МАКЕДОНСКИТЕ БЕГАЛЦИ ВО ДАНТЕВИОТ ПЕКОЛ

МАКЕДОНСКИТЕ БЕГАЛЦИ ВО ДАНТЕВИОТ ПЕКОЛ

„Тоа беше страшно! Не можевме да јадеме откако ги видовме страшните слики во камповите“, заклучија претставниците на ОН.

Лусиен Крамер напиша: „Кога бевме сведоци на мизерната ситуација со бегалците во Бугарија, мислевме дека сме во еден од круговите на пеколот на Данте. Ова беше навистина скандал за Европа што не можеше да се толерира...“ Ова беше напишано во септември 1925 година и беше објавено од меѓународно списание кое ја опишува бегалската драма на илјадниците Македонци тероризирани во Грција пред да побараат засолниште во Бугарија. Уште подраматични беа изјавите на Проктер и Тиксје од делегатите на Меѓународното биро за труд од Народното здружение. Проктер и Тиксје рекоа: „Не можевме да поверуваме што видовме со свои очи за време на нашата посета. Беше страшно! Бевме толку згрозени што не можевме да јадеме или да се смириме од она што го видовме во бегалските кампови“. Нивните изјави се испратени до меѓународната организација.

Тероризирани од грчките власти во сопствената татковина каде што живееле со векови, во периодот од 1923 до 1928 година околу 33.000 Македонци заминале во Бугарија, а околу 10.000 заминале во Кралска Југославија. Нивните маки за жал не завршија со нивното заминување. Напротив, нивните маки и страдања продолжија да ги следат.

Откако ги добиле потребните документи за заминување, македонските семејства биле собрани во голем број и им било кажано да чекаат на железничките станици специјални товарни возови за да ги земат и да ги превезат до граница. Така пишува Тодор Христов Симовски во својата книга „Населени места во Егејска Македонија“, „И кога најпосле пристигнаа возовите да ги земат депортираните и да ги однесат на другата страна на границата каде што се нивните неволји и нивните трагедии.

требаше да заврши, почна нов вид на страдање. Почнаа да се мачат поради неизвесноста на нивната иднина, која во пракса беше понеподнослива и потешка за поднесување...“ Повеќе за ова беше напишано во написите во весникот „Илинден“ што ги објавуваа Македонците во Софија. Меѓу другото, беа интервјуирани и македонските бегалци, па дури и бугарските власти одговорни за нивно транспортирање до нивните дестинации. Тие го раскажаа своето искуство и многумина рекоа дека по заминувањето од Грција се надеваат дека конечно ќе им завршат неволјите, особено мачењето.

Во својот извештај од август 1924 година, Д. Динев, член на Националниот комитет на македонските здруженија, напиша:

„...бегалските семејства пристигнуваа во Свиленград околу 1 до 1:30 по полноќ. Тие прво биле дезинфицирани, а потоа вакцинирани, а потоа биле однесени во камп каде останале од три до десет дена. Бегалците беа исцрпени, а многумина беа болни. Ниту еден убав збор не беше кажан од нив. Тие беа изложени на летното сонце, ветерот и дождот во отворените кампови. Не им беше дозволено да влезат во касарната за карантин, дури ни болните или мајките со мали деца…“ По пристигнувањето на почетната железничка станица, исцрпените бегалци беа одвоени и испратени на различни места во Бугарија. Тие страдаа уште повеќе за време на овие долги патувања. Така се вели во изјавата дадена на 11 јули 1924 година, „...на неколку места меѓу Бургас и Месимврија сретнавме групи бегалци кои беа во лоша состојба и властите одговорни за нив се грижеа за сè друго освен за луѓето… ” Бугарските власти не се грижеа за бегалците како што треба туку ги оставија сами. Поради нивната исцрпеност и глад, многумина беа склони кон секакви болести. Тоа е потврдено во телеграмата што д-р Талев ја испратил на 25 јули 1924 година до Министерството за внатрешни работи и до Националниот комитет во која напишал „Дознав дека сите бегалци испратени во Бугарија биле заразени со маларија ... Долгиот пат и гладот ги исцрпиле. Бев многу тажен кога ги гледав како умираат од маларија…“ Бугарските власти навистина не биле загрижени за македонските бегалци, како што покажа записникот на годишниот Национален комитет, кој беше составен во извештај на Македонското друштво за време на состанокот одржан на почетокот на февруари 1926 година. На тој состанок беше заклучено дека, „Бегалците пристигнаа без облека, гладни и исцрпени. Се надеваа дека овде во Бугарија ќе бидат слободни и добро згрижени. Ќе има крај на нивното ропство и на нивното физичко и ментално страдање, тие ќе бидат пречекани и прифатени како браќа и сестри и, барем, ќе има привремени места за нивно сместување. Но, кога пристигнале на железничката станица во Свиленград, официјалните власти ги пречекале на многу непријатен начин. Нивната средба веднаш ги олади надежите што ги имаа пред да ги напуштат своите домови. Нивните надежи брзо се претворија во безнадежност кога се соочија со бугарската реалност... Наместо да им покажат братско сочувство, бугарските власти беа целосно незаинтересирани и тотално рамнодушни кон нив. Дури и локалното население ги гледаше како да се „вонземјани“ и ги третираше како „варвари“, кои штотуку биле интернирани во Ловечко...“ Комитетот констатира дека бегалците навистина биле заразени со разни болести во негостопримливите места во Бугарија.

Извештајот продолжува: „...Сиромашните патници беа болни, гладни и во очај, зрели за болести да ги соберат. Бројот на загинати беше 20 проценти во регионот Пловдив и 80 проценти во регионот Русен...“ Овие кутри Македонци неизмерно страдаа во Грција и го преживеаја грчкиот терор само за да ужасно умрат во Бугарија поради запоставување. Бугарските власти, кои во Бугарија ги прифатиле како роднини, очигледно не им ја пружиле потребната помош. Иронично, има Бугари кои до ден денес тврдат дека Македонците се Бугари.

Драмата што ја доживеаја овие македонски бегалци не остана незабележана од светот. Во својата книга Андре Урбејн напиша: „Привремено сместени во училишта, железнички станици, викендички, шатори итн., бегалците стануваат лесен плен за болести. Тие беа слаби од претходно мачени. Бидејќи имало недостиг од плодна земја за обработување, многу бегалци биле испратени во неплодните калливи земјишта во Бургас, неплодна област зафатена со маларија. Бројот на загинати во таа област беше навистина запрепастувачки и застрашувачки. Околу 69 отсто од бегалците населени во таа област починале во рок од две години…“ МНОГУ БЕГАЛЦИ ВО БУГАРИЈА СЕ СВРТУВААТ НА ПИСАЧЕЊЕ Иселените Македонци од Егејска Македонија не ги смениле пасошите; сакаа да си го задржат македонскиот идентитет За време на едно интервју, Здравка Итева рече: „Баба ми умре со зборовите: „Кај нас... во нашиот регион...“ Таа пристигна во Бугарија во 1890-тите и почина во 1973 година. Никогаш не го прифати својот дом во Бугарија, секогаш мислеше на тоа. како привремен. Татко ми беше ист. Мајка ми велеше „Каде да одам за да ме примат како Македонец?“ Татко ми не сакаше да го смени пасошот; сакаше да ја задржи својата националност. Без бугарски пасош не можеше да ги посети нашите роднини во Скопје. Многупати се обидувавме да го убедиме да извади нов пасош, но тој секојпат одбиваше. Честопати велеше, особено на мајка ми: „Има ли лимонада во ова шише?“ „Да, тоа е лимонада“, одговараше мајка ми. „А ако ја смените плута, ќе биде ли уште лимонада?“ Ова беше предупредување за нас, неговите деца, за брат ми и мене дека и да се сменат работите во животот, ние сè уште сме исти... Македонци...“ Вака се сеќава Здравка Итева, потомок на бегалците од Скрижево и Бапчор. По потпишувањето на Конвенцијата за размена на населението меѓу Грција и Бугарија, нејзиното семејство било протерано во Пиринска Македонија. За време на социјалистичката ера во Бугарија работела како уредничка на детско списание. Таа сега е во пензија и живее во Софија. Итева ја преживеа истата драма многу Македонци во Бугарија ја преживеаја и ја носеа таа драма во својата душа. Тие постојат во два света, во нивното минато каде што се нивните корени и во сегашноста каде што живеат сега. Зборува со голема емоција кога зборува за своето минато, враќајќи се многу години наназад и ја раскажува секоја приказна што ја памети од нејзината баба и мајка и од дедо и татко. Таа повторно и повторно ги раскажува овие приказни како дел од животот што го живеела во далечното минато. Ја отвори душата за сите да ја видат и почувствуваат нејзината драма.

„Чувствувам органска потреба да ги задржам моите врски со моето минато недопрени. Имам потреба да се сеќавам на моите роднини кои живееле и живеат низ цела поделена Македонија.

Оние кои беа протерани во Бугарија од Егејска Македонија се потомци на браќа и сестри. Некои се роднини на дедо ми и баба ми. Некои сè уште живеат во Грција. Се видовме за прв пат пред дваесет години. Имам силна емотивна врска со тие луѓе.

Таму го слушам плачот на баба ми, на дедо ми, на мајка ми, на татко ми. Тоа е нивното родно место. За жал, полека, малку по малку, почнувам да чувствувам дека тие врски се распаѓаат.

Зошто? Затоа што има граница меѓу нас и затоа што некои ми велат дека сум „ова“ или „јас сум она“…“, додаде Итева.

„Тоа е интимна работа, како некој се чувствува“, продолжи таа.

„Оние што се како мене се испружени на крст. Припаѓам и на минатото и на сегашноста. Моето минато е поврзано со тие луѓе, кои се Македонци, кои биле Македонци. Самиот сум Македонец. Во исто време и припаѓам на оваа земја, тука се школував, средно училиште, факултет, специјализација... Се омажив за Бугарин. Кога се мажев не го прашав дали е Македонец или Бугарин, Американец или нешто друго. Не беше загрижен ниту дали во мојот пасош, мојата националност е македонска. Мојот син е роден овде, во Бугарија; се школувал во овдешните училишта. Се чувствува Бугарин. Морам да зборувам со него на еден начин и со моите роднини, кои понекогаш ме посетуваат, на друг начин“.

Прашањето на која националност припаѓа е јасно човечко прашање кое секој поединец мора да го разгледа за себе. За жал, постојат моќи, особено политички сили, кои имаат тенденција да ја одредуваат „нечија националност“, врз основа на интересите на моќните и понекогаш без оглед на тоа како се чувствува обичниот народ. Кога се создаваат цивилизации, емоционалните приврзоци се игнорираат и сите оние кои имаат политички или национални разлики се принудени да страдаат по диктат на помоќните.

Итева особено истакна дека македонскиот јазик е самостоен јазик, а не дијалект на бугарскиот јазик. Доказ за тоа покажала во монографијата на селото Бапчор напишана на македонски јазик. Според Итева, ако книгата била напишана на бугарски јазик, не би можела толку силно да ја изрази суштината на животот на луѓето што живееле во тоа село сместено во егејскиот дел на Македонија. Еве што рече таа, „Македонската фраза, акцентот, вокалниот звук, фонетските и лексичките разлики... сето тоа го прави јазикот посебен јазик“. Таа добро ги познаваше и македонскиот и бугарскиот јазик и можеше да сфати дека се слични, но не исти. Со други зборови, таа можеше сама да сфати дека македонскиот јазик не е дијалект на бугарскиот јазик. Исто така, уште нешто што таа требаше да запомни е дека историски македонскиот народ живеел во Македонија и го зборувал истиот македонски јазик што го зборува денес, многу пред бугарските племиња, турски народ, да мигрираат на Балканот.

Друга интересна работа што ја спомна Итева е нејзиното дружење со Атанас Далчев во 1970 година. Далчев беше познат бугарски поет, но Македонец по потекло. Ова беше време кога бугарските лингвисти бараа „различни причини“ за да го негираат македонскиот јазик.

Вака рече Итева, „Далчев во тоа време стоеше на врвот на бугарското скалило на поезијата. Беше вистински господин. По дух беше аристократ и благородник... Немаше никој со кого би можел да го споредам. Еднаш отидов во Скопје каде што Гане Тодоровски ми даде една од неговите македонски книги да ја однесам кај Далчев. Никогаш никому не сум кажал за ова. Не знаев како следбениците на Далчев ќе ја прифатат книгата на Тодоровски, но фактите се факти. Ја зеде книгата, ја отвори, ги стави големите очила и почна да чита. Во еден момент тој почна да чита на глас, по што рече: „Ова е одлично; Ова е одлична поезија, вистинска поезија...“ Па јас реков: „Атанас, другите луѓе што ја читаат велат дека ова звучело како поезија напишана на дијалект... им звучело смешно.“ Тој потоа рече:

„Како е можно тоа да го стори тоа. би можела да биде одлична поезија кога е напишана на тој јазик, на јазикот што не постои?“...

Многу Македонци кои живееле во Пиринскиот дел на Македонија многу се спротивставиле да бидат асимилирани од бугарската политика. Како резултат на тоа, тие ја доживеаја истата лоша судбина како и семејството на Итева.

Со договор меѓу Бугарија и Грција, многу македонски семејства по Првата светска војна биле принудени да ги напуштат своите домови во Егејска Македонија и биле протерани во Бугарија.

Биле протерани од повеќе места во Егејска Македонија и се населиле во Неврокоп, денешно Гоце Делчев, во Горноџумаја или Благоевград, во Св. Врач - Сандански и во Петричко. На пример, цело село од Егејска Македонија се преселило во Мосомиште. Исто така, сите жители на Копривален имаат егејски корени. Овие луѓе се потомци на баби и дедовци кои се преселиле таму пред околу осумдесет години. Целото село постојано се потсетува дека се доселеници и им се врши притисок да „внимаваат“ како се однесуваат затоа што „не живееле секогаш таму“. Со други зборови, ако отворено покажат дека се Македонци, може да им се случи „нешто“ и врз основа на тоа како Бугарија се однесува кон Македонците, еден ден тие може да бидат разделени и преместени или целосно да исчезнат.

Откако македонските семејства беа принудени да ги напуштат своите домови во Егејска Македонија, во согласност со договорот за размена на населението, многумина беа преселени во празните куќи во кои живееле Турци и Власи пред да бидат иселени. Турците заминале по Првата светска војна. Власите биле протерани од Ванчо Михаилов кој во тоа време имал силно влијание во Пиринско. Селото Мосомиште, споменато погоре на пример, било турско село до 1912 година.

По пристигнувањето во Пиринска Македонија, прогонетите Македонци доживеале големи тешкотии, главно поради тоа што не биле поддржани со материјални средства за егзистенција. Со други зборови, бугарската држава не сакала или не можела да ги исполни своите обврски во согласност со Договорот.

Повикот на македонскиот народ беше главно земјоделство, но Бугарија немаше доволно земја да им даде за да можат да живеат како што треба. Како резултат на тоа, многумина мораа да се понижуваат и да молат за пари на улиците. Дополнително, Македонците не ја добија ни пустата земја што им беше ветена.

Бугарската држава дошла до заклучок дека „не го заслужиле“ и им ја дала на другите. Според една статија објавена од весникот „Ехо“ во 1932 година, „Со тоа што не им ја дадоа на луѓето земјиштето што им беше доделено, беа извршени невидени грабежи. На повеќето бегалци им биле дадени само 5.000 квадратни метри, додека на моќниците, оние кои извршиле убиство, им биле дадени 20.000, 30.000, 40.000... квадратни метри земја. На насилниците им беа дадени по три или четири куќи, од кои секоја потоа срамно ги продаде. На бегалците, од друга страна, им беа дадени трошни куќи кои никој не ги сакаше“.

Според весникот „Ехо“, „На бегалците им било ветено дека ќе им ја дадат земјата што им била доделена, но со разни фалсификати дел од таа земја им била дадена на криминалците поврзани со ВМРО на Ванчо Михаилов. Истата земја подоцна беше продадена на бегалците“.

Според Договорот за размена на населението, се очекуваше Грција да ги обесштети луѓето што ги протера од Егејскиот Македонци за загубата на нивните имоти. Тие пари се очекуваше да и бидат дадени на бугарската држава. Се очекуваше дел од тие пари да им бидат дадени на бегалците. За жал, тоа никогаш не се случи. Бегалците и до ден денес ги чекаат своите пари. По потпишувањето на Договорот беа формирани две комисии, едната во Грција, а другата во Бугарија. Нивната работа беше да обезбедат вредност за имотите што бегалците ги изгубија од двете страни. За жал, Комисијата во Грција не ја заврши својата работа како што треба за прогонетите Македонци. Сепак, Комисијата во Бугарија го стори тоа. Ја обезбеди вистинската вредност за изгубените имоти што им припаѓаа на прогонетите испратени во Грција. Тоа е главно затоа што прогонетите од Бугарија сè уште биле во Бугарија кога биле проценети нивните имоти.

Таа можност не им беше дадена на Македонците од Егејска Македонија бидејќи тие веќе беа заминати, па нивните имоти беа проценети на 50 проценти од нивната вистинска вредност.

Но, тоа не беше се. Другиот проблем зошто македонските прогонети никогаш не ги виделе своите пари е затоа што ги чувала (украла) бугарската држава. Софија го потроши за да ја зајакне својата економија која се распадна поради вмешаноста на Бугарија во војните. Наместо пари, Бугарија на прогонетите им даде обврзници. Години подоцна, по созревањето на обврзниците, потомците на прогонетите се обиделе да ги наплатат, но дотогаш обврзниците биле безвредни. Тоа беа парите што Грција ги плати за да ги исправи „неправдите“ што ги направи врз македонскиот народ. Грција плати 30 милиони долари не само за покривање на личните имотни трошоци, туку и за штетите што ги направи на гробиштата, црквите итн., бидејќи со тоа Грција се надеваше дека ќе искорени се што е македонско.