшојба... Така бев засиала. Се разбудив ио неколку часа целаша иреиошена. Со-нував мачен сон. Сакав да не мислам на сонош, но не можев. Од сонош се сеќавав на шоа дека Милан седавеше... 80 нечисшамаш-на река... Јас сшоев бесиомошна на брегош... Не можев да my ио-MotHam... Не усиеав ни да се обидам. Машниош водовршеж1о to-влече надолу... Тој сон иреку целиош ден me ирогонуваше. И сише следниденови. Каде и да одев, шшо ида иравев, сликише од сонош беа сомене.

Посшојано ме иртонуваше и ирашањешо: шшо се случи во мојаша свесш во часовише кога Милан беше кај мене? Ми се бло- кирамозокош. Me обзеде некаква вкочанешосш. Безживошносш.

Бевво шок. Говорошми беше одземен. Нему кажав на Миланма-кар иеден збор за ушеха. Не му раскажав колку боледував uo не-то...Декаточекав... Здравјешотоизиубив tio нето... Сега, кога шојдој-ge... не најдов сили докрај ga 10 ислушам... Keio goyHuwauam... И иоследнаша надеж ќе ja заџуби... Надеж 3a непо... 3a Hac.... Ce uc-илашив кога сшанав свесна дека He знам ни Kage ga 10 uobapam.

Дека незнам ни неговаадреса на живеење, ни дали UMA шелефон.

Дека иакто изиубив. MHoty се исилашив!... Можеби, ако иовшорно ce срешнеме, нешшо ќе се измени. Ќе се враши. Длабоко во себе се-1a веќе знаев дека шој ни малку не е виновен за се шшо ни се слу-чи... Шо вака излегоа рабошише меѓу нас... Која беше шаа зла сила шшо ни ш унишши живошише? Некое чудовишше шшо имаше облик на човек, на луѓе... на иовеќе луѓе. Повеќе чудовиш-ша, шшо само надворешно иоиримиле човечки облик.