ДРАГА МАЈКО - Part 01

ДРАГА МАЈКО:

Ви испраќам мои поздрави. Јас сум во добра здравствена состојба. Мораме - таква е наредбата - да ги запалиме селата, да масакрираме млади, само да ги поштедиме старите и децата.

Но, ние сме гладни.

Со поздрав, Твојот син ЖАН ЛИХУИДИС.

Писмо 22 На М. Кристо Чиопра, Петрило, Аргитеа, Кардица, Тесалија.

Реката Нестор,

13 јули 1913 година.

Почитувани роднини:

Мојот поздрав до тебе. Јас сум добро и се надевам дека сте во добро здравје. Ова е нешто како вистинска војна, а не онака со Турците. Се бориме дење и ноќе и ги изгоревме сите села.

Со поздрав, КАМБАС НИКОЛАОС.

Писмо 23 Независен критски полк,

12-та компанија, На капларот Ем. N. Loghiadi. Леасковики, Епир.

Добрисница, 12 јули 1913 година.

Денеска одговарам на вашите писма од 22 мај и 21 јуни.

Имавме мал ангажман во близина на Струма со бегалците од Кукуш [Кукуш] и Лана [Лагадина]. Пиштолите ги коселе на патот. Не успеавме да го окупираме мостот, кој тие го запалија при нивното повлекување кон Серес.

Ова писмо е испратено од Мехомија.

Поздрав од, E. N. LOGHIADIS.

Писмо 24 До М. Димитри Коскинаки, Скардело, Милопотамо, Ретимо, Крит.

Неврокоп, 12 јули 1913 година.

ПОЧИТЕН БРАТУЧЕК:

Јас сум добро и се надевам дека сте и вие. Ги запаливме сите бугарски села [македонските села поврзани со Егзархиската црква] на нашата рута и речиси стигнавме до старите граници на Бугарија.

Со прегратка, Твојот братучед, С. КАЛИГЕПСИС.

Писмо 25

11 јули 1913 година.

Немам време да пишувам многу; овие работи веројатно ќе ги најдете во весниците. Невозможно е да се опише како се постапува со Бугарите [Македонците поврзани со Егзархиската црква]. Дури и селаните - тоа е месарница - ниту еден град или село не може да се надеваат дека ќе избегнат палење.

Јас сум добро, а и братучедот С. Коловелонис.

Со љубовна прегратка, Твојот брат, Н. БРИНИЈА.

Писмо 26 Бугарската граница,

11 јули 1913 година.

ПОЧИТЕН БРАТ АНАСТАСЕ:

Се надевам дека си добро. Не грижи се, во ред сум. Имавме многу ангажмани, но Бог ми го поштеди животот. Се скаравме кај Неврокоп и зедовме 22 топа и многу плен. Никаде не можат да ни се спротивстават, трчаат насекаде. Ние ги масакрираме сите Бугари [Македонци поврзани со Егзархиската црква] кои ни паѓаат во канџите и ги палат селата. Нашите тешкотии се без зборови.

Твојот брат, Николас АНГЕЛИС.

Те прегрнувам и ја бакнувам раката на татко ми.

Писмо 27 Доброунци,

13 јули. 1913 година.

ПОЧИТЕН БРАТ:

Сите села овде се бугарски [македонски села поврзани со Егзархиската црква], а жителите бегале бидејќи не сакале да се предадат. Ги запаливме сите села и ги искршивме - нечовечки бизнис; и морам да ти кажам брате дека ги стреламе сите Бугари [Македонци поврзани со Егзархиската црква] што ги земаме, а ги има во добар број.

Со прегратка, Твојот брат, Ал. Д----ГЕАС. (Нечитливо.)

Писмо 28 Баница [Баница], 11 јули 1913 година.

Драг мој ЛЕОНИДАС:

Не можам да најдам хартија да ви пишам, зашто сите села овде се изгорени и сите жители избегаа. Ги палиме сите нивни села, а сега не сретнуваме жива душа. Морам да ви кажам дека сме блиску до старите граници на Бугарија. Ја окупиравме цела Македонија освен Тракија.

Сакам веднаш одговор.

Ова е мојата адреса, ДЕТЕР ЃОРГИ КОРКОЦИ,

19-ти полк, 3-ти баталјон, 11-та чета, 7-ма дивизија - каде и да сме.

Следниот извештај го дал еден млад руски офицер кој го посетил поширокиот регион Кукуш. За поручникот В. Лебедев не се знае многу, освен дека тој бил офицер за врска во француската војска на фронтот во Солун, или поточно на македонскиот фронт. Малку се знае за него бидејќи практично е невозможно да се идентификува овој млад човек само врз основа на заедничко руско презиме. Впрочем, тоа е ирелевантно, исто како и фактот што тој употребил неколку различни имиња за да ги опише „Македонците“. Но, треба да се напомене дека луѓето со кои контактирал сите се нарекувале Македонци.

Важно е да се напомене дека овој опис ни доаѓа од сведок со остро чувство за набљудување и богатство на изразување.

Дополнително, како што и самиот истакна, одлично ги разбирал луѓето и затоа ни ги дал нивните приказни како дополнување на она што го видел и опишал себеси. Очигледна е и неговата вистинитост, испреплетена со неговото човечко сочувство за страдањата на Македонците, жртви на двете балкански шовинистички страсти од најдолниот вид, толку типични за времето. Тој беше набљудувач без предрасуди.

Неговото сведоштво е редок и високо ценет извор на информации, а во исто време и со неоспорна историска автентичност. Неговите извештаи се историски документ за последиците од двете балкански војни во Македонија воопшто и за страдањата на македонскиот народ особено. Тоа е од особено значење за грчката окупирана Македонија, бидејќи драматичните настани што се случија во регионот на Кукуш се од сличен карактер со оние што се случија во јужните региони на Македонија до јуни 1913 година, а кои беа окупирани од бугарската армија. .

Тоа е ретко сведоштво, бидејќи жителите на Кукуш, по тие два страшни дена во јуни 1913 година, кога местото беше изгорено, веќе бегајќи преку линијата на фронтот, не можеа ниту да ги видат ниту да ги опишат урнатините и пустошот што следеше по повлекувањето на Бугарите и доаѓањето на грчката војска.

Подоцна можеа да раскажуваат само за животот во постарите денови. До декември 1915 година, кога нашиот патник го прошета овој регион, фронтот Солун веќе беше воспоставен кај Кукуш, минувајќи низ овој регион на Македонија по тогашната српска и грчка меѓународна граница.

Тој е исто така автентичен бидејќи прикажува ситуација речиси непроменета од јуни 1913 година. Доаѓа само две години подоцна по катастрофата што го снајде овој регион, чии етнички карактеристики никогаш повеќе немаше да бидат исти.

Има нешто посуштинско: тоа е фактот дека таму владее само земјата, плодна и убава, но опустошена и ненародна. Тоа беше резултат на нововоскреснато, средновековна природа, напори за освојување.

Грчките колонисти ќе ги населат овие делови посистематски десет години подоцна и тоа требаше постепено да внесе нов живот во пуста земја. Затоа оваа глетка што ја виде и толку живо ја опиша имаше толку застрашувачки ефект врз умот на Лебедев. Уништена земја, земја без луѓе пред самите порти на Солун може да се види дури и во овие денови; глетка која го буди истото морничаво чувство кај секој непристрасен минувач, кој не мора нужно да биде Македонец. Сето тоа беше директен резултат на двете балкански војни, кои барем за Кукуш беа династички освојувачки војни и кои многу соодветно може да се наречат војни за истребување.

Има една реченица која особено ни го привлекува вниманието.

Во него Кукуш е опишан како „гнездо на комити“ (востаници).

Лебедов очигледно го земал од друг извор. Напишано од кој?

Контекстот и начинот на кој е напишано сугерираат дека сигурно бил грчки извор. Ако зборуваме поточно, тоа мора да било токму такво место за грчките шовинисти. Од нивна гледна точка, нивните планови и интереси, нормална процедура беше да се опише како таква. Беше неопходно морално да се оцрни жртвата пред неговото освојување и уништување за да се оправда делото и во очите на сопствената нација и во очите на другите: жртвата требаше да биде етикетирана на пежоративен начин. Тоа го правеле освојувачите и владетелите ширум светот, и пред и по балканските војни. Грчките шовинисти често го користеа овој погрден израз за да ги опишат македонските партизански села во последната војна, до 1944 година, преправајќи се дека заборавиле дека модерна Грција е дете на грчката антитурска револуција.

Времињата се менуваат, а и владетелите. И сепак, Кукуш не беше „гнездо на комити“, туку македонско револуционерно гнездо, и едно од многуте. Имаше важна улога во македонското просветителско движење уште од времето на Димитар Миладинов. За време на Илинденското востание во 1903 година дал повеќе од 200 доброволни востанија. Тоа е и родното место на Готче Делчев, а од четворица Македонци делегирани во Османлискиот парламент, двајца биле од овој крај, Димитар Влахов и Христо Делчев.

Кукуш имаше добро организиран и развиен образовен систем, читална со богата библиотека, десетици млади луѓе со високо образование: професори, доктори, инженери, економисти и правници. Сите тие се школувале во Европа, Русија, Цари Град

(Константинопол) и Бугарија. Имаше многу значајно место во општествениот живот и историјата на македонскиот народ. Но, сето ова важи само до несреќните денови на 20-ти и 21-ви јуни

1913 година.

Следниот избор на извадоци се преземени од публикацијата „En Macedoine avec l’armée francaise. Impressions d’un officier Russe“, сочувана во париска библиотека.

„Мојот водич е задоволен што може да зборува руски со мене и што разбирам македонски. Овде сме веќе на местото каде што изгоре се. ..Невозможно е да се лоцира ниту едно село кое не е изгорено. Сите села изгореа. Во овој регион Грците ги запалија, бидејќи населението беше словенско. Бугарите (бугарската војска- М.П.) го направиле истото со селата кои биле населени со Грци [Македонците поврзани со Грчката Патријархска црква]. Некогаш тоа беа Србите, на други места Турците.

..(трите точки на Лебедев - М.П.) Македонците трпеа грабежи и уништувања насекаде. Нивите се претворија во необработена земја; урнатините се обраснати со плевел; нема живот.

Дали е ова ослободителна војна? -Воздивнувајте народот, додека сè е изгорено и ограбено, целото население протерано, бегало или отфрлено. Подобро ни беше за време на турското владеење.

Селцето немало повеќе од 30 до 40 куќи: Да, тие мора страсно да се придржувале на својата религија, бидејќи такви храмови изградиле за време на турското владеење. Но, денес дојдоа ослободителите. Ги протераа луѓето и ги запалија селата.

Црквите се речиси уништени, дури и штркот ја напушти камбаната. А сепак црквата не е пуста. На восокот околу олтарот се лепат мали монети и во светилката со икона секогаш има масло.

Ни доаѓа овчар од блиското пасиште.

-Немаме свештеник - рече тој. Свештеникот побегнал заедно со селаните во 1913 година, но црквата е секогаш црква. Еве ние доаѓаме, носиме иконски кандила и се молиме на Бога.

-Но кој си ти?

-Ние сме Македонци, Грци Македонци. А земјата е турска.

-Што мислиш?

-Тоа му припаѓа на турскиот бег кој замина пред војната. Тој е во Истанбул, но дава се од себе да наплати за се, дури и за тревата. Скапо ни наплаќа.

-А кога сè уште беше селото, чија беше земјата?

-Тоа отсекогаш било негово.

-Но кажи ми, драг пријателе, кој го изгоре селото?

-Тоа беа Грците. Го запалија. Многу е лошо, го запалија селото, селаните беа избркани, многу е лошо.

Влегов во гробиштата на црквата. Мали мермерни крстови ги обележуваат гробовите. „Еве лежи...“ „Тука лежи Михаил Танчов“. На секој крст натписот започнува со овие зборови, а оваа фраза ја најдов на сите црковни гробишта што ги посетив од Вардар до Галик.

Големиот град Кукуш е во урнатини. Белиот манастир Св.

Ѓорѓи, заштитникот на Македонија се издига од ридот што доминира над градот. Овој манастир е вистински скапоцен камен, вистинско чудо на македонската уметност. За време на празниците и семејните гозби за заштитниците доаѓаа да се молат од секаде: Бугари, Грци, дури и Турци. Порано, за време на турското владеење, тоа никому не му пречело. Но, денес работите се сменети.

Кукуч бил богат град, населен со 8.000 Бугари [Македонци поврзани со Егзархиската црква] и 20.000 Турци. Бугарите победиле и го освоиле (Бугарската војска по Првата балканска војна - М.П.) Кога дошле во близина на градот Турците избегале за Турција. Бугарите им ја зедоа земјата. Го држеа Кукуш 8 месеци под окупација и потоа започна братоубиствената војна, односно Втората балканска војна. По битката за Кукуш целото население побегнало и отишло во Бугарија по бугарската војска. Новите освојувачи, Грците, го запалија ова „гнездо на комити“. Малку куќи беа поштедени:

џамијата и празните турски бараки, мизерни сини и жолти.

Македонците веруваат дека правдата ќе биде задоволена, дека ќе триумфира над неправдата, но јас навистина се сомневам дека оваа нивна желба ќе се оствари. Македонија ќе продолжи да биде уште долго време земја на тагата и смртта.

Во сите села и населени места во кои се уште има траги од зачуван живот, може да се види истата глетка. Бегалци, секогаш и секаде. Бегалци меѓу кои најочајни се Циганите, кои отсекогаш воделе живот на скитници, а кои сега дошле овде да се сместат меѓу урнатините. Пустите села се населуваат со бегалци кои би направиле се, било за грчкиот трговец во Солун или Атина или за турскиот бег кој сега живее во Истанбул.

ЗАБЕЛЕШКА: Морам повторно да нагласам дека во Македонија во 1913 година немало грчки, бугарски или српски села како што се повикуваат авторите на извештајот на Карнеги. Мнозинството од домородните луѓе кои живееле во Македонија пред грчката, српската и бугарската окупација биле Македонци. Меѓу Македонците живееле и турско, албанско и влашко малцинство.

Единствените Грци кои живееле во грчката окупирана Македонија биле колонистите кои грчката држава ги населила таму по окупацијата и поделбата во 1913 година.

ИЗГОРЕНИ СЕЛА Списокот на опожарени села што следи ќе се утврди дека е точен, во смисла дека не вклучува села што не биле изгорени.

Но, тоа е далеку од комплетно, освен во областа Кукуш и Струмница.

Многу други села беа изгорени, особено во областите Сере и Драма. Во многу случаи не успеавме да го откриеме точниот број на куќи во едно село. Ќе се забележи дека списокот вклучува неколку турски села на бугарска [окупирана] територија запалени од Грците и неколку села запалени од Србите [Србите]. Меѓутоа, огромното мнозинство од селата се бугарски [македонски] села запалени од грчката војска во нејзиниот марш кон север.

Бројот на опожарени села вклучени во оваа листа е 161, а бројот на изгорени куќи е приближно 14.480.

Проценуваме дека бројот на куќите што Грците ги изгореа во втората [балканска] војна не може да падне од 16.000.

Бројките што следат по имињата го покажуваат бројот на куќи во секое село.

Округ Струмница Единаесет бугарски [македонски] села запалени од Грците, со број на куќи во секое:

Дабилија (50), Новосело (160), Велиуса, Монастира, Сврабите, Попчево (43), Костурино (130), Раборци (15), Чам-Тчифлик (20), Балдевци (2), Зубово (30).

Девет турски села запалени од Грците: Амзали (150), Гечерли (5), Чанакли (2), Ново-Махала (2), Еднокуково (80), Секирник (30), Соучица (10), Свидовица (10), Борисово (15).

Две патријаршиски села: Мокрени (16), Макриево (10), со три четвртини од градот Струмница, околу 1.000 куќи и дуќани.

Севкупно, над 1.620 куќи.

Округ Петриц: Четиринаесет села изгорени од Грците:

Чарбаново, Брезница, Мураски, Митиново, Орманли, Мичнево, Старочево, Клуч, Коњарене, Каларево, Микрево, Габрене, Скрит, Смоларе, (последните две делумно).

Област Раслог: Добриништа (298).

Округ Горна: Џумаја, Симитли, Долно-Сучица, Србиново (200)

(последен опожарен од Грците по потпишувањето на Букурешкиот мировен договор).

Округ Мелник: Шеснаесет бугарски [македонски] села запалени од Грците: Спатово, Макрикостеново, Склаве (30), Свети-Врач (200), Ливоуново (60), Долни-Орман (90), Чифлицитет, Препетчено (20). ), Капотово, Кромидово, Харсово (100), Долна-Оумица, Хотово, Спатово (16), Спанчево (30), Отово

(60).

Област Неврокоп: Седум бугарски [македонски] села запалени од Грците: Долна-Броди (300), Либијачово (400), Кара-Кеуи (40), Годлево, Тарлис (10), Обидин, Чам-Чифлик (и десет куќи во градот Неврокоп) (исто така турското село Копривник (100).

Солунски округ: Бугарски [македонски] села изгорени од Грците: Негован, Равна, Богород.

Област Зилијахово: бугарски [македонски] села изгорени од Грците: Скријево, Либечово. Калапот (делумно), Алистратик

(делумно), Гуреџик.

Округ Кукуш: Четириесет бугарски [македонски] села изгореа од Грците: Кукуш град 1.846 куќи, 612 дуќани, 5 воденици.

Иџилар (70), Алиоџалар (50), Голијабаче (40). Саламанли (15), Амбар-Кеул (35), Караја-Кадар (25), Алчаклиш (13), Шешлово (30), Стресово (20), Чикирлија (15), Ирикли (20), Грамадна (100), Алексово (100), Морарци (350), Рошлево (40), Мотолево (250), Планица делумно (180), Ниманци (40), Постолар (38), Јенско (45), Куџумарли (30), Биглирија (18) , Казаново (20), Драмомирци (115) делумно, Гавалнци (45), Крецово (45), Михаилово (15), Калиново (35), Цигунци (35), Харсово (50), Новоселени во дел (20), Маловци (20), Вригитурци (15), Гарбахел (30), Хајдарли (10), Даутли (18), Тхтемница (40), Рајахово (150) делумно, Гола (15).

Во сите 4.725 згради.

Округ Дојран: Единаесет бугарски [македонски] села запалени од Грците: Акањели (150), Дурбали, Николиц, Патарос, Сурлево, Попово, Хасанли, Брест, Владаја, Димонци, Ратарци.

Округ Демир-Хисар: Пет бугарски [македонски] села изгорени од Грците: Кручево (800), Кирчево (180), Червишта (170), Германски (80), Џута-Махала.

Округ Сер: Шест бугарски [македонски] села изгорени од Грците: Дутли (100), Ореховац (130), Дреново, Моклен, Фрухтани, Баница (120).

Округ Гевгели: Петнаесет бугарски [македонски] и три влашки села изгореа, главно од Грците, но во два случаи од Србите [Србите]: Сехово, Шлопенци, Матчуково, Смол, Бајалци, Марвенци, Ореховица, Смоквица, Баленциков, Браји. , Костурино, Муин, Стојаково, Фурца, Охани, Хоума (влашки), Лонгунца (влав).

Во овој момент е важно да се забележи дека македонскиот народ не кренал оружје против напаѓачките сојузнички војски (грчки, српски и бугарски). Наместо да им се спротивстават, Македонците ги пречекаа сојузничките војски и всушност им помогнаа да ги иселат турските сили од Македонија.

Злосторствата извршени врз цивилното население во Македонија, вклучително и палењето на селата, беа едноставно ладен чин на геноцид извршен за да се искорени македонското население со цел да се направи простор за грчката колонизација.

„АНАСТАСИЈА ПАВЛОВА, вдовица од Гевгелија.

Непосредно пред избувнувањето на втората [балканска] војна, престојував со ќерка ми, учителка во селото Боиница. Една грчка госпоѓа дојде од Солун и им подели пари и униформи на Турците од тоа место шест-осум дена пред избувнувањето на втората [балканска] војна. Таа ги повикала и Бугарите [македонските парохијани на Егзархиската црква] од селото и им рекла дека не смеат да замислуваат дека ова село ќе и припадне на Бугарија. Таа го повикала бугарскиот свештеник [егзархиски свештеник] и го прашала дали ќе стане Грк. Тој одговори „сите сме Бугари [Македонци кои припаѓаат на Егзархиската црква] и Бугари [Македонци кои припаѓаат на Егзархиската црква] ќе останеме“. Имаше некои грчки офицери со оваа госпоѓа кои го фатија свештеникот за брада. Тогаш на луѓето што стоеја, околу педесет, им ги врзаа рацете зад грб и беа тепани од војниците. Им било кажано дека мора да потпишат писмена изјава дека ќе станат Грци. Кога одбија да го направат тоа, сите беа однесени во Солун. Кога ги немаше мажите, војниците почнаа да ги навредуваат жените од местото, тројца војници обично на една девојка. [Таа именуваше неколку случаи на кои била сведок.] Војниците навреме дојдоа во мојата куќа и ме прашаа каде е ќерка ми. Реков дека е болна и дека мора да оди во Гевгели. Тие инсистираа да ја донесам кај нив.

Грчкиот учител од селото, Христо Попаров, кој бил со војниците, бил најнавредлив од сите.

Ми се заканија дека ќе ме убијат ако не ја произведувам.

Војниците потоа влегоа во собата и ме претепаа со кундаците од пушките и јас паднав. „Сега“, рекоа тие, „тие им припаѓаш на Грците, твојата куќа и се што е во неа“, и тие ја ограбија куќата. Потоа дојдоа шеснаесет војници и повторно ја повикаа ќерка ми, а бидејќи не ја најдоа, ме искористија мене. Бев затворен во сопствената куќа и никогаш не останав сам. Четири дена пред војната ми дозволија со двајца војници да одам со железница во Гевгели за да ја донесам ќерка ми. Таа навистина беше во селото Џавато. Во Гевгели, војниците ми дадоа дозвола да одам сам во селото да ја донесам. Надвор од селото сретнав пет грчки војници, кои ме поздравија цивилизирано и побараа веста. Одеднаш пукаа со пушка и викнаа: „Застани, старица“.

Потоа испукаа шест куршуми за да ме исплашат. Побрзав и влегов во селото непосредно пред војниците. Ми ги врзаа рацете, почнаа да ме тепаат, ме соблекоа и ме фрлија на земја.

Некои српски војници беа во селото и се мешаа со Грците и ми го спасија животот. Ќерка ми беше скриена во селото и виде што се случува со мене и излезе да истрча да се откаже, за да ја спаси мајка си. Таа одржа говор пред војниците и рече: „Браќа, кога работевме толку долго заедно како сојузници, зошто ја убивате мајка ми? Војниците само одговориле дека и неа ќе ја убијат. Потоа им го покажав пасошот што ми беше даден во Боиница. Не можам да читам грчки и не знаев што има на него.

Се чини дека она што беше напишано таму беше „Ова е мајка која треба да оди да ја најде својата ќерка и да ни ја врати назад кај нас“. Грчките војници тогаш видоа дека се бараше мојата ќерка, а не јас, а ќерка ми извика: „Сега се изгубив“. Војниците ми понудија избор да останам во селото или да одам со ќерка ми во Гевгели. Се молев да не остават сами заедно каде што бевме до сабајле и на тоа се согласија. Ноќта побегнав со ќерка ми, која се маскираше во машка облека, на место оддалечено два часа, кое беше окупирано од бугарски војници. Потоа отидов сам во Гевгели и веднаш потоа избувна втората војна.

Бугарите го зазеле градот и потоа се повлекле од него, а Грците влегле во него. Во моментот кога влегоа, почнаа да убиваат луѓе неселективно на улица. Еден човек по име Антон Бахарџи беше убиен пред мои очи. Видов и една Гркинка по име Хелена како уби богат Бугарин [Македонец кој припаѓа на Егзархиската црква] по име Хаџи Тано со својот револвер.

Друг, чие име не знам, бил ранет од војник. Следеше паника во градот и општ лет. Надвор од градот сретнав голем број грчки војници кои со себе имаа шеснаесет бугарски [македонски припадници на Егзархиската црква] девојки како свои затвореници. Сите плачеа, неколку беа соблечени, а некои беа облеани во крв. Војниците беа толку многу зафатени со овие девојки што не ни се мешаа и ни дозволија да избегаме покрај нив. Кога го преминавме мостот на Вардар, видовме оставени мали деца и едно девојче кое лежи како мртво на земја.

Коњаницата доаѓаше зад нас. Немаше време да се помогне. Се водеше долга битка и можевме да го слушнеме топот, но никој не пукаше врз нас. Осум дена бегавме во Бугарија и многумина загинаа по пат. Бугарските војници ни дадоа леб. Ја најдов ќерка ми кај Самаков. Моја единствена утеха е што ја спасив нејзината чест“. (Стр. 304, 305) Џорџ Ф. Кенан. „Другите балкански војни“ Истражување на донацијата Карнеги од 1913 година во ретроспектива со нов вовед и размислувања за сегашниот конфликт. Вашингтон, ДЦ: Карнеги донација за меѓународен мир, 1993 година.

Денационализирање на Македонија Со Договорот од Лозана во јули 1923 година, грчко-турската војна заврши. Грција и Турција потпишаа договор за размена на население користејќи ја „религијата како основен критериум за националноста“. (Стр. 120, Ричард Клог, Кратка историја на модерна Грција)

Изданието на списанието National Geographic од ноември 1925 година најдобро ја илустрира големината на човечкиот бран, дрскоста на грчките и турските власти и целосното непочитување на човечкиот живот.

„Најголемиот пат во историјата, трагедијата го следи Блискиот Исток додека Грција и Турција разменуваат два милиони свои луѓе. ...1922 година започна она што може да се нарече најголемото, најспектакуларното патување во историјата -задолжителното преселување на два милиони христијани и муслимани преку Егејското Море“. „...почетните епизоди на драмата за размена беа изведени во придружба на пукањето на топовите и штракањето на митралезот и со поставките посочени од пламенот на холокаустот во Смирна“. (Страница 533, Мелвил Чатер, National Geographic, ноември 1925 година)

„Удар на пенкалото прогонува 3.000.000 луѓе. Слободно може да се каже дека историјата не содржи повонреден документ.

Никогаш досега во светскиот долг натпревар на фолк-скитање немало 2.000.000 луѓе - и секако не помалку од 3.000.000 ако ретроактивната клаузула е можна за целосна примена - биле протерани и повторно усвоени со удар на пенкалото“ (страница 569, National Geographic , ноември 1925 година). „Дури и да се смета како доброволно патување наместо задолжителна размена, движењето би било без паралела во историјата на емиграцијата“. „Може само да се додаде дека историјата никогаш не создала документ потежок за извршување. За да се намалат овие тешкотии, разменливоста се заснова на религијата, а не на расата. Поради петвековната турска доминација во Грција, сложеноста во одредувањето на расниот статус на поединецот честопати е таква што ќе го расплаче пописникот“. (страница 570, National Geographic, ноември 1925 година)