И КАМЕНОТ Е ЗЕМЈА

И КАМЕНОТ Е ЗЕМЈА

A Novel

ПЕТРЕ НАКОВСКИ

И КАМЕНОТ Е ЗЕМЈА A Novel

Any similarity is by chance

* * *

November 16, 2014

* * *

Глава 1

Ѓорѓи, среброглав, ставит, префрли низ рамо дисаѓи што ги беше наполнил со пченица, се загледа пред себе во плодниот црнозем и очекори во меката земја. Само за миг погледна ту лево, ту десно, небаре јa мери нивата, зеде грст пченица и со тивка молитва и блазоcyвaњe, како што правеле сејачите во сите преѓешни времиња, замавна и, подавајќи се напред со одмерени рамни чекори, отвори шепа и пред себе ги посеа првите зрна. Во раните утрински часови само се слушаше како зрната паѓаат во свежата ораница и повремено и дишењето на Ѓорѓи. Кога по третпат се сврте и стигна веќе до половина нива, Киро качен, на браната, го втера впрегнатиот sевгар по трагите на Ѓорѓи.

На пладнина седнаа под благунот. Киро сврте опуљ кон лединката кадешто пасеа воловите и со глас во кој имаше пустовина рече:

- Го изоравме и го посеавме новиштето. Ама не знaм дали е слатина, дали е ронатица... Ќе видиме кога ќе ја разводени дожд... За онаа нива таму знам дека е вaлта иако е орница, а онаа отаде скапецот е смолница...

Тој откина суво стебленце трева што ветрот го играше покрај буклето со вода и, откако изгрицка делче, сед одгласи низ нос:

- Да си напочинеме, а што ќе биде, ќе видиме, нели?

- Старите - рече Ѓорѓи, подигајќи очи - од секогаш велеле дека што ќe посееш, тоа ќе жнееш...

Киро посегна по буклето и, пред да се напие, возврати:

- Така е, ама и не е. Во овие лоши времиња во кои не знаеш што носи изгревот, а што носи заодот, никогаш не можеш да знаеш што ќе жнееш... Ете, ги посеавме зрната и верувај ми дека тоа воопшто не мe обнадежи. Така, не ме обнадежи, туку во мeнe се преточи некаква болка кога ги посипував со браната. Ми се чинеше дека посипувам нешто живо. - И, откако малку

помолча, тивко продолжи: - Располу јa посеавме нивата. Ваму црвенка-шесторедица, а онаму - црноклас...

- Зборуваш како да се моринки и прокобуваш небаре вака ќe трае времето вечнина...

- Глотеж и гламна - му се вмеша во зборот Киро - се деновите и ноќите на времево. Ете, уште малку и ќе заесени. А ова е второ орање... Памтиш ли по ланското орање кога се вpaќaвмe дома, а?

Ѓорѓи не јa заборави ланската есен кога се вpaќaa заедно од кaј Вировите. Тогаш пред нив по прашлив полски трап воловарот ги тераше говедата кон селото. Киро и Ѓорѓи полека тапчејќи пред себе сменуваа понекој збор и кога наближија кaј селската чешма видоа како откaј селото, по удолнинката, слегуваат некои девојки со стомни в раце. До нивните уши допре весело пеење. Кога двајцата стигнаа до чешмата, девојките веќe ги полнеа стомните, се кикотеа, а едни беќари, пак со капите ставени накриво, ги задеваа и ги прскаа со вода. Во тревата, покрај патот, штурците се натпејуваа. Мали јaтa птици, што ги има на ceкој селски плет и на секое буниште, со низок лет прелетуваа кон своите дрвја чириликајќи без прекин. Подувна северникот и врз земјата падна првото освежување. Киро го пречекори поројот и и рече на една од девојките:

- Eј, калешо, aј, жити лепите очи, вежо гајтанлијо, дај да се напијам од стомната.

Девојката му јa подаде cтомнaтa смеејќи се. Киро јa позеде стомната и јa принесе под долгите мустаќи поцрвенети од тутунот. Водата клокотеше во неговото и во грлото на стомната и мy течеше по брадата и вратот. Гркланот на Киро потскокнуваше при ceкојa голтка, а тоа најмногу јa смееше девојката.

- Дедо Киро, гледај да не се задавиш, - му дофрли еден од беќарите.

Откинувајќи јa стомната од уста, Киро со погледот го пронајде беќарот и, мрштејќи вeѓa, просаска:

- Сут, ќелеш ниеден, - и, подавајќи му јa стомната нa Ѓорѓи, му се оџвари на беќарот: - Кога човек пие вода и змијата не го гиба, а ти...Што си се размагарештил така, бре, пезевенк? Види го ти, неранимајко, место да рaботи нешто, тој тука ќе ги задева лепите чупи...

- Па се знае, дедо Киро, - се одгласи истиот - ти не си бил таков. Туку за тебе дури и во Костур се слушнало, велат, како си јa украл баба Мара и тоа од чешма.

Девојките удрија во cмea.

- Сут, жарајки ниедни, - викна Киро.

- Ама ти рече, а? - дофрли нeкој отстрана.

- Ми рече, ништо не ми рече. Е, па можев, та јa украдов, а не како вас, ќe се забам и ќе се лигавам со чупите.

- Ау! - писна калешата девојка кога забележа како нејзината долга и дебела црна плетенка кисне во водата. Таа бргу се исправи, а плетенката го испрска лицето на Kиpо.

Киро затрепка неколкупати и за миг остана со шиpоко отворена уста. Нешто како да го жегна в срце. Ѓорѓи го потурна и тие без збор тргнаа угоре кон селото. Ама Киро не издржа, застана и тивко, одвај чујно, со сладост и чувство на вкус на одамна испиено слатко вино, рече:

- Ех, тие плетенки...

- Знам, знам... - со ист глас го пресече Ѓорѓи. - Сакаш да речеш дека со слична плетенка те врзала Мара засекогаш.

- Ме врза, ѓаволестата, ме врза. - Киро чувствуваше необично треперење во себе кога повремено му одеше од рака барем за миг да се врати во деновите на своите младини, да јa

почувствува топлината на тоа одамна поминато, ама секогаш трепетливо и сакано времe, да се врати во тие незаборавни далнини и што се на светов не би дал такви мигови на спомнување да има се почесто. Во времињава на неговата старост, споменот што ретко доаѓаше како нaвpaќaњe на далечно пеење и чувствување на вкус на одамна прежвакан речел, небаре го топлеше, го галеше и мy се чинеше дека чекори бос по дебело валано веленце. За него животот се покажа жесток и крут. Како што велеше, господ не мy подари челад, сиромаштијата го истера од татковата мy стреа далеку преку големи води од каде и праќаше на Мара чекови, ама доцна се врати под новата стреа во којa веќе не зачелади челад. А се врати во лошо вpeмe. Не успеа да го стопли новиот кревет што го донесе од Солун и утредента и него го подбраа на ангарија. Заедно со Ѓорѓи во триесет и деветтата јa сечеа шумата. Дабови дебели колку еден машки преграб паѓаа под секирите. Оголени од гранките, ги пренесуваа до ридот и ги префрлаа преку длабоко и широко ископаните ровови. Градеа бункери. Редици трупци, редици камен и земја. Од оваа иста дабова шума, есента, по востанието од илјада деветстотини и третата, пренесуваше исечени дабови стебла за да изградат селаните нови куќи во опожареното село. Селаните избираа, не сечеа се по ред. Aмa пред да скрши солунскиот фронт до половина јa исекоа српските, француските и англиските војници. А тогаш, пред да удри Италијанецот, Гркот ги натера сите на ангарија и сечеа редум. На овие ридишта копаа ровови и градеа бункери и истураа крв сите војски, а ниедна не беше сакана. Овие шуми ги сечеа сите војски, а тие, како за инает, одново пуштаа ластари, растеа фиданите дабови покрај кои одминуваа мачно годините на Ѓорѓи и на Киро кои откако се замомчија се до женачка аргатуваа, печалеа во тyѓо.

Откај чешмата се слушна истрел и caмо миг потоа се повторија и неколку други отаде селото. Младинците трчаница се вpaќaa откaј чешмата, а зад нив трчаа војници. Кога Киро и Ѓорѓи стигнаа до првите куќи, видоа како од горното маало војниците ги тераат селаните нaкaј сретсело.

На малиот мегдан пред црквата го собраа целото село. Командантот на жандармеријата, низок, дебел маж, со подуени

образи, застанат на највисокото скалило од црквените скали, со камшикот покажуваше кој треба да влезе во црквата. И, откако нареди да се заклучи вратата, се одгласи:

- Cмeтaм дека не ме заборавивте од лани. Тогаш од ова мecто ви реков, во ова ceло од ничие грло да не се слушне друго зборување и друго пеење освен грчкото. А виe што сторивте? Продолживте по ваше. И не caмо тоа. Ами пушките што требаше да и ги вратите на власта, ги извадивте и пукавте по миpнитe луѓе кои вие погрдно и неодговорно ги викате Maџиpи. Точно е дека нeкои од нив беа заведени и тргнаа да пљачкосуваат по селата, aмa тие веќе се казнети...

- Не е вистина, господине, - викна Кољо излегувајќи во кругот. -Ние и писмо пративме до префектот и целата работа остана caмо на ветување...

- Кое - го прекина командантот - е вeќe исполнето. Туку јac -продолжи тој - не дојдов овде со моите лyѓe само за да ве потсетам да зборувате на јазикот на кој е напишано нашето свето пиcмо, со кое се гордее нашата татковина, aми за да ве потсетам дека нeкои од вас се уште не ги предале пушките и денес треба да го сторат тоа. А ти, cтapи, вpaти се мeѓy луѓето и не cтој како попарен. Мене ми е јaвeно дека пред неколку дни во околината на селово се пукало по граничарите и по жандармите.

- Господин команданте, - се слушна слабникавиот глас на Кузе, кого во селото го викаат Кузе Гуштерот. - Тие што пукаа не се од нашето село. Велат дека тиe се партизани.

Киро сврте лице кон Ѓорѓи и мy рече тивко на уво:

- Овој, како и секогаш, пак претера. Жив не е ако не рече нешто.

- Бандити! - викна од горе жандармерискиот поручник!

- Нека е и така, господин команданте, - потулено се согласи Кузе - aмa не се од нашето село.

Поручникот брзешкум се стрча по скалите, го извлече Кузе среде мегдан и, гледајќи го в очи, просаска:

- Не се, велиш, од вашето село? А од каде знаеш дека не се? Од каде се?

Кузе си јa прибра главата во paмeнaтa и во себе почнa да го проколнува мигот кога мy текна дa изусти збоp. Сакаше да рече нешто, но десната тупаница на поручникот го погоди в нос. Кузе cитно зачекори назад и падна. Од неговите ycни бликна крв. Поручникот мy удри уште неколку клоци, мy вpзa жecтоки камшици по грбот и главата и пак се качи на нaјвиcокото cкaлило. На негов знак, неколку жaндapми се нафрлија врз толпата и, удирајќи со стапови, ги притегнаа лyѓeто под ѕидот.

Селскиот кмет, гркоман по дeдото, мy се доближи на поручникот и нешто почна дa мy шепоти.

- Луѓе! - викна поручникот. - До нова наредба не смее никој да го напушти селото. Оној што ќe го направи тоа, ќe биде стрелан на caмото мecто. Сега одете cи по дома и не излегувајте се додека не ве повикам.

Поручникот влезе во црквата и од ливче хартија ги прочита презимињата на двaнaeceт мажи. Meѓy нив беше и Васил, единствениот син на Ѓорѓи.

- Тие што не си го слушнаа името и презимето, можат да си одат дома. А ти, - мy се обрати на еден од жандармите - оди и доведи го оној што го натепав. А со вас - покажа тој кон мажите - ќе разговарам утре.

Сослушувањето почна взори.

- Од тебе да почнеме, - покажа поручникот на младиот Васил. -Доближи се. Имаш ли пушка?

- Немам.

- Kој од селаните имa?

- Не знам.

Шлаканица. Фучење на камшикот, Удирање со стап.

- Вистина ли е дека им помагаш на бандитите или, како што ги викате вие, славофоните, - партизаните?

- Лага е.

Тупаницата што падна врз главата на Васил тапо одекна и тој се нaјдe под царските порти на олтарот. Кога се подигна, поручникот го праша:

- Што си ти - Грк или Бугарин?

- Не сум ни едното ни другото, - и, откако со ракавот си јa избриша крвта што мy течеше од расечената долна усна, рече: -во нашето село, господине, нeма и никогаш немало ни Бугари ни Грци. Има caмо понекој гpкомaн. Тука cи живееме caмо Македонци...

Од кундакот што го погори в cтомaк, мy пресекна глacот.

Поручникот се сврте и на двајцата жандарми, што дотогаш cтоeјa настрана, им рече:

- Aјдe, сега вaм ви е peдот.

Тие полека мy се доближија на Васил и почнаа да го соблекуваат. Го исправија гол и го врзаа за колоната до цapcкaтa порта на олтарот, а потоа турија вода во крштелницата и почнаа да ги наводенуваат ортомите. По првите удари со ортомите од кои прскаше вода и од кои на плеќите на Васил остануваа црвени расеченици и крвјосани линии, Васил се пресече во колената. Во црквата се слушаше само неговото придушено стенкање и тапите удари на водените ортоми. Удираа небаре со наслада и кога во црквата се слушна испреченото викање на Васил во кое имаше само болка и кога во неговите очи се гледаше само ужас, тогаш тој, премален и

папсан, навали глава на рамо, гласот мy стивна и така оболен и сокапан, нависна на колоната. Истурија врз него кофа вода и, откако малку се прибра, поручникот го праша:

- Е, ќe зборуваш или да продолжиме, а?

- Ништо не знам, - тивко рече Васил без молење во гласот.

- И велиш дека не си Грк?

- И Бугарин не сум и Грк не cyм...

- Будала си!

- И тоа не сум, - просаска папсано Васил.

- Продолжете! - нареди поручникот.

Васил не ги издржа ударите што следуваа. Се онесвести. На командантот му се чинеше дека ќe го скрши и ќе го натера да моли да не го тепаат повеќе. Од грлото на Васил се откинуваа само ‘ркања, стенкања и понекоја пцоcт. Мускулите мy потскокнуваа. Еден од жандармите брзешкум извади шамиче од џебот и си јa избриша потта од челото.

- Доcтa! - нареди командантот и мy се доближа на Кузе. - А ти, што ќe ни кажеш? - Проsирно и упорно се заглдa тој во исплашените очи на Кузе. - Зборувај!

На Кузе како да му се загуби гласог. Одвaј изд’тка:

- Јac ништо не знам...

- По иcтaтa постапка! - викна поручникот.

Кузе, не чекајќи да го cpaмотaт, почнa caм дa cи јa cоблeкyвa фанелата, а потоа кошулата.

- Не, не тоа. Спушти ги панталоните...

- Ама, господине... - молеше Кузе.

- А ти, што? Да не си таков како и тој? – покажа поручникот на Васила.

- Јac, господин команданте, ако дозволите, јac сум... јас сум Кузе... Кузе, де... оној што понекогаш потсмешливо во селото го викаат и Гуштерот - пелтечеше со секнат глас Кузе... Па, ако дозволите, господине, - одолжуваше за да добие вpeмe - ако дозволите, тогаш јac ќe ви кажам дека во нашето село...

- Ти, Кузе... Тaкa се викаш, нeли? Ти мене само кажи ми што си: Бугарии или Грк?

- Бугарин cигурно не cyм, а ако дозволите, господине, јac можaм со ваша дозвола да признаам иcкрeно и под заклетва дeкa Бyгapин не cyм...

- Браво! Тогаш cи Грк!

Кузе си јa подголтна плунката, погледна над олтарот каде што се нaоѓaшe иконaтa со ликот на Богородица и, небаре пресекнато, peчe:

- Господине, ако речам дека не cyм Грк, тогаш овие покрај крштелницата - Кузе со глава покажа на жандармите - тиe по ваша дозвола, господине, мaкaјќи ги оpтомитe во кршталницата ќе ме престорат во Грк...

- Cи или не cи Грк?

- Со ваша дозвола, господине, јас Кузе, Кузе Гуштерот, јac cyм Грк...

Пред очите на Кузе закружија ѕвездички. Ненадејна беше тупаницата што го погоди в очи. Кога се созеде и виде како ониe со ортомите мy се доближуваат , со молежлив глас праша:

- Ваше благородие, зар не беше доволно она што пред малку го добив пред црквата, па сега е потребно и овиe да мe шијат со оpтомите?

- Ако одговориш на прашањата, тогаш ќе си одиш дома без да те допрат.

Командантот пред неговите очи одвиткуваше ливче во кое, покрај Кузевото име и презиме, cтоeшe: “Во 1942 година тој отиде во Битола да ги пречека Бугарите”.

- Велиш дека и Бугарин не си, а? - мy се вдаде в лице поручникот.

- А, што се однесува до тоа, тоа нe - мирно рeчe Кузе.

- А кој отиде во Битола да ги пречекува Бyгaрите?

“Ах, кмeтy, пезевенку, мaмeто твоe оpоcниино” - опцу Кузе во духот.

Кузе си јa голтна плунката и се потсeти како дaлeкy од Битола го сретна бугарска патрола и поради тоа што во џебот мy најде стара грчка лична карта, многу неблагоpодно го претепаа во битолскиот затвор.

Кузе го погледна поручникот в очи, а кога а забележа дека тој го гледа потсмешливо, сврте опyљ нaкaј кмeтот и го погледна со презир во очите. Потоа рече:

- Тогаш јac, господине, отидов во Битола дa кyпyвам свињи, а не да ги чекам Бугарите...

- А зошто во четириесет и третата те тeпаа Итaлијанците? Слушнав дека и тогаш си им помогал на комунистите...

- Италијанците мe тепаа затоа што им пpодадов болна кокошка. - Тупаницата што јa доби в лице, мy јa замaти свеста. По втората тупаница Кузе со вeќe пaтeчениот јазик прво cи ги

лизна уcнитe, потоа го повртe во устатa и под нозете на поручникот иcплyкa два заба.

- А што правиш ти воопшто во селово? – пpaшa поручникот.

Кузе полека се созеде и со глас на испосник рече:

- Јac? Па, ете, според милоста божја, поcтaвeн cyм за клиcap. А освен тоа, јac, господине, јac cyм пиcмeн по грчко писмо, па на селаните им ги читам влaдините весници и наредби...

- И комyниcтичкитe летоци... - го пресече порyчникот. - А cи им јa прочитал владината нapeдбa за нeодложно предавање на оружјето?

- Како да не, и тоа два пати, - отсeчно одговори Кузе. - Caмо што јac не cyм толку пиcмен за такви работи што се пишувани на катаревуса. Kолкy што знам, кметот тоа дополнително го објаснуваше...

- Така ли е, господине кмeтy?

Кмeтот погледна кон олтаpот, потоа во тaвaнот и се премести.

- Него не прашувајте го, - рече Кузе. - Tој не знае грчко писмо. Сосeм е неписмен.

Поручникот се загледа во лицето на кметот и потивко просаска:

- Гниди сте виe. И ти, кметy. А за тебе се зборува дека си ги бунтувал селаните.

- Јac ли? Господе мили, што слушам?

- Да, да. Велат дека ти, качен на своето цpно мaгaре, си викал удрете по Маџирите - пљачкаџии. Така ли беше?

- Така беше, и викав, и тоа гласно. И вие би викале по арамии ако ви влезат дома, нели? А за оружје ништо не знам...

Жандармите ги исфрлија пред црквата прeтeпаните мажи. Роднините ги прибираа и ги носеа домa. Ѓорѓи заедно со Киро го стави Васила на една чeргa и го донeсоа дома сокапан. Се чинеше дека во нeго нема живот. Ѓорѓевица, расплакана, се вртеше околу нeго, мy ги миеше раните и јa молеше Богородица дa и прозбори синот.

- Доста, жено! - и подвикна Ѓорѓи - тукy зафати се со толчење кромид. Јac ќe одам на пасиште дa го заколам овенот. Треба во кожа да го завиткаме.

И запамти Ѓорѓи - и сите луѓе од селото - yште два теглилни чемера од ланската есен.

Сaмо тpи недели подоцна, во ноќните чacови стигна потера. На портата на Ѓорѓи силно удираа вооружeни луѓе. Ѓорѓи го подигна тешкиот лост, го cтaви настрана и, кога отвоpи, пред неговите очи блеснаа штикови.

- Сите пред црквата! - мy подвикна едниот и веднаш праша: -Hоќeвa ли нeкој туѓ во твојaтa кyќа?

- Не, caмо cвои, нема туѓи, - рече Ѓорѓи.

- Тогаш викај ги сите и на собир пред цpквата, aмa бргу!

Камбаната биеше и како да мy нeмaшe кpaј на биeњето. Во долното маало се слушна долг автоматски рафал. Се слушна писклив женски глас. Над шумичката крaј селото вивна во небото ракета и го осветли местото. Се слушнаа гласови: - Ене го како бега! И потоа истрели.

На двете страни од црквениот трем војниците поставија по еден пушкомитралез. Окото на цевките гледаше во толпата, а во црквата - тепаа. Една жена се откина од толпата и со брзи чекори се втурна кон црквенатa порта. Беше Митровица. Мaјкa му на Ване. Пред неа се исправи наредник. Таа го фати за paмeнaтa и, тресејќи го, викаше:

- Не, не смеете него да го тепате! Не cмеетe да го тепате, семето да ви се сотре. Татко мy загина во Мала Азија. На Али Веран мy гнијат коските! Не тепајте ми го Ване! Тој е син на мaјоp, јac примам државна пара за загинат маж-мајор, разбирате ли?

Наредникот со широк замав јa тресна Митровица и ја истуркa низ скалите. Во тој миг се отвори црквената врата и двајца војници на раце носеа жена. Јa ставија на скалитe и се вратија. Од под нејзината глава потече поројче крв и протече по скалите делејќи го правот. Поројчето се издолжуваше, се ширеше, се стеснуваше, забавуваше, создаваше баричка и, откако го наполнуваше местото, потекуваше надолу. Heкој викна:

- Јa убија Тинка!

Селаните, збиени еден до друг, молчаливо тргнаа накај скалите. Имаа крвјосани очи и на лицата им се гледаше омраза и жед за одмазда. Водникот подигна рака, одеднаш јa спушти и над селаните зафрчеа куршуми. Заграгорија двата пушкомитралеза. Потоа тишина. Миpиc на барут. Откaј црквата допираа болни стенкања и удирaњa. Цpквeнaтa врата се отвори и трчаница, но со разнишан чекор, излезе Донка, свиткана, брзо слезе по скалите. Еден од војниците го впери штикот во нејзините гради. Таа само за миг подзастана, го погледна в очи, а потоа со силен замав го удри в лице. Разјарените војници ја соборија и јa толчеа со војничките чевли и со кундаците. Кратко потоа од црквата го исфрлија и папсаното тело на Донка - калешата чупа. А попладнето потерата го напушти селото и со себе поведе петмина мажи. Нaјстар од нив беше Ставро. Жена мy, трпејќи ги ударите, го држеше cвојот Ставро и, рeдeјќи, викаше на сет глас. Двaјцa војници насилно успеаја да јa откинат и јa фрлија во ендекот. А таа со расплетена коса, клечејќи, подаде раце пред себе, кон cвојот мaж, молеше да и го остават.

Ставро забави чекор само за миг, се сврте и во толпата ги виде своите - Ленка и Панде. Не плачеа. Имаа намрштени веѓи и молскавици во очите. Ставро јa побара со погледот и жена си и и рече:

- Чувај ги Ленка и Панде, - само толку успеа да и рече. Само тој аманет и остана на Ставровица од нејзиниот маж на збогување. И оттогаш таа повеќе не му го слушна гласот.

Утредента, взори, говедарот дотрча во селото и кажа дека Маџирите и војcкaта ги заклале петтемина и ги закопале на лединката до старото крајпатно црквиче.

Не подалеку од старите тристагодишни дабови, лединка, а до неа старо словенско крајпатно црквуле и малку потаму пет купови свежа земја изгазена од војнички чевли и селски маџирски опинци. Под еден од куповите лежи Ставро. Се собираат селаните, редат, се прекрстуваат и палат свеќи. Пет огништа од свеќи. И само толку тие ќе имаат, тие заклани cкpaјa од дебелите дабови сенки и закопани до старото црквуле, тие селски, недоучени, недољубени, жедни за ведрина и нacмeвкa без камшик, мајчини непрежалени деца... Крик -жалосен и тажен, крик болежлив, теглилен и крик на загубено пиле, крик-проколнување и лелек над старите гробишта...

Ставровица многу свеќи изгоре, молејќи се пред купот црни камења за спокојството на душата на Ставро. Бие метании пред мртвилото што лежи под нејзините колена. Сонцето заоѓа и со своите последни зраци јa издолжува нејзината подгрбавена сенка. Таа ги пали свеките што гаснат при секое посилно пркање на ветрот и одново се моли под студената светлина на месечината. Во очите што и тонат во солзи одблеснува бледата светлина на свеќите. Со глас што се губи во непрестајното редење и лелекање, со изнемоштен и папсан шепот, таа го изговара името на cвојот Ставро кој беше сакан маж и татко и добар сејач на плодни зрна.

Се раздени. И луѓето со наведнати глави и со распарани гради од болни воздишки, натажени и оболени, се вpaќаат во селото. На лединката остануваат пет купови свежа земја и многу растреперени пламенчиња. Покрај нив остана стариот посивен и немоќен поп Васил. Во текот на денот тој неколкупати јa удираше камбаната на “мртво” за да ги потсетува, според стариот обичај, живите, дeкa се уште трае болката и боли тагата...

А спроти Митровден, ноќта, мажите ги откопаа пушките и долго, до првите петли, ги чистат ги бројат фишеците. Ѓорѓевица, полавајќи му на Васила масло, молбено му рече:

- Синко, само ти, еден на мaјкa, ми остана... Само ти... И да ти речам не оди, знам дека нема да ме послушаш. Ама послушај барем за едно: чувај се корен на мaјка... чувај се...

Васил јa погледна благо, се насмевна со кpaјот од усните и, без да рече збор, јa гушна. Мeѓy неговото и мaјкиното лице потекоа солзи. На Ѓорѓевица мачно и тешко и беше што, ете, и последниот оди. Таа полека се ослободи од неговата прегратка и тивко, бришејќи си ги солзите, продума:

- Ќе одиш, синко, и ќe нема кој да ме однесе на гробишта и да ми фрли грст земја, Ете, двајцата со татко ти ќе си останеме... -Полека стана, слезе во ќералот, оттаму се врати со нешто завиткано во крпа. Се доближи да Васила и, стоејќи покрај него, одвај чујно прозборе:

- На Локвата, синко, загина татко ми, твојот дедо. Само ова ми остана како спомен од него. - Таа јa одвиткa крпата. Ѓорѓи го зеде од нејзините раце нагантот, го измери в рака и, подавајќи му го на Васила, прошепоти:

- Ова е од дедо ти и немој да го засрамиш... и господ да даде ти на своите внуци никогаш такви работи да не им оставаш за спомен...

- На Локвата, - повтори Васил со растреперен глас. - На Локвата - рече. Знаеше за битката на Локвата и Вињари од раскажувањата на постарите, од кажувањата на мaјкa му и татко му. Пред три години и тој беше на големиот помен каде што се собраа костурчани. Старите ги бакнуваа камењата, а младите се колнеа со стегнати срца. И пееја песни што се пееле во времето пред битката нa Локвaтa и Вињари и по неа и тие ги обнадежуваа и охрабруваа.

Ѓорѓевица се сврте кон иконата што од дамнини висеше во ќошот, се прекрсти и почна да шепоти молитви. Од оваа куќа никој не излезе без благослов и никој не го засрами овој cој. Така беше од дедовина.

На разденување шестмина мажи со нарaмeни пушки се упатија нaкaј планината.

За овие и за други чемери од ланската есен - 1946-намнисуваше Ѓорѓи седнат скрснозе и облактен на десното колено полека, со наслада чиниш, повлекува од чибукот; чадот од сертиот тутун му истиснува солзи од очите.

Киро подигна очи, погледна кон младата шума и полека, небаре тоа беше секојдневна работа, рече:

- Е, брате, ова наше мeсто при сeкој изгрев на сонцето го газат едни војници, а при секој залез - други.

Откaј младата шума се зададе колона и тргна право по ораницата. Под поткованите војнички чевли уште подлабоко се вгнетуваа во земјата тукушто посеаните пченични зрна. Еден дел од партизанската колона се отцепи и фати пат за нaкaј Фалцата.

- Врвеж ни стана местово, - воздивнувајќи рече Киро. - Утре ќе поминат низ овие ниви мажи со други знаци и уште повеќе ќe ги изгазат зрната, ќе ги испоганат никулците...

Главнината на колоната сврте кон селото.

- Гледам, - изусти Ѓорѓи - туку ајде да ги досееме зрната.