ПЕТРОВСКИ СТАНА ПЕТРИДИС, ГУШЕВСКИ - Part 07

Ме прегрна и бакна. Мислам дека токму македонскиот национален фустан што го носеа пејачките и песните што ги пееја сигурно го потсетуваа на деновите кога беше млад и живееше во Бапчор...“ Ѕидот што Михали го подигнал меѓу себе и неговите ќерки ја погодил и неговата внука Снежана, особено кога таа отишла да ги посети другите роднини во Австралија. Еве што рече Снежана, „Сакав да го видам. Имав таков впечаток дека изградил висока бариера помеѓу неговиот живот во Бапчор и неговиот живот во Австралија. Се чинеше дека тој едноставно сакаше да го заборави претходниот живот. Избегна дури и контакт со тамошните македонски заедници. Се чувствуваше како да се крие од сите, дури и од мене. Особено ми беше тешко бидејќи баба ми, неговата прва сопруга, неодамна почина. Го прашав дали знае дека таа починала. Тој воопшто не реагираше...“ Еве што рече Доста: „Мајка ми не го обвинуваше за ништо. Таа никогаш не кажа ниту еден лош збор за него. Таа ги обвини војната и лошите времиња за тоа што се случило. Таа беше во брак со него само две години кога тој замина. Таа не се омажи повторно. Таа се жртвуваше не само за своите деца, туку и за децата на неговиот брат и сестра...“ ОШЕТЕЊЕ ПО МРАЗ НАД ПЛАНИНАТА СО БОСИ НОЗЕ Пријателството меѓу Васка Петровска, Македонка, и Василики Дамијанидис, Грк, траеше повеќе од половина век.

Васка Петровска, Македонка и Василики Дамијанидис, Гркинка, двете деца бегалци, имаа уникатно пријателство кое траеше повеќе од половина век. Започна во тешки времиња кога и двајцата поминаа осум години во детските домови пред повторно да се соберат со своите родители. Васка се сети на точниот датум кога се сретнаа за прв пат. Беше 13 август 1956 година. Тие патуваа заедно за Нове Гради, Чехословачка каде ги чекаа нивните родители. Вака рече Васка: „Цело време бевме заедно во возот. Кога стигнавме, нас двајцата и сите деца кои патуваа со нас беа испратени во домот на старите луѓе. Ова беше еден од домовите каде што беа испратени македонски бегалци по поразот на ДАГ во Граѓанската војна во Грција.

Оттогаш јас и Василики станавме неразделни. Заедно отидовме на училиште за да научиме да зборуваме чешки јазик…“ Од сите деца во тој дом, само Васка и Василики одеа на медицинско училиште, додека другите учеа занаетчиство, шиење, ѕидање, куќно сликање итн. Што се однесува до нивното пријателство; Македонец и Грк се пријатели? Васка веруваше дека тоа не е прифатливо за секого. Васка рече Васка, „Нашето пријателство ги вознемири некои од Грците, па се обидоа да не разделат. Ќе ти дадам пример колку Грците не ги сакале Македонците. Иако нашите родители се бореа заедно на едната страна за време на Граѓанската војна во Грција, кога јас и Василики бевме примени во медицинското училиште Василики доби учебник за медицина, а јас не бев. Нашиот инструктор беше Грк. Еден ден кога тој беше отсутен, беше испратен заменик-инструктор да предава. Кога нè замоли да ги извадиме нашите учебници, му реков дека немам. Тој инсистираше на тоа дека на сите им е издадена книга и сакаше да знае зошто не ми ја дадоа. Потоа отиде и погледна низ фиоките од бирото на наставникот и најде книга. Тој рече дека ова е твоја книга и ми ја даде...“ Откако Васка и Василики завршиле училиште во 1961 година, Василики се омажила и се разделиле. Васка рече Васка, „Четириесет години ја изгубив трагата. Немав поим каде е таа.

Потоа, во 2001 година налета на брат ми и го побара мојот телефонски број. Ми се јави и неколку месеци подоцна дојде во Скопје да ме види. Отидов на аеродром да ја пречекам. Не се препознавме. И двајцата се променивме физички. Бевме стари, но нашето пријателство остана исто, не се смени. Следната година јас и мојот сопруг отидовме да ја посетиме во Волос, Грција. Таа потоа не посети. Често разговараме на телефон.

Првите зборови што ги кажува се: „Здраво мој пријателе“, и знам кој е. Ќе се видиме повторно оваа година…“ Прашањето што Грција го има со името Македонија не е проблем за Василики и нејзиниот сопруг, бидејќи и двајцата знаат на која националност припаѓа името. Васка рече Васка:

„За неа јас сум Македонка, а за мене таа е Грк. Жал ми е што заборавила да зборува македонски. Таа разбира сè, но не може да одговори. Заради тоа кога сме заедно си зборуваме чешки.

Денеска Васка Петровска живее со сопругот Ахил во Бутел, Скопје, но патот по кој стигна до таму беше долг, тежок и трауматичен. Таа имала само седум години кога сите деца од нејзиното село Д’мбени биле собрани заедно во селската црква и рекле дека одат преку граница каде ќе им дадат многу бонбони. Вака рече Васка, „Ја фатив мајка ми за здолништето и и реков дека сакам да одам. Тие знаеја каде одиме, но ние, децата, не знаевме. И така тргнавме кон крајот на март. Се сеќавам како бев облечен. Мајка ми ми плете фустан, беше во тиркизна боја. Од истото предиво ми плете и капа. И родителите ми купија нов пар бели гумени чизми од Костур.

Мајка ми ми даде торбичка полна со леб за патувањето. Мајка ми го зеде нашето магаре и дојде со нас. Сестра ми Тома, која беше десет години постара од мене, баба ми и дедо ми останаа дома. Мојата најстара сестра Евгенија веќе им се придружи на партизаните и се бореше. Татко ми мораше да ги чува нашите овци надвор од селото. Кога се искачивме на планината, земјата беше замрзната и покриена со снег. Сите се намокривме. Мајка ми не придружуваше до селото Рула пред да се врати назад.

Знам дека ме прегрна и плачеше, но поради некоја причина не се сеќавам на тоа. Подоцна дознав дека кога се враќаше, најде една од моите чизми. Го имав изгубено. Таа беше навистина загрижена за мене кога го најде. Одев со една гола нога по мраз и снег, но не можам да се сетам на ништо од тоа…“ Васка не се сеќава како ја поминале границата и како стигнале во Битола. Таа требало да оди со својот брат во Чехословачка, но во хаосот се изгубила и продолжила со децата што излегле од возот во Белград. Нејзиниот брат завршил во Чехословачка.

Првото нешто што го направија во Белград беше да ги потстрижат децата, да ги избањаат и потоа да ги натопат со пестициди за да ги убијат вошките. Сите имаа вошки. Оттаму биле пренесени во Бела Црква.

Семејството на Васка беше распространето низ целиот свет.

Евгенија, нејзината сестра партизанка, на крајот од Граѓанската војна во Грција се омажи за Грк; забременила и била испратена во Албанија да се породи. Вака рече Васка, „Сестра ми Евгенија ми кажа дека таа и нејзиното дете биле испратени од Албанија во Русија на товарен брод, во кој доживеала многу тешкотии.

Тие патуваа илегално во времето на Информбирото (кога Сталин и Тито се караа), кога Југославија ја затвори границата.

Дваесетина жени со мали деца биле сместени на товарен брод што превезувал добиток. Секој пат кога бродот преминувал на контролен пункт, тие морале да се кријат на долните палуби.

Им било кажано да молчат и да ги држат децата за уста за да не плачат. Кога Евгенија пристигна во Узбекистан, таа немаше ништо и постоеше во голема сиромаштија...“ Евгенија сега живее во Атина со сопругот и имаат три деца.

Братот на Васка останал во Чехословачка каде се оженил со Чехинка. Помладата сестра на Васка се преселила во Македонија. Во Албанија како бегалци завршиле и нејзината мајка и татко и оттаму со товарен брод биле испратени во Чехословачка. Васка рече Васка: „Осум години ги немав видено моите родители. Да бидам искрен, кога ги видов за прв пат, не се чувствував како да ми се родители или дека брат ми е мој брат. Пораснав во детски домови и ги изгубив сите мои чувства за семејството. Дури и после тоа немавме многу време да се навикнеме еден на друг; не живеевме долго заедно. Моите родители загинаа во сообраќајна несреќа во Бугарија…“ Мајката на Васка многу страдаше од тоа што беше далеку од своите деца. Кога живеела во своето село, добила слика од Васка, на која прстот на Васка бил преврзан, но изгледал како да е отсечен. Тоа длабоко ја вознемири. Кога се виделе за прв пат во Чехословачка, нејзината мајка истрчала и ја прегрнала, а потоа и ја прегледала раката. Ѝ олесни кога виде дека сите нејзини прсти се таму.

Васка рече Васка: „Откако сестра ми Евгенија, која живее во Грција, го доби својот дел од парите од продажбата на нашиот имот, таа не контактираше и ни рече да ѝ ги испратиме нашите информации за да ни го испрати нашиот дел од пари. Ние и го испративме тоа што го бараше. Подоцна ни се јави и ни кажа дека добила пари за нејзиниот дел, но не и за нашиот, бидејќи ние не сме „Грци по националност“. И го дале делот од парите бидејќи била мажена за Грк. Сите Грци добија пари од продажбата на нивните имоти. Тие добија многу пари. Меѓутоа, сестра ми не ми кажа колку добила. Таа рече: „Ќе те растажи ако ти кажам...“ Евгенија не е само Македонка, туку и патриотска Македонка. Зборува и знае да чита и пишува македонски. За жал таа и нејзиниот сопруг постојано се расправаат за името Република Македонија. Еве што ми рече Евгенија „Секој Грк да го прифати името на Република Македонија... јас сум Македонец, зборувам македонски, татко ми го тепаа во село затоа што беше Македонец, а како сега велат дека сме не Македонци, а вие немате право да го користите тоа име Македонија“…

Васка продолжи: „Мојот сопруг Ахил беше од Орово, Преспанско. Имал двајца браќа и една сестра. Неговиот најстар брат Коте бил партизан и загинал за време на борбите на Грамос. Неговиот друг брат Цветко и неговата сестра Атила биле деца бегалци. Тие живееле во детски домови во Чехословачка. Откако ДАГ беше поразен, неговите родители беа испратени во Полска како бегалци од Граѓанската војна во Грција. Но, неговиот татко не сакал да ги носи своите деца со себе, како што побарала Комунистичката партија на Грција (КПГ), бидејќи во тоа време и двајцата студирале во Прага.

Вака и порача на КПГ „Нема да ги спречам моите деца да го завршат своето образование. Не сакам да дојдат овде. Ќе одиме таму.’ За жал, КПГ не им дозволи да одат во Чехословачка.

Родителите на мојот сопруг првпат ги видовме во 1963 година кога дојдоа на нашата свадба во Чехословачка. Братот и сестрата на мојот сопруг тогаш веќе беа во брак. Нивните свадби беа без нивните родители. Се сеќавам дека мојата свекрва ја соблече црната марама за прв пат на мојата свадба.

Таа тагуваше за смртта на Коте. Според мојот сопруг Ахил, мајките од Егеј се вистинските херои на оваа војна бидејќи тие најмногу страдале. Тие немаа иднина без нивните деца, особено оние кои се бореа во војната…“ Вака рече Ахил, „Кога тргнавме, ни рекоа дека ќе се вратиме по две недели и дека таму преку граница ќе ни дадат бонбони.

Сепак, тоа никогаш не се случи. Грчките власти никогаш не ни дозволија да се вратиме…“ БЕГАЧКИОТ БРАН ГИ РАЗДЕЛИ СЕСТРИТЕ СОФИЈА И ЛЕНА

„Моето детство беше добро во детските домови, не сакав да се вратам кај моите родители“, рече Софија Ристовска- Гаковска.

Бегалскиот бран ги раздели сестрите Софија и Лена, ќерки на Спиро и Рина Ристовски од селото Рула. Софија, постарата ќерка, беше евакуирана во Романија во 1948 година, прво во Синаја, а подоцна во дом за деца во Тулгеш, каде што остана во следните осум години. Лена, помладата ќерка, побегна во Полска заедно со нејзините родители во 1949 година, откако ДАГ беше поразена во Граѓанската војна во Грција. Софија подоцна се преселила во Скопје и се омажила. Таа сè уште живее во Скопје. Лена остана во Полска каде што се омажи за Полјак и има свое семејство.

Детството на Софија и Лена не се разликуваше од детството на 28.000 деца бегалци кои беа евакуирани од нивните родни места за време на бруталната Граѓанска војна во Грција и се проширија низ целиот свет. Софија не се сеќава на ништо како го поминала долгиот и тежок пат од нејзиното село Рула до Романија. Таа не се сеќава на долгите ноќи кога морала да патува на студениот и опасен терен или полните возови и камиони во кои се превезувале таа и другите деца. Се сеќава само на денот кога децата пристигнале во Синаја. Еве што рече Софија: „Сите имавме вошки. Бевме валкани и уморни од долгото патување. Прво требаше да се капеме на група. Се сеќавам дека сите врескавме и плачевме. Првпат гледавме бањи и тушеви. Ни дадоа чиста облека и храна. Болните деца беа испратени во болница...“ Софија имаше само четири години кога пристигна во Романија.

Софија продолжи: „Во Романија бевме пречекани на добар начин. Романскиот Црвен крст ни обезбеди храна и облека.

Животот во детскиот дом беше добро организиран. Секоја година Дедо Мраз доаѓаше низ трпезаријата и ни даваше различни подароци. Нашето детство таму беше добро. Кога ме најдоа моите родители и морав да одам со нив во Полска, да бидам искрен, не сакав. Се навикнав на децата и мајката што се грижеше за нас. Цело време се чувствував како таа да ми е вистинска мајка. Секогаш и викав мајка. Нејзиното име беше Доста. Таа беше од Бапчор. Таа живееше во Ченто во истиот дел од градот каде што живеев јас... Не се сеќавав на мојата вистинска мајка. Откако ме најдоа моите родители, продолжија да ми пишуваат писма и да ми испраќаат слики од нив. Моите родители и сестра ги познавав само од слики.

Кога моите родители дојдоа да ме видат, очекував дека мајка ми ќе биде таму. Поради некоја причина сакав да ја видам прво, пред таа да ме види. Секое дете прво ја бара својата мајка.

Тогаш имав единаесет години. Останавме неколку од нас кои сè уште не беа барани од нивните семејства. Бевме наредени во една од собите додека влегоа родителите. Не ги гледав мажите;

Ги гледав само жените со надеж дека ќе ја видам мајка ми. Во моментот кога влезе татко ми, го препознав од сликите.

Истрчав кај него и го прашав каде е мајката. Ме погледна, ме повлече настрана и ме праша како се викам. Веројатно не беше сигурен дека сум му ќерка. Му кажав дека се викам Софија и тој ме прегрна. Тој објасни дека мајка ми и сестра ми треба да чекаат во друг град. Тоа длабоко ме погоди. Сакав прво да ја видам мајка ми. Не можев повеќе да издржам, па почнав да плачам. Откако заминавме, ги запознав мајка ми и сестра ми.

Ова беше прв пат да ја видам сестра ми Лена…“ Софија се придружила на своето семејство во Полска и живеела со нив во следните десет години. После тоа се преселила во Скопје и се омажила. Еве што рече Софија за случајната средба со нејзината „мајка“ која ја чуваше во домот за деца во Тулгеш, „Во далечната 1967 година, додека пазарев во продавница на пазарот „Славија“, видов жена која изгледаше како „ мајка Доста' од домот за деца во Тулгеш. Се прашував дали тоа е таа.

Таа редовно пазарувала во оваа продавница. Се двоумев неколку дена пред да соберам храброст да зборувам со неа.

Кога конечно го направив тоа, ја прашав дали е „мајка Доста“.

Таа веднаш ме препозна, почна да ме гушка и долго плачеше.

После тоа не се видовме единаесет години…“ Софија продолжи: „Одржувам контакт со неа, нејзината ќерка и син со кои живеев во истиот дом за деца. Никогаш не можев да ги заборавам убавите денови. Имам желба повторно да го посетам Тулгеш и да го видам местото каде што го поминав моето детство. Немам роднини во Романија, така што не знам како да одам на тоа. Имав многу пријатели, но сите отидоа на различни места во светот, некои се вратија во Грција, некои заминаа во Австралија и други во Америка. Тоа беше нашата судбина... судбината на децата бегалци од Егејскиот дел на Македонија. За жал, од сите мои пријатели, немам никој овде во Македонија…“ Детството на Лена (сестрата на Софија) беше малку помалку трауматично и полесно бидејќи беше со нејзините родители.

Додека нејзините родители работеле во колхозите, малата Лена, која тогаш имала две години, била сместена во дом за деца бегалци заедно со грчки деца. Таа вели дека во тие години ја учеле да зборува само грчки и ја убедувале да верува дека е Гркинка. Еден ден кога родителите ја однеле дома, таа не зборувала македонски. Нејзиниот татко се налутил и решил да не ја враќа во домот за деца. Еве што рече Лена: „Татко ми Спиро беше голем Македонец и многу лут што јас, неговата ќерка, не го знаев мојот мајчин јазик што го зборуваа моите баба и дедо. Еве што ми рече: „Ние сме Македонци, а не Грци, и ако мојата ќерка Лена не може да научи македонски јазик, тогаш ќе те пратам во полско училиште“.

Лена продолжи: „Сите дома зборуваа македонски. Вујко ми (братот на татко ми) кој живееше во Скопје, редовно ми испраќаше плочи со песни од кои го научив македонскиот јазик и македонските песни. Така го научив македонскиот јазик и го заборавив грчкиот јазик. Сега живеам во Полска, но срцето и душата ми се во Македонија. Ја користам секоја можност да ја посетам Македонија. Имам само една македонска книга во мојата библиотека, нејзиниот наслов е „Македонска крвава свадба“, која ја сакам затоа што на некој начин ја симболизира трагедијата на македонскиот народ…“ Додека Лена остана во Полска и се омажи за Полјак, родителите на Софија и Лена се преселиле во Македонија во 1977 година. По завршувањето на економското образование, Лена работела извесно време, а потоа се вратила и дипломирала на правен факултет. Таа роди едно дете, син на кого му го дадоа името Ѓорѓи, со македонско име. Подоцна, кога добила внук, му дале две имиња, Рисек, полско име и Зоран, македонско име.

Лена е многу задоволна што живее во Полска и, од сопствено искуство, откри дека Полјаците се многу љубезни луѓе.

Софија и Лена често се посетуваат. Ако Софија не оди во Полска, тогаш Лена оди во Македонија. Минатата година Лена беше кај нејзината сестра четири месеци. Лена рече дека годинава ќе дојде во Скопје за да учествува на собирот на децата бегалци.

Лена и Софија само еднаш биле во нивното село Рула. Тоа беше пред пет години. Сакаа да го видат местото каде што се родени.

Таму ја нашле тетка им Калина. Кога ги видела, веднаш ја препознала Лена. Таа ја прегрна и рече: „Изгледаш на мајка ти Рина“.

Иако целиот живот го поминала во Полска, Лена не го заборавила македонскиот јазик. Таа рече дека кога ја преминале македонско-грчката граница на пат кон Рула сретнале двајца постари луѓе кои оделе по патот и им понудиле да се возат со нивниот автомобил. Лена беше многу среќна кога слушна дека и тие го зборуваат истиот јазик на кој зборуваат нејзините родители. Вака рече Лена, „Ме радуваше кога слушнав дека постарите во нашите села сè уште зборуваат македонски јазик меѓу себе. Бев тажен и кога дознав дека младите не зборуваат многу македонски. Малку разбираат и ако им поставиш прашање ќе ти одговорат на грчки...“ Тошо, сопругот на Софија, почина пред пет години. И тој беше дете бегалец. Роден е на германски јазик и припаѓал на семејството Гаковци. Неговиот татко Серафим загинал во битка во 1949 година. Неговата мајка Германија побегнала од Грција и заминала во Македонија. Петте деца на Серафим и Германија пораснаа во различни детски домови. Тошо беше во Романија и во Полска, а другите беа во домовите за деца низ цела Југославија. Германија подоцна ги донела сите свои деца во Скопје. Во 1958 година, нејзиниот сопруг Тошо се преселил во Македонија кога имал 23 години. Неговиот брат, кој го чекаше на железничката станица, имаше негова слика во раката бидејќи не знаеше како изгледа. Германија почина во 1979 година на средбата во Трново каде се собраа децата бегалци. Нејзиното слабо срце не можеше да ја издржи возбудата што ја создаваа блиските луѓе кои долго време ги немаше видено.