ПЕТРОВСКИ СТАНА ПЕТРИДИС, ГУШЕВСКИ - Part 03

Бидејќи беше многу стар Дедо Ламбро беше оставен дома со своите три многу мали внуци. Кога дошло време сите деца да си заминат, за да не бидат убиени од грчките бомби, ги зел внуците и ги ставил во шипки, ги натоварил на коњот и ги однел кај назначените мајки да ги однесат. Вака им рекол Дедо Ламбро на жените: „Мојот син е во затвор; мојата снаа беше партизанка, но почина од тифус во селото Герман. Ве молам добро да се грижите за моите внуци. Носете ги каде и да ги однесете другите деца. И моите внуци треба да одат...“ Откако децата пристигнаа во преспанското село Долно Дупени, од другата страна на грчката граница, некои беа сместени од локални семејства, а голем број беа сместени во една голема сала. Неколку дена подоцна сите биле натоварени во камиони и пренесени во Битола. Во Битола биле натоварени во вагони и неколку дена подоцна биле однесени во Романија. Мартинова во Романија останала до 1955 година и оттаму заминала во Скопје.

Мартинова и нејзиното семејство ги доживеаја истите искушенија и неволји повеќето од македонските семејства од Егејска Македонија; сега се шири низ целиот свет. По завршувањето на војната (Грчката граѓанска војна) во нивната куќа останала само нејзината баба Пена. Таа чекаше со години надевајќи се дека „некој“ ќе се врати дома. Вака рече Мартинова: „Децата пред да излеземе од дома си ги цртавме дланките по ѕидовите и вратите од нашата куќа. Според она што ми го кажа сестра ми, наместо да се моли пред икона, нашата баба се молеше пред нашите мали дланки и постојано повторуваше: „Војната заврши, зошто моите внуци не се тука?“ Дедо ми избега со бегалците. за време на масовниот егзодус и завршил во Албанија. Оттаму се качи на брод кој го однесе во Полска. Сите се надевавме дека еден ден ќе си оди дома и ќе ја земе баба ми со себе. За жал, тие никогаш повеќе не се виделе.

Грците не му дозволија да се врати. Баба ми умре сама на прагот од нашата куќа во 1950 година. Дедо ми ја напушти Полска и замина во Република Македонија, а оттаму во Австралија да живее со својата ќерка. Живеел долг живот и починал кога имал 107 години. Бидејќи бил инвалид земал пензија од Република Македонија.

По завршувањето на војната, мајката и помладата сестра на Мартинова илегално избегале од Грција и заминале во Република Македонија. Морале да ползат многу километри за да не бидат фатени. Југословенските граничари не им направиле проблеми. Ама Грците да ги фатеа ќе беа пукани на лице место. И таткото на Мартинова илегално побегнал од Грција и заминал во Република Македонија. Нејзината постара сестра не можела да оди со него бидејќи имала мало бебе. Таа остана во куќата на нејзиниот сопруг. Нејзиниот сопруг бил убиен за време на војната. Неговиот татко го барал бојното поле барајќи го неговото тело, но не го нашол. Братот на Мартинова, Васил, беше меѓу 1.500-те деца регрутирани од грчките комунисти од детските домови во Источна Европа и вратени во Грција да се борат во Граѓанската војна во Грција. На крајот завршил во Полска каде што починал под мистериозни околности. Официјално загинал во сообраќајна несреќа, но најверојатно бил убиен од Грците поради неговата промакедонска ориентација.

Мартинова не може да го разбере односот на грчката влада кон македонскиот народ. Таа се чувствува тажно за оние Македонци кои беа принудени да ги напуштат своите домови и протерани за време на војната. И како што вели таа, „Грција не дозволува нашите луѓе да се вратат и да ги видат местата каде што се родени и го поминале своето детство...“ Во својата книга таа напишала: „И ние сме деца на мајката земја... во која таа го пренесе интимна драма на дете бегалец, сега седумдесетгодишен старец, кој секогаш ќе ја памети буката под која мајките последен пат ги гушкаа своите деца. „Дали таа бука е уште таму? праша тој, но се чинеше дека никој не знаеше бидејќи никој не смее да се врати во Грција. Кога пристигнал на југословенско-грчката граница, грчкиот граничар му рекол: „Не можеш да влезеш во Грција затоа што не си Грк! „Никогаш повеќе не ја видов мајка ми“, рече тој. „Загина во Вичо копајќи ровови...“ Неговата мајка беше една од деветте жени од Костурско заробени од грчките војници, убиени на лице место и фрлени во рововите што ги копаа.

Мартинова завршила книжевност и докторирала историја. Таа ги истражувала романските архиви каде што ги добила повеќето документи за македонските деца бегалци.

ТЕРОР ОД ВОЈНАТА ГИ СЛЕДЕШЕ ДЕЦАТА ВО НИВНИТЕ ДЕСТИНАЦИИ ЗЕМЈИ Во детските домови во Полска се сместени 3.590 деца од егејскиот дел на Македонија „Грчката граѓанска војна остави свои траги врз децата бегалци.

Секогаш кога ќе го слушнаа звукот на авионот што леташе, тие се спуштаа за покривање и скокаа во ров. Кога слушнале авион во текот на ноќта додека спиеле, плачеле од страв, ја грабнале облеката и се сокриле под нивните кревети. Кога ќе здогледаа трактор, прво ќе се изненадија, но потоа ќе избегаа плачејќи.

Многумина имале мачни кошмари додека спиеле, сонувале како грчките фашистички војници доаѓаат по нив со револвери и ножеви. Доаѓаа по скалите или низ прозорците за да ги газат.

Многумина ги напуштија спалните соби ноќе не сфаќајќи дека имаат кошмар...“ Вака вели Вацлав Копчински М.А., педагог и директор на Сојузниот интернат образовен центар во Лондек - Здруј, во својот извештај за драмата што ја доживеале децата бегалци во првите неколку месеци по пристигнувањето во Полска.

Извештајот и некои други документи за децата бегалци во Полска беа објавени и на полски и на македонски јазик.

Документите се дадени на Федералниот архив во Македонија и на директорот на Федералниот архив во Полска. Тие беа подготвени од д-р Петре Наковски, кој рече дека македонскиот народ од Егејскиот дел на Македонија, кој бил непочитуван во сопствената земја (Грција), бил добро почитуван во Полска. Тие добија целосна почит во сите атрибути на човековото постоење од полскиот народ.

Копчински пријавил дека децата биле во постојана психолошка ригидност, па дури и бучава од трактор или авион може да ги поттикне. „Заклучивме дека се однесувале како да се затвореници во притвор. Тие постојано се чувствуваа напнати и затворени во себе“, рече тој.

„Тие го заклучија истото. Ни кажаа дека се нервозни и дека имаат автоматски реакции како оние на робот. Тие насликаа колективен портрет на мали деца одвоени од нивните родители и однесени во друга земја“, додаде тој.

Копчински подвлече дека целата група деца заедно со македонскиот возрасен персонал е психички скршена. На почетокот не беа пријателски расположени. Еве што рече Копчински: „Фобиите, колективните халуцинации, општата недоверба, сомнежите и сличните реакции ни кажуваат дека целата група многу страдала, одземена е од смртта, спасена, но се плашела од иднината. Не беше сигурно што ќе се случи следниот ден. Нивното застрашувачко минато ги водеше во уште помрачна иднина...“ Копчински и неговиот персонал вложија огромни напори да ја нормализираат психолошката состојба на децата.

Грчката и македонската администрација заедно со наставниот кадар веднаш почнаа да донесуваат нови и подобри мерки кон децата во нивното ново опкружување. Подобрувања кај децата беа забележани околу еден месец по спроведувањето на новата програма. Еве што рече Копчински за тоа, „Кога Румелиотис, Олга Поповска и наставниците се откажаа од недовербата, сомнежите и нечесноста и ја усвоија отвореноста, чесноста, задоволството и ценењето, капакот на повоените остатоци во училишната возраст почна да пука кај децата. Нивните срца почнаа да се отвораат“. Копчински очигледно беше решен да ги намали воените трауми за 3.590 деца под негова грижа.

Според Копчински, „Соработката и посветеноста на персоналот од сите страни, заедно со толерантен однос од советниците успеавме да ја отстраниме недовербата кај децата и да го започнеме процесот на лекување. На овој начин децата беа на пат кон психичко опоравување. За жал, не беше исто и со постарите Македонки (т.н. мајки). Останаа како што беа длабоко во себе, уште шират песимизам. Иако работеа овде, нивните мисли сè уште беа во македонските планини. Тие беа загрижени за настаните дома и како резултат на тоа, ги блокираа нашите напори да им помогнеме“.

Според Копчински, доколку мајките беа отстранети од децата, тие подобро ќе се вклопат во нивната нова околина. Вака рече Копчински: „Тие се желни да учат, сакаат да работат, сакаат да се натпреваруваат едни со други и сакаат да му помогнат на полското население. Тие сакаат да бидат нормални и здрави луѓе... Нашите деца кои се занимаваат со интернат генерално не се разликуваат од полските деца во руралните области. Тие се храбри и бистри деца кои знаат како да ги кажат своите потреби и да се залагаат за своите права…“ Според Петре Наковски, кој долги години истражувал за децата бегалци во Полска, секој нов период носи нови сознанија, нови ставови и нови карактеристики, но она што е запишано ќе остане трајно. Еве што рече Наковски, „Јас само го повторувам кажаното и тоа е едната страна (грчкиот народ), демократската страна ги избриша сите македонски имиња и презимиња во обид да избрише се што е македонско и поврзано со Македонија. Другата страна, полскиот народ, кој постои во тоталитарниот систем, не само што инсистираше туку и упорно се бореше за македонските имиња, македонските презимиња, македонскиот јазик, македонската азбука, македонските песни, за македонските традиционални песни и за македонскиот обичаи.

Наковски и самиот бил дете бегалец испратено во Полска во 1948 година. Во своите дела тој ја истакна траумата што ја доживеа македонскиот народ за време на Граѓанската војна и потоа, особено нивниот егзодус во Албанија во 1949 година кога голем број од нив беа принудени да ги напуштат своите домови. и трајно прогонет. Вака рече Наковски за тоа

„Егзодусот беше масовен, добро испланиран и организиран со совршен тајминг. Дури и пред бегалците да бидат иселени, дури и пред да ги напуштат своите домови, Комунистичката партија на Грција и Привремената влада на Грција направија договори со источноевропските земји за нивно сместување и сместување...“ Раководството на грчката Комунистичка партија им вети на народот дека програмата за евакуација на децата ќе биде привремена и штом се „поволни“ условите во Грција, децата ќе бидат вратени. Тоа, сепак, никогаш не беше сторено бидејќи ветувањата што ги дадоа беа само илузии. Еве што рече Наковски, „Македонскиот народ ја плати крајната цена со поразот на ДАГ и со масовниот егзодус. Не само што на бегалците не им беше дозволено да се вратат, туку трагично беа убиени и многу луѓе. Татковци, мајки, синови и ќерки останаа мртви на боиштата во македонските планини. Стотици села беа уништени, уништени куќи и распаднати семејства без можност повторно да се соберат и да се вратат во своето родно место“.

Наковски, исто така, додаде дека бегалците не само што биле избркани, тие биле политички скршени, разделени и испратени во различни земји. Доживеале околности во кои нивниот живот и биолошко постоење биле во опасност, неизвесни за нивната и судбината на нивните блиски. Она што им се случи беше принуден егзодус во странски земји што не само што ги трауматизираше психички и ги остави со негативни искуства;

ги оставија во нови услови за живот (култура, јазик, обичаи...)

кои мораа сами да ги надминат.

На македонскиот народ никогаш не му беше дозволено да се врати во родните места. Нивниот пораз за време на Граѓанската војна во Грција засекогаш ќе остане во нивните колективни сеќавања. Граѓанската војна во Грција за нив беше војна на трајно искоренување...Грчката држава со многубројните закони и акти му ги одзеде сите права на македонскиот народ. Ги загубија домовите, имотите, па дури и грчкото државјанство.

На почетокот на 1980-тите Грција гласаше за уште еден понижувачки чин, според кој само на оние кои потпишале изјава дека се „Грци по потекло“ ќе им биде дозволено да се вратат. Со други зборови, само оние што биле „Грци по род“ добиле дозвола да се вратат во Грција. Полошо од тоа беше фактот што грчката комунистичка партија, која ги вклучи во Граѓанската војна во Грција, ги натера да се борат за комунистите и им вети секакви права пред да ги прогони, целосно напуштајќи ги. Наместо да ги бранат, комунистите го одбија нивното постоење како Македонци“. Наковски, исто така, истакна дека нема ниту еден грчки автор кој пишувал за децата бегалци, притоа спомнувајќи дека огромното мнозинство од децата бегалци однесени во источноевропските земји се Македонци. Според Наковски, и грчките комунисти инсистирале полските власти да избришат се што се споменувало како македонско, вклучително и во нивните документи за македонските бегалци во Полска.

Според Наковски, „лево ориентираните власти во Грција беа исто толку одговорни за „македонскиот егзодус“ од Грција колку што беа и десно ориентираните власти. Советите на Наковски се дека без разлика што се случило, треба да се вложат напори од страна на Република Македонија за приближување кон Грција. Еве што рече Наковски, „Не ми се допаѓаат болките и траумите што ги доживеав како дете бегалец. И не сакам тоа да се пренесе на следната генерација на моето семејство. Треба да ги научиме нашите деца и внуци да не мразат никого, дури ни оние што ни наштетиле во минатото…“ ПОЛСКА СО СРЦЕ И ДУША ГИ ПРИФАТИ БЕГАЛЦИТЕ По Граѓанската војна во Грција, околу 12.000 бегалци од Егејска Македонија пристигнаа во Полска Следното делумно е она што д-р Владислав Барчиковски го напиша во својата книга „Грчката болница на островот Волин“ опишувајќи ги повредените партизани кои пристигнаа во Полска со брод по нивниот пораз во Граѓанската војна во Грција:

„Дојденците изгледаа чудно. Од нивниот фустан половината биле цивили, а другата половина војници. Војниците носеа капи со американски изглед. Тие беа валкани, имаа долга коса и изгледаа запоставено и тажно. Тие главно молчеа и за себе.

Оставија впечаток дека се во шок и несигурни. Децата продолжија да ги гледаат со нетрпение. Едно дете постојано ги допираше нивните воени амблеми. Војниците кои беа тешко ранети носеа крвави и валкани импровизирани завои направени од ткаенина. Под нив беа видливи гнојни рани. Се чини дека тие не биле згрижени на бродот за време на нивното патување овде. Изгледа дека нивните облоги не се сменети. Тие или не знаеле или немале достапни облоги за да ги сменат. Некои војници имаа ужасно деформирани раце и нозе и се обидоа да ги сокријат од нас. Бидејќи не го зборувавме нивниот јазик, нашиот персонал можеше само да изрази сочувство за новодојдените. Тешко повредените војници и оние со ампутирани нозе рачно ги носеле до возилата кои ги чекале.

Еден од тие војници плачеше, но не од болка, туку од возбуда да се грижи за него со мајчинска грижа. За да ја покажат својата благодарност, некои војници ги галеле амблемите на орелот на капите на полските војници. Не само што сакавме да им помогнеме, туку и да го направиме тоа со срце и душа. Изгледа тоа многу им требаше од нас. Беше видливо очигледно дека генерално овие сиромашни луѓе живееле низ терор. Пристигнаа уморни, изнемоштени и болни, најмногу од нивната долготрајна искушение и страдање. Нивните лошо поставени скршени раце и нозе континуирано им предизвикувале болки.

Повеќето од нив имаа високи температури. Некои од оние кои беа многу болни не можеа да уживаат во среќата од пристигнувањето на оваа посакувана дестинација. Но, генерално земени, тие се обидуваа да не ја покажат својата болка. Само неколку покажуваа недоверба и избегнуваа да бидат допрени од нас кои им се чинеше дека сме туѓи.

Некои од војниците одбија да го предадат оружјето, дури и откако им беше објаснето дека ќе го обезбедиме на безбедно место. Само неколку војници одбиле да јадат. Повеќето ги подадеа рацете кога им понудивме сендвич, а сендвичи имаше многу. Тие покажаа на лебот и гестикулираа дали можат да имаат повеќе. Подоцна рекоа дека биле изненадени од големата количина на свеж леб што им била дадена. Многумина велеа дека за време на борбите често сонувале да имаат леб. Овде имаа неограничено снабдување со него. Нашиот екипаж на бродот беше повеќе од среќен да ги исполни нивните желби.

Тие се сеќаваа на тоа цел живот. Оние кои гладуваа пред патувањето јадеа колку што можеа, но не без последици. Покрај морската болест што ја доживеале, имале и напади на дијареа.

Тоа уште повеќе ги исцрпи. Околу 500 војници што пристигнале на бродот биле натоварени во воз и испратени во Скечин. Многумина беа исцрпени.

Македонците во групата изгледаа поотворени и поразбирливи од Грците. Ни кажаа дека живеат во Грција и нивниот јазик е словенски. Тие се пожалија на грчките националисти кои во Грција не го почитуваат нивниот македонски национален идентитет. Има непријателства меѓу грчките и македонските партизани. Македонците се многу патриотски и етнички единствени…

Македонците во Грција не се задоволни што се меѓу Грците...

Македонците имаат свои национални амбиции. Во доверба ни рекоа дека сакаат сите Македонци да се обединат, вклучително и оние во Грција, како и оние во Бугарија и Југославија, каде што имаат релативно голема автономија. Во нашите разговори со Грците многупати забележавме дека тие имаат лоши чувства кон Македонците, што треба да се реши…

На новодојдените им беше направен краток лекарски преглед на првиот ден од нивното пристигнување. Вториот ден, откако биле сместени во новите конаци, лекарите почнале подетално да ги прегледуваат. Тие немаа сериозни болести надвор од осип и дијареа. Меѓу нив имаше новороденчиња и стогодишни мажи и жени. Сите без исклучок беа облечени во распарчена облека и наместо да носат чевли, тие беа или боси, носеа искинати сандали или носеа стари гумени чизми врзани со јаже. Жените ги покриваа главите и половина од лицето со црни марами, така што беше невозможно да се види дали се млади или стари. На многумина им беа врзани телата со јажиња и беше многу тешко да се ослободат од нив. Општо земено, сите беа задоволни што ја соблекоа искинатата облека и се капеа. Но, имаше и такви, главно жени, кои не сакаа да бидат голи, тврдејќи дека никогаш порано не се капеле непокриени. Изгледаа поинаку откако се капеа. После тоа можевме да видиме кој е млад, средовечен и стар. Сепак, сите изгледаа многу постари отколку што беа…

Сите дојденци се држеа достоинствено и не се жалеа. Тие се обидоа да им возвратат насмевка на домаќините кога забележаа возбуда на нивните лица. Тие им веруваа на лекарите и медицинските сестри и беа благодарни за нивната помош и го направија она што го побараа од нив. Тие беа среќни што пристигнаа во словенско говорно подрачје и истакнаа дека како Македонци и тие се словенски и во блиско сродство со полскиот народ. Тие беа среќни да останат меѓу своите браќа и сестри Словени додека Демократската армија на Грција не победи во војната и не ја претвори Грција во слободна земја за да можат потоа да се вратат во своите домови.

Тие се закачија на клучевите од нивните куќи во Грција кога се соблекоа, внимавајќи да не ги загубат...“ Првата група составена од 750 повредени лица дојде во јули 1949 година. Тие патуваа со брод од Драх преку Гибралтар до Полска. Подоцна со брод пристигна друга група, составена од

1.250 повредени војници и околу 9.000 цивили. Тие беа мешана група Македонци и Грци.

Полскиот народ ги прифати со раширени раце. Болеслав Бјерут, прв секретар на ЦК и ПОРП, им наложи на своите луѓе кои ги домаќини на новодојдените не само да им помогнат професионално со сè што им треба, туку и да го прават тоа со добрина и срце. Пристапот на полските власти им помогна на бегалците побрзо да ги залечат раните и полесно да ја надминат психолошката траума.

Македонскиот народ е многу благодарен на полскиот народ за помошта и што никогаш не го доведе во прашање неговиот македонски национален интегритет.

Професорот д-р Владислав Стемпњак во своите воведни коментари во документите за македонските бегалци во Полска, високо ги пофали полските наставници и аналитичари за нивната висока професионалност. Тие го промовираа македонскиот јазик и направија се што е во нивна моќ да се погрижат македонските и грчките деца да не го изгубат својот национален идентитет.

„Македонците се народ и Македонија е држава во секој поглед.

Така било порано и така е и сега. За жал, некои го оспоруваат македонскиот национален идентитет, јазик, па дури и правото да се користи името Македонија. Меѓутоа, тоа не е случај со Полска. Ниту во минатото, ниту сега, нема индикации за сомнеж во полското признавање на постоењето на македонскиот народ и неговиот јазик. Полска како земја и нејзиниот народ кој работи на балканските прашања отсекогаш го признаваше македонскиот национален идентитет.

Истражувањето спроведено од полски лингвисти отсекогаш го споменувало македонскиот јазик како посебен јазик…“, напиша професорот Владислав Стемпњак.

Над 2.000 ДЕЦА БЕА ПРАТЕНИ НА ПРВЕНТА

„Го гледав егзекуцијата на татко ми кога беше застрелан од неговите соборци“, рече Алексо Чачановски, регрутиран како борец на ДАГ на 15-годишна возраст.

Вака рече Алексо Чачановски, „Кога ни кажаа дека ја напуштаме Романија и се враќаме во татковината за да се приклучиме на ДАГ, бевме горди и среќни. Конечно требаше да се вратиме во нашето родно место и да се видиме со нашите родители, семејства и пријатели и, во исто време, да се бориме за слободата на нашиот народ. Никогаш не мислев дека ќе се вратам да го видам егзекуцијата на татко ми со стрелање. Тоа беше последното нешто што ми падна на ум. Татко ми беше егзекутиран од неговите соборци на ДАГ затоа што дојде да не бара нас, по своите деца, во источноевропските земји...“ Алексо Чачановски е роден во селото Желево, едно од 1.500-те македонски деца бегалци регрутирани од конаците. во Источна Европа и испратен назад во Грција за да се бори на страната на ДАГ против грчката владина армија за време на Граѓанската војна во Грција.

Според Чачановски, „На крајот на 1948 година, повисоките деца од домот за деца Синаја биле префрлени во Тулгеш. Во тој момент ни стана јасно дека постарите деца бегалци од детските домови се регрутираат да се борат за ДАГ. Потоа, во почетокот на 1949 година, група од 375 деца од детскиот дом Тулгеш биле испратени во градот Арад. Таму беше формирана армиска единица. Секојдневно правевме воени вежби. Во Арад останавме 30 дена. Ни дадоа униформи и воена опрема која вклучуваше ранец, батериска ламба, нож, комплет за прва помош и некои други работи. После тоа преку Букурешт бевме испратени во Берковица во Бугарија, каде што се собраа многу други деца. Некои од пониските и помалите деца беа вратени таму од каде што дојдоа; останатите продолжија и пристигнаа во воениот полигон во селата Рудари и Штрково, во Преспа, Егејска Македонија каде што продолжија со воените вежби.

Седум деца избегаа и побегнаа во Република Македонија“. На Чачановски му се слошило откако ја преживеал траумата од гледањето како го погубуваат неговиот татко.

Историчарот д-р Ристо Киријазоски, учесник во Граѓанската војна во Грција и истражувач на нејзините ефекти врз македонскиот народ кој ја доживеа, рече дека Комунистичката партија на Грција (КПГ), во своите бесмислени напори, ги евакуирала децата не како хуманитарен гест да ги спаси, но да го реши проблемот со резервите за ДАГ. Со други зборови, КПГ ги спаси децата за подоцна да ги користи како борци. И тоа го направи. Вака напиша Киријазоски „Во април-мај 1949 година, ГШ на ДАГ и Привремената демократска влада на Грција одлучија да регрутираат нови борци од децата кои беа евакуирани во источноевропските земји. На локацијата беа испратени специјални претставници со соодветни наредби и директиви да ги „убедат“ децата преку пропаганда и притисок да се приклучат на ДАГ. Децата биле регрутирани не според возраста, туку според висината. Како резултат на тоа, беа регрутирани деца на возраст од 12 до 15 години. По пристигнувањето на децата на слободната територија (партизанско контролирано) децата беа обучени во селото Сктрково, во Леринско, каде што ДАГ организираше центар за обука и беа испратени во првите редови да се борат.