Front Matter - Part 02

— Кадесибре, момче. Знаеш ли од кога несидошол?! Бишре- бало да ши се налушиме. Мислиш, бидејќи си сшанал иследник, шреба ga сеиравиш важен, — 10 искарачичкоми.

- Морекаков ши важен?! Туку, да не ви додевам, - се ирав- даше Раде.

- Гослушашли, Душице? Ќе ни додевал! Ние очише не мо- жеме ga my ww видиме! - И нашамуто караше чичкоми.

Сеирешрнавме. Ме иошаика uo рамошо.

Вечершазаирвиаш си лешав cama. Во своја соба.

Вера рече била нејзина. Пред да си замине. Морам да се на- викнам. Таа иовеќеиаши иовшоруваше дека ќе биде добро. Во ку- ќаша има ce шио ши душа сака.

Заиочнував живош со чешворица нови, не мноџ иознаши заменелуѓе. Блискироднини.

Ушреденша се разбудив со чувешво на вознемиреносш.

Веднаш пи слушнав тласовише на брашучедише. Зошшо брашу-чедише не се Ha училишше? Пак и слушнав нивнише ласови. Се сешив - беше иочнашлешниошрасијуси. Ce цоослободив.

На масаша 3a uojagox имаше неколку рабоши шшо не ми беа иознаши. Гијадев шие шшотизнаев.

Брашучедише me изморуваа co мноџуше ирашања. Најир-винза шоа дали имам мачка и куче. Коњи, маариња. Копа им ка- ДОЖИВОТНА ЈАМКА 23 жав дека имаме и ирасиња, се насмеаја. Се зачудив. Како може дабиде смешно било шшо во врска со ирасиња...

*x Kx Xx He mu ce веруваше колку деновише ми минуваа брзо. Зарем иосшојано Ke имам шолку мно! обврски?! Не Hu знаев кој дене 80 неделаша и кој дашум. 3a крашко време мно! ce изменив. Имај-Kamu би сечудела сомене.

Помина лешошо. Со сесшра ми Вера не се1ледавме чесшо.

Таа иосшојано имаше некое оиравдување за шоа. Најчесшо веле-ше дека е уморна од рабошаша. Со Раде ушше иомалку. Морав сама да се снаоѓам.

И jac, како Вера, набрзо сфашив дека никој освен мене во куќаша He сетрижеше 3a нишшо. Чисшењешо, гошвењешо, мие-њешо садови. Се беше мое. Ceiajac бев Вера.

Мибеа благодарни. Посшојаноме фалеа. Ме чесшеа соцари или uogapoyu. Ме носеа втрад. На кино. По слашкарници.

Се беше секојдневно. Слично. Сшринаша зашворена во сво-Јаша соба, или eo ашелјешо. Сликаше или иравеше фиури og раз-ни машеријали. Чичкошо доцна навечер се ирибираше од некои дол сосшаноци. Одеше чесшо Ha иаш во разни делегации. Глав-нашатрижа му бевме Hue шројцаша. Јас и неговише деца. Сшри-наша сосем малку јадеше. Просшо да не ши се верува. Буквално колку да се осшане во живош. Се чинеше дека има одбојносш кон хранаша...

Времешо зајадење и сиџиење за секој од членовише на семеј-сшвошо беше различно. Koj кога сакаше сшануваше. Кој кога ca-каше седнуваше gajage. Секој од нив, кога He беше излезен надвор од куќаша, ce иовлекуваше во својаша соба. Излеџуваше од неа са-мо U0 иошреба. A jac иовеќешо од времешото иоминував во рабо-

24 Драгица Најческа ша во куќаша. Прочишував и iio некоја кни.

Најчесшо во неделише се собираа дајадаш заедно. He секо-гаш u сише. Тогаш ce разовараше tiosexke. За разни рабоши. Bo шие разговори најмалку учесшво земав jac. Но и сшринаша. Со некоја чудна ошсушносш зборуваше за сише рабоши. И за шие кои се однесуваа на нејзинише деца. На моменши си мислев дека можеби шаа не UM e висшинскаша мајка. Чичко ми се обидуваше со џиогласно зборување и шеш ga 10 иоџрави шоа расиоложение на неговаша жена.

Bo време наеден неделен ручекчичко ми рече:

- Школувањешо, ако сакаш да учиш, Душице, најдобро ќе бидедато иродолжиш во вечерно училишше.

Јас се изненадив. Не знаев зошшо баш во вечерно. Не се ос- меливдаирашам. Чичкоми објасни дека иосшојаш училишша во кои се учи навечер. Кои се сшручни. Се разбира, рече шој, шреба да одбереш шшо би сакала да учиш.

Јас срамежливо ирашав - а какви има. Чичко ми наброја неколку.

- Не морашведнаш да решиш, - рече чичко ми. Имаш за шоа досша време.

Менеми олесни. Вечерша разговарав, со Koo — ако не со Ли- ли. Таа беше мно! искрена со мене. Од се шшо ми објасни, во кое училишше шшо се учи, најмно! MU седоцадна учишелскошо. Јас иџорано мечшаевда бидам учишелка.

Ушше ушреденша, кога се видов со чичко ми, MY 10 кажав шоа. Како да ми беше сшрав нешшо да не се измени. Да не ме за- шише 80 gpylo училишше.

хжжкх Наближа училишнашатодина. Чичкоми кажа дека сум за- ДОЖИВОТНА ЈАМКА 25 иишана шокму 80 шоа училишше, учишелско. Се ирерадував.

Пошоа ce уилашив - како ќе одам Ha училишше, кога нето иозна-gam ipagotul. Но, u 3a шоа се беше иошрижил мојош чичко. He ми се веруваше коѓами кажа дека организирал, барем во ирво време, да Me носиида ме зема неговиош шофер.

- Мноџуќемибиде незгодно од друшше ученици, - и седове- ривна Лили.

—Ke мора извесно време шака, — me усиокојуваше uaa.

Наскоро двеше дојдовме на идеја: ошкако ќе видам каде се наоѓа училишшешо, да му кажам Ha шоферош да ме осшава не- каде во близина.

Не иоминаа ни два месеца, иочнав сама да се снаоѓам со иревозош. Со шрамваише, авшобусише, шролејбусише... My ка- жав на чичко ми дека нема иошреба веќе да ме носи шоферош.

Taxa иочнавда сечувсшвувам ионормално. Да бидам како идру-шше ученици. Учев сотолемо иншересирање. Cela, копа имав цел peg себе - ga бидам учишелка, нишшо He Mu беше шешко.

Не беше едносшавно, ни лесно, иреку цел ден да се води смешка 3a рабошише во куќаша, а исшовремено да одам иодтош-вена на училиште. Учев до доцна навечер. Брашучедише иочнаа досша да иомаѓааш 80 домашнише pabouiu. Чувсшвував дека me засакаа. Дека имааш желба ga иосшшнам усиех 80 училишше- шо. Можеби сшанаа свесни дека на Вера не ито овозможиле шоа.

Некојатрижа на совесша.

Да ce осшанува cama co сшринаша, која иосшојано беше не-расиоложена, исшо не беше лесно. Чесшо размислував дека мо-жеби Waa жена, освен ашнажирањешо со сликарсшвошо, има и некои други скриени иричини за шоа свое иосшојано ANCHO рас- иоложение. Ваква иричина нависшина иосшоела. Jac неа ја раз-

26 Драгица Најческа брав од нејзина роднина, која решко доаѓаше да ја иосеши. И до денденесканезнам како gojge go toa, Uo една нејзина иосеша, ко-1aja исираќав go надворешнаша иорша, да ми седовери:

- Мноџумиежалза брашучешка mu, - рече. — Нее лесно ga се живее сосем сам на овој свеш. Сише - мајкаша, шашкошо и брашош - и се убиени воеден 0g фашисшичкише логори.

Бев вчудовидена.

- Значизашоа waa... — незавршив со реченицаша...

Брашучешкаша кимна созлаваша и замина. Од шој ден бев ушше иовнимашелна KOH сшринаша.

Бевзадоволна шшо живеам 80 wonky ирекрасен дом. Со си-ше услови за добар живош и рабоша. Со добри луѓе. A најмно идиоми овозможија да учам.

хжжкх He mu северуваше дека во рацешеја држам својаша диило-ма за завршено средно учишелско училишие. Бев најсреќнаша од сише ученици. Никој од нив неможеше ga сфаши шшозначеше оваадиилома за мене. Бев свесна дека, ако осшанев во селошо, ни-когаш немашедајадобијам оваа можносш.

Дома брашучедише ме дочекаа co шорша и мно! други ра-боши за иочесшување. Сише се радуваа. По чеешишањешо ирво ирашање им беше - дали Ke i наиуициам. Дали ќе сизаминам од нивнаша куќа.

- Нејашушшаме, - речечичкоми.

Ми беше незгодно шшо било да речам. Се илашев да He би-дам неискрена. Во себе, во душаша чувсшвував дека би сакала и Јас како сесшра ми Вера да се врабошам. Да зарабошувам свои цари. Да имам какво-шакво сшанче og наем каде, кога ќе иоса- кам, ќебидам сосем сама.

— Имавремеза шоа, ќе размисли, - рече чичкошо, - ајде ce- ДОЖИВОТНА ЈАМКА 21

1a да ирославиме. После, исираши um шелеграма на швоише. И шие нека се израдувааш.

Пошоа извади убаво завишкана неголема кушија од акш- шашнаша. Ми ја иодаде. Co расшреиџерени раце ja ошворив. Во неа имаше ирекрасен часовник. Сише ракоилескаа. Излезе и сшринаша да чесшиша. Лили ми иомопна ga 10 сшавам на рака часовникош.

„Боже, дали шоа мене ми се случува! Далине сонувам!“ Вис- шинабеше. Jac сум учишелка. Co диилома.

Набрзодобив иисмо од мајкамии шашкоми. Мичесшишаа 3a дииломирањешо. Moy ce израдувале. Посебно шашко ми.

*x Kx Xx Поминуваа деновише. Неделише. Месецише. Чичко ми Hu-идио He сиомнуваше 3a врабошување. Се чинеше дека не ни ио-мислува да ме врабоши. Не се осмелував шшо било да му сиоме-нам 3a toa. Самаша не бев сшурна дека Шука, во1радош, ќе мо-жам со усиехда извршувам рабоша Ha насшавник. Ce илашев ge-камноџ од колешше ќе бидашиообразовани од мене.

Во вечернише часови иочнав иовеќе да чииам книш. Mu iu даваше Лили. Пошоа разговарав со Hea 3a ирочишаношо.

*x Kx Xx Ручавме сише заедно. Bo неделен ден. Huuko mu рече:

- Имаеднорабошномесшовотрадинка, Kage шшојаиозна- вам дирекшоркаша. Убаво месшо, негувашелка. За иочешок, мислам дека ќе ши одповара.

Иако јас немав шочна ирешсешава во шшо ќе се сосшои мо-Јаша рабоша, веднаш реков дека сум согласна.

— Тогаш, tiogiowisu ce. Ушре, во осум часош, ќе ше одведам

28 Драгица Најческа шаму. Јас веќе разговарав co дирекшоркаша, — речечичкоми.

Иако He ледав 80 осшанашише членови на семејсшвошо, шшо седеа кај масаша, чувсшвував дека се онерасиоложија. За- молчеа. Ho, jac бев цврсшо решена да сшанам свој човек.

Влеџвавме во дворош натрадинкаша. Срцешо силноми чу- каше. Ми сечинеше дека сише ќетозабележаш шоа. Bo ходникош во иресреш ни излезе млада симиашична невисока жена. Со црна коса и ypHu очи. Се иоздравивме. Влеговме заедно со неа во една иросшорија.

- Верувам, ќе ви ce gouagHe кај нас. Колекшивош е сложен.

Деца немаме иремно!у. Градинкаша е добро уредена, - брзо 360- руваше шаа.

Јасбев шолку збунеша, шшо незнам дали шшо било Upoio- ворив. Се сеќавам дека иошоа ирошешавме низ сише иросшории.

Дека имаше мно! весели развревени деца. Восиишувачки со кои ce заиознавав... Пиевме некој сок...

Бев иримена за неџувашелка. Чувсшвував дека og шој Mo-менш целиош мој живош ќе се измени. Нависшина и шака ce слу- чи. Почнувајќи од облекаша, навикише, времешо во кое иомаѓав во кујнаша.

Брзо ш научив имињаша Ha колешкише и колешше, на ос-шанашише врабошени. Се обидував колку е можно за иомал иџе-риод датоискорисшам искусшвошо од иосшарише иедатози. Сфа-ќав дека односош кон децаша, разбирањешо на нивнише иошре-би кога се одделени од родишелише, и od за иовеќе часови, не е едносшавна рабоша. Ги имаше најразлични. Посебно оние ире-осешливише... Самоако сшекнашдоверба во шебо, ако ше засака-all, ќе можаш да ше ирифашаш.

По неколку недели, со радосш чувсшвував дека иосшеџено ДОЖИВОТНА ЈАМКА 29

10 заземам своешо месшо во шој не голем колекшив. Се иочув-сшвував како долго ga сум рабошела иживеела co шие луЃе.

Чувсшвошо на возбуда, кога ја добив ирваша илаша, не би можела ga io објаснам. Не е шоа само некое самозадоволсшво.

Сиџурносш.

Независносш. Радосш.

Изнакушв mHoty рабоши за јадење и ииење. Приредивме висшинскамала свеченосш. Сише се радуваа заедно со мене. Нај-мно! чичко ми. Одамна He 10 бев видела шолку расиоложен. Па дурии сшринами.

*x Kx Xx He помина многу време, кога Душица почна да размислува како да го реши прашањето со станот. И беше многу тешко да ги напушти тие луѓе. Знаеше, нема да им биде лесно без неа. И нејзе без нив. Се сеќаваше дека мајка il многу и забележа на Вера за Tak-вата постапка. Но, желбата да биде самостојна беше посилна од неа.

Доста време се колебаше дали да ja праша сестра и Вера, сака ли да живеат заедно. Кога тоа и го кажа, Вера реагираше воздржа- но. Разговараа во мал ресторан за тоа. Душица и рече дека смета оти е подобро да живеат во истата соба каде што сега живее Вера.

Но, одговорот гласеше:

- Тоа би било добро, но собата е доста мала. Кога би се смес- тил уште еден кревет и сите други работи што ќе бидат потребни, ќе ни биде сосем тесно. А сега веднаш да бараме некој двособен стан, Ke биде многу скапо. Поработи извесно време, па ќе видиме за понатаму.

- Мамаитато ќе се чудат дека не сме заедно. Ќе мислат --сме се скарале. A и Раде нема да разбере зошто е тоа така, -се реши Jia il

30 Драгица Најческа каже Душица.

Иакои самата не беше сигурна дали повеќе сака да живее са-ма или со сестра, додаде:

— Паичичоверувам дека повеќе ќе се грижи ако живеам са- ма.

--Сегада пробаме така. Па ќе видиме понатаму... ќе ce снајде-ме некако, - Вера остана на своето.

Набргу потоа Душица изнајми многу мала соба, во ниска приземна куќа со двор. Вера и помогна колку-толку да ја среди. И со малку беше задоволна. Се радуваше на секоја ситница.

Набрзо дојде и братот да ја Посети.

— Сите тројца на три страни, - рече малку нервозно Раде.

- Можеби подобро, - рече Душица, без да ја обвини Вера.

--Старите ќе се чудат. Ако сакаш дојди седи Kaj мене. - TOHOT на гласот го издаде. Очигледно и самиот Раде не веруваше дека ќе се согласи. Брзо додаде:

--Отворај очи, ова е Голем град, во него има секаков народ!

- Се разбира, не бери гајле, - рече Душица. - Наминувај по- често.

— Cera така велиш, дури да си најдеш некое момче, после ќе ти пречам, - се пошегува Раде.

- Нема да бидетака. И по нешто 3a јадење Ke ти подготвувам.

Што јадеш, кај јадеш, кој те знае! - му одговори Душица уверливо.

- Имаме менза на работа. Не готват лошо. Се снаоѓам нека- KO.

Ce поздравија и си замина. Нешто He и ce виде расположен.

Таа работа во Милицијата не беше за него! Но тој беше таков, ќе трпи.

Душица имаше поголема среќа. Работата како негувателка во градинка како да беше измислена за неа. Многу ја засака. Брзо се спријатели речиси со сите колешки. Децата, колку и да оптова- ДОЖИВОТНА ЈАМКА 31 pyBaa Ha моменти CO своите палавости, претставуваа вистинска Pa- дДоСТ.

Со Вера се видуваа често. Понекогаш одеа заедно да ручаат.

Таа многу отворено зборуваше за својот личен живот. За своите врски со момчињата. Секоја средба со неа ја разонодуваше. Кај Ду-шица, тие врски со момчињата никако да тргнат. Животот и се све-дуваше на одењето на работа ивраќањето дома. Братим Раде беше многу зафатен со свои обврски. И не сакаше да бидат во негово друштво кога излегуваше со другарите.

Душица полека го средуваше станот што ro изнајми. Kora им кажа на братучедите дека ќе си замине од кај нив, многу се разоча- раа. Но, откако се пресели во станот, дојдоа да ја посетат и да И до- несат подароци. Дури и ce стори како да и завидуваат што е сама.

*x Kx Xx Воградот ce доселија и родителите. Вера, Раде и Душица беа и радосни и загрижени - како и натаму ќе живеат секој свој ЖИВОТ.

Двете сестриво одделни станови. Со помош пак на чичкото Слобо-дан, Раде имаше добиено државен стан. Во него се сместија и мајка им и татко им. Јован и Стефка. Тие се обидоа на почетокот да ја убедат Душица барем таа да се пресели кај нив. Душица не им рече веднаш дека не сака. Одолговлечуваше. Знаеше дека ќе се навик-нат Ha TOA дека итаа веќе има свој сопствен живот. Така и се случи.

Кај чичкото, по вработувањето, сите тројца, Раде, Вера и Ду-шица, одеа ретко. Само посебно ако ги повикаше. Со братучедите се среќаваа на договорени средби B град.

Слободан многу често навраќаше кај Јован и Стефка. Се грижеше со се да бидат снабдени. Дури претеруваше во тоа, да им покаже колку им е благодарен. Беше свесен дека благодарение на

32 Драгица Најческа неговото доаѓање на студииво Б. му се отворила можноста да се за-познае со најнапредните луѓе во времето непосредно пред војната и да се вклучи во антифашистичката борба и Револуцијата. Како првоборец и правник, набрзо дојде до висока функција.

хжжкх За мене иривашниош живош во шоа време шечеше MHOLY моношоно. Дури со здодевно секојдневие. Пешокош вотрадинки- ше, како и во училишшаша, беше еден од највеселише денови. И задечињаша, изанаснеџувашелкише, Ua 3a родишелише, кои ќе гоиоминаш викендош CO своише деца.

Тој иешок речиси сише дечиња cu и беа зеле родишелише, освенедно момченце 0g налолемашатруиа. Toa сшануваше се uo- нервозно. Jac ce обидував дато усиокојам.

- Морасекој моменшда дојде илимајка ши или шашко Ши.

A можеби и двајцаша. CuiypHo се задржале uo иашош. Bo иешо-цише секогаш има најмно! сообраќај. - Му зборував шивко, со мирен!ласито цогалив UO косаша.

Речиси изминуваа иоследнише минуши во кои би шребало да дојде кој било од домашнише ио момченцешо. На влезнаша врашазасшананеицознаш високмлад човек. Тој малку збунешоја иочна реченицаша:

—Jacgojgos tio Горанчо, - рече неиознашиош CO шоиол ири- Јашентлас.

- Чичо Милане, - речиси исшовремено му се обраши Горан имушртнаво иресреш. Очиледномноџ израдуван шшо ќе ce ире-кине шоа неиријашно чекање. Има ли нешшо ионеиријашно од шоа да ше земаш најиоследен одтрадинкаша?

- Прешиосшавувал дека сше Вие восиишувачкаша Души- ua, сиоред шоа како Be ошишаа родишелише на Горан. Tue u geaj-цаша се на uaul, вотрадош каде живеаш нивнише родишели. Ми ДОЖИВОТНА ЈАМКА 33 се јавија јас ga io земам Горан. Тршаши се ga cu доаѓааш со авшо-бус, кој доцнел ири џиоаѓањешо. Зашоа ме замолија да дојдам to Горан. Ние сме иријашели. А и со Горанчо сме добри другари.

Инаку, ијассамиош сум насшавникво училиицие, ново друпрад.

Сешо шоазвучеше уверливо, а и самаша реакција на Горан одеше во ирилогна шоа. Но, jac ceuax ce решив ga iu upugpyxcam и двајцаша.Да осшанам co Hue ce додека недојдашродишелише на Горан. Без шшо било да му кажам на младиош човек, кој рече де- ка се вика Милан, набрзо се облеков и шргнав заедно со Helo и со Горан.

— Можебиби шребало дасе навредам, какода неми 8epyed- ше, - рече Милан, ошкако сфаши дека шршав заедно со Hus. la iu иридружам. Брзо додаде: - но шоа ќе беше шака ако не ми беше иријашно Вашешо друшишво.

- Значи ли шоа дека Ви е иријашно со мене? - ирашав и ласно се насмеав.

— Одирвиош моменш, - иризна Милан и се зацрвени во ли- цешо.

— Тошшнемаме ироблем, - иџактласно се насмеав.

Забележав дека Горан nega во нас co лубошишсешво. Како даисшшуваше дали ние не ce иознаваме 0g иорано и дали не сме uupujauient.

По иашош разбрав иовеќе рабоши за Милан. Токму og waa средба и заедно изминашише иовеќе сшошици чекори, како да се случи неицио необично. Некоја за мене д0шоаш неиознаша сос- шојба. Некое чудесно чувсшво на возбуда, на желба ga ce осшане колку е можно иовеќе co шој човек. Одеднаш ни ce ошворија ду- шише. Сакавме мно! да си кажеме еден на друг. Секој за себе на друшош. Мно!џ ga си кажеме. Се да си кажеме одеднаш. Дали шоа беше влубување?

34 Драгица Најческа Уште од следниот ден Милан и Душица почнаа да се состану- ваат. Чувствуваа потреба од нови средби. Доверување. Од ден на ден чувството на припаѓање стануваше се посилно. Средбите, не- опходност. Никој од семејството и пријателите, а и на работното место, не можеше да сфати колку одеднаш Душица се измени. Се преобрази. Стана сосема друга личност. Почна да се дотерува. Бе- ше зборлива, весела, шеговита. Радоста што ја носеше во себе пре-минуваше на сите околу неа...

Секојдневните средби со Милан како да им беа малку. Се среќаваа по двапати дневно. Навечер одвај се разделуваа. Тие раз-делби се продолжуваа со часови...

Месеците се заредија...

хжжкх Дошрчав кај сесшра ми Вера на рабоша. Ушше од враша иочнавдајатушкам и за малку Ke заилачев 0g радосш.

- Co Миланседоговоривме ga се земеме. И шоа сега брзо.Да се венчаме. Веридбаша да биде деновиве!

Вера ме ucupeipHa.

- Боже, како изгледа швоево лице во овој моменш! Очише ши се рашириле. Зеницише ши блескааш од радосш. Насмеани, зацрвенеши образише! Уснише ши иошрувааш весело кога iu ка-жуваш зборовише. Дури ирацеше неможеш ga iu смириш.

Зборувајќито сешо шоа, Вера ме оддалечи од себе, ушше ед-наш дамитовиди, како WO рече, ирекрасношо лице, иџакме до-ближи и силно ме ирегрна. Не знаеше како да ми искаже колку е среќна иоради мене. Колку неизмерно се радува. Двеше, фашени 3a раце, излеговме од канцеларијаша. Веднаш шршавме ga раз-гледаме какви свечени фусшани uma Hua ipagoul... Како шоа ga не можеше дачека.