У. РАЗЛИЧНИТЕ ГЛЕДИШТА МЕЃУ ШАТОРОВ И СОСЕДНИТЕ КОМУНИСТИЧКИ ПАРТИИ - Part 01

У. РАЗЛИЧНИТЕ ГЛЕДИШТА МЕЃУ ШАТОРОВ И СОСЕДНИТЕ КОМУНИСТИЧКИ ПАРТИИ

1940-1941 ГОДИНА Геостратешката положба на Македонија на Балканскиот Полуостров, и пошироко, создала специфични и сложени (отежнати) услови за развојот на македонската национална индивидуалност, како и за другото население кое живее на овој простор.

Во овие услови програмските цели за остварувањето на своите историски идеали наидоа на големи пречки и оспорувања од сите соседни држави.

Меѓутоа, македонското национално битие упорно се пробивало и ги отстранувало поставените пречки со големи тешкотии и жртви, упорно остварувало постојан континуитет во својот опстанок и правец кон остварувањето на својата трајна историска цел.

Програмските определби на Покраинскиот комитет на Комунистичката партија на Македонија во перидот од 1940-1941 година, искажани низ издадените прогласи, резолуции и летоци, биле продолжување на определувањето наследено од македонските револуционери во претходниот период како трајни вредности и определби.

За остварувањето на своите цели македонскиот народ мораше да се избори за организирањето на сопствена партија, ослободена од туѓи (надворешни) влијанија, а способна да ги оствари програмските цели кои ќе дејствуваат на целокупниот македонски простор.

Македонските комунисти биле против распарченоста на нивните партиски организации, раководени од КПЈ, KIIb и КПГ. Меѓутоа, поради распарченоста поедини комунисти потпаѓале под влијание на партијата која раководела со организацијата во соодветната територија. Тие ставови не биле во потполност идентични со ставовите на македонските комунисти.

Македонското комунистичко движење, кое егзистирало скоро две децении, во 1940 година доживува крупни промени, односно доживува своја ренесанса.

1. Оргаизационата положба Покраинското партиско раководство формирано пролетта во 1940 година се конституирало во Македонска комунистичка партија и сите издадени летоци, прогласени и други писмени документи ги издавало со потписот Покраински комитет на Комунистичката партија во Македонија, за разлика од претходните две децении кога партиското раководство било на ниво обласно, под раководство на Покраинскиот комитет на Комунистичката партија на Југославија за Србија (ПК на КПЈ за Србија). Во овој однос Македонија е третирана како српска област, а партиската организација на ниво како и другите области во Србија: со областен комитет или областен секретаријат назначуван од страна на Покраинскиот комитет за Србија.

За првпат партиската организација на Македонија избрала свое раководство на 8 септември 1940 година. На Покраинската конференција одржана на овој ден во Скопје присуствувале 25 делегати избрани од месните партиски организации. Во Покраинскиот комитет биле избрани: Методија Шаторов -политички секретар, Петар Ивановски - организационен секретар, Ордан Николов, Коце Стојановски, Добривое Видиќ, Вера Ацева, Кузман Јосифовски, Борис Гонев и Гојчо Стефковски. На оваа конференција е донесена Резолуција во која за првпат КПМ зазема ставови од програмско значение за решавањето на македонското национално прашање. Со изборот на ПК на КПМ се реализира одлуката на Четвртата партиска конференција на КПЈ од 1934 година, за реорганизација на КПЈ и за формирање на КП за Словенија, Хрватска и Македонија во составот, односно како делови, на КПЈ. Оваа одлука е донесена согласно со оценката дека КПЈ како централизирана партија во овие делови нема углед, се смета за српска партија, и затоа не е прифатлива за Словенците, Хрватите и Македонците". !“ Со промената на организационата положба на партиската организација во Комунистичка партија на Македонија и под раководство на ЦК КПЈ, а не под ПК на Србија, се измениле односите. Членството со ова име имало поголем прием помеѓу симпатизерите и сред масите. Ова се потврудува со зголемувањето на организациите и на нивното членство, односно од 140 членови при крајот на 1939 година членството е зголемено до септември 1941 година на 740 членови. Ќе Во историографијата, а и во редакцијата на издавањето на документите “ Извори за ослободителната војна и револуција во Македонија 1941-1945 година", на сите прогласи стои:

“Проглас од покраинскиот комитет на КПЈ за Македонија". Bo оригинал прогласите се без (Ј). Ова е додадено самоволно од редакцијата, што претставува фалсификат на документите. Ова се провлекува и низ историографијата (на многу места)

пишувана за ова време. Меѓутоа, во издадените прогласи за време на Методија Шаторов во ниеден документ (проглас)

издаден нема (Ј), односно ова го потврдува и писмото од Тито испратено на 6 септември 1941 година со адреса: “ДО ЧЛЕНОВИТЕ НА КОМУНИСТИЧКАТА ПАРТИЈА НА МАКЕДОНИЈА". !“ По сменувањето на Шаторов во септември 1941 година, новиот Покраински комитет со Драган Павловиќ, инструктор на ЦК КПЈ, во првиот издаден документ, во втората половина на септември, го променува името и се потпишува со “Комунистичка партија на Југославија ПК за Македонија".

Оваа промена ја направил и Тито во своето писмо од втората половина на октомври 1941 година, кое гласи: “До Покраинскиот комитет на комунистичката партија на

177 ЧА Извори за историјата на СКМ — илегален печат на КПЈ Bo Вардарска Македонија помеѓу двете светски војни, том II, кн. 2, “Комунист", Скопје 1983 год., стр. 98. (понатаму Илегален печат).

> Извори, Tom I, кн. 1 стр. 54.

176 (бобрани дела на Тито кн. 7, стр. 144.

177 Извори, Tom I, кн. 1, cTp. 42.

Југославија за Македонија". 178 Меѓутоа, оваа измена He била прифатена од поголемиот дел членови. Реагирањата биле големи и раководството било принудено, односно инструкторот Драган да го промени ставот, па издадениот проглас во почетокот на ноември 194| година бил потпишан со:

“Покраински комитет на комунистичката партија на Македонија". |’ Редакцијата и овој проглас го изменила со овој наслов: “Проглас од [TK на КПЈ за Македонија". !

Окружницата бр. | од крајот на ноември 1941 година е потпишана со ПК на КП за Македонија. 181 Меѓутоа, прогласот од февруари 1941 година повторно бил потпишан со КПЈ ПК на Македонија.

По ова прашање Добривое Радосавлевиќ, инструктор на ЦК на КПЈ, во извештајот до ЦК на КПЈ од 4 октомври 1942 година истакнува: “Друго важно прашање за мене е потписот на ПК КПЈ. Она Југославија пречи во однос на масите. Треба да се прави некоја измена, која што ќе ни овозможи полесен достап

1 до масите". 53 Во друго негово писмо до ЦК КПЈ за прогласот од 7.Х1 1942 година стои: “Имено, се најдов пред проблемот Ha КИЈ. Целиот проглас е целиот наш став е а македонска платформа и го повикуваме македонскиот народ во борба против големобугарските и против големосрпските хегемонисти... а нашата Партија треба да ja потпишеме co ПК КПЈ. Овој потпис просто оневозможува широка мобилизација на македонските

184 маси". !8 Во писмото на Добривое Радосавлевиќ до LIK КПЈ од 20.ХТ 1942 година стои: “Потписот ПК КП за Македонија дојде по долга дискусија, наиме дискусија дали тоа е правилно. Сите се 18 Собрани дела на Тито кн. 7, стр. 200.

179 Извори, том 1, кн. 1, стр. 61.

80 Исто, стр. 57.

"1 Исто, стр. 67.

182 Исто, стр. 126.

8 Исто, стр. 344.

и Исто, стр. 373.

согласивме дека со оглед на расположбата на масите тоа е најдобро... На крајот се решивме на тој потпис".

2. За македонска комунистичка партија Шаторов долги години бил активен во организирањето на македонскиот народ во борбата за национално ослободување од тројното ропство и за организирање на самостојна македонска суверена држава. Основен предуслов гледал во организирањето на самостојна комунистичка партија на Македонија, која ќе ги обедини комунистите и останатите македонски сили кои се готови да се борат за национално ослободување на целиот македонски простор, готови да ги отстранат штетните последици од распарченоста на македонската земја и нејзиното раководење од повеќе надворешни центри, кое предизвикало тешки последици на македонското национално-револуционерно движење.

Искажаниот став на Шаторов на Втората партиска конференција на БКП одржана во Берлин (крајот на 1927 година) за неактивноста и неподдржувањето на комунистичките партии на македонското национално-ослободително движење нужно се поврзува со неговата определба за основање на македонска комунистичка партија, што ќе биде рамноправна со другите комунистички партии, и се со цел да се обезбеди единство во активноста на македонското револуционерно-ослободително движење на целиот македонски простор. Поради тоа на оваа конференција предложил КПЈ да не создава самостојна организација на КПЈ во Македонија, односно македонските комунисти да бидат самостојни и да дествуваат во ВМРО (Обединета).

Методија Шаторов на заседанието на Задграничното биро на ЦК на БКП, одржано на 26 јануари 1937 година во Москва, а на кое присуствувале 10 членови, бил главниот референт по прашањето каков став да заземе Задграничното биро во врска со ставовите на Коминтерната, на комунистичките партии и за ВМРО (Обединета). За излез од создадената состојба Њ Исто, стр. 396.

предложил: “Неопходно е да создадеме национална македонска организација". Образложувајќи ја потребата од дејствување на една македонска легална, демократска, масовна организација, Шаторов подвлекол дека нејзината главна задача е да работи за остварувањето на националните демократски права и слободи.

Во врска со етничката припадност на македонскиот народ тој забележал дека насекаде Македонците се нарекуваат Македонци (и во Русија “Македонците се нарекуваат Македонци", наспрема во Бугарија каде што веќе насекаде се воделе дискусии “Дали Македонците се Бугари". Понатаму, осврнувајќи се на паролата “Слободна и независна Македонија", Шаторов истакнал дека таква парола е “мошне силна" и ако се издигне од “една демократска организација ќе се прифати". Своето излагање Шаторов го резимирал на следниот начин: “Моето мислење е: да ја трансформираме ВМРО (Обединета) во нова демократска организација". > Во овој однос Шаторовата активност не престанала ни во 1942 година. Во телеграмата испратена до Коминтерната од ЦК на БКП во февруари оваа година стои: “Вашиот совет за предавање на раководењето на македонската организација на комунистичката партија на Југославија е извршено. Состојбата во Македонија останува и понатаму тешка. Околу три месеци македонските другари немаат врска со ЦК на Југославија".

Во телеграмата, под точката 4, од страна на ЦК на БКП се предлага: “Сметаме да е према постојната состојба целисходно-оправдано да се соединат македонските партиски организации во самостојна македонска партија". Овој став за обединувањето на македонските комунисти од сите делови на распарчена Македонија, Шаторов го застапувал уште од почетните години кога се вклучил во македонското национално-ослободително движење, како и со неговото членство во комунистичкото движење, од кое не се откажал се до неговото загинување: Тој бил еден од носителите на иницијативата за создавање на македонска комунистичка партија, рамноправна со другите комунистички партии на Балканот.

86 избор" од 1.1.1996 год. стр. 33 и 34, автор Зоран Тодоровски.

Оваа телеграма Извршниот комитет на Комунистичката интернационала (КИ), на 27-28 февруари 1942 година му ја доставува на Тито.

Тито со телеграма од 11 март 1942 година му одговорил ни Извршниот комитет на КИ со следната содржина:

“Информацијата од ЦК на бугарската комунистичка партија ја примивме. Неразбирлив за нас е последниот дел од телеграмата за реорганизација КП на Македонија како самостојна компартија. Овие дена испраќаме во Македонија наш преставник за врска со КП на Бугарија и да помогне на другарите во Македонија". !“ Ставот на Тито, во овој одговор, бил против создавање на самостојна македонска комунистичка партија од сите делови на Македонија. Македонските комунисти останале и понатаму расцепкани и под раководство на трите соседни комунистичи партии, со наметнување на свои ставови на секоја партија кои е биле во потполност со итересите на Македонија. Сето тоа предизвикало тешки последици во однос на целосното ослободување на сите нејзини делови во една самостојна суверена држава. Во одговорот Тито истакнал: “овие денови испраќаме наш преставник". 198 Меѓутоа, преставникот на ЦК на КПЈ во Македонија пристигнал на 25 август 1942 година, односно по 168 денови од ветеното. Македонското раководство било оставено, и покрај приклучувањето кон КПЈ, за сето ова време без врски и без овластување самостојно да одлучува за разрешувањето на најактуелните прашања. Раководството било принудено да се снаоѓа како знае и умее во најсудбоносните денови во борбага против окупаторите. Чекајќи ги ставовите од централното раководство, самоиницијативата секогаш кај македонското раководство имала дилема дали таа се поклопува со ставовите на централното раководство, односно дали е во склад со линијата на ЦК на КПЈ".

3. Македонското национално прашање

8! Историски архив на КПЈ, том VIL, стр. 61.

85 Исто, стр. 62.

Покраинскиот комитет во својата програмска определба го поставувал едно од основните прашања, а тоа е националното прашање. Во својата активност ја истакнивал важноста од Јакнењето, од проширувањето, од продлабочувањето на македонската национална свест и со тоа јакнењето и на македонскиот патриотизам како битен предуслов во борбата за ослободување на Македонија од поробувачите. Во документите издадени од ПК на КПМ јасно се истакнува дека македонската нација е резултат на историскиот развој, со свој македонски Јазик, култура обичаи, со своја територија и претставува една економска целина. Населението кое живее во Македонија не се ни Срби, ни Бугари, ни Грци, тие се Македонци, посебна нација со свои обележја што ги имаат и другите нации. Наспроти ставовите на комунистичките партии на соседните земји (и тоа:

КПЈ, КПБ, КПГ) кои го негирале постоењето на македонската национална индивидуалност. Населението во Македонија тие го третирале за мешано население, односно дека во Македонија живеат националности од околните нации и тоа пропорционално еднакви и никоја не преовладува. Ова становиште го задржува и КПЈ се до 1940 година. Ова го потврдуваат документите донесени на Пленумот на LK на КПЈ во јуни 1939 година одржан во Словенија. Во извештајот нема никакви информации за состојбата во Македонија, бидејќи од 1937-1939 година немало раководство во Македонија, само постоеле месни комитети кои самостојно дејствувале без обласно раководство. Во заклучоците од овој Пленум било поставено прашањето за партиската организација и да се преземат мерки за нејзино организационо заздравување и поврзување со централното раководство на КПЈ. Во овие ставови за населението стои: “Слоевите на народите во Македонија се незадоволни и има услови да се дигнат во револуција". Титовите писма, испратени до Коминтерната, втората половина на 1939 година, го актуелизираат прашањето со зборовите: “Крајно е време да завземеме јасен и дефинитивен став по македонското прашање, но ние само ова не можеме да го решиме без вас, а ние за нашиот став накнадно ќе ве известиме".

Овие документи потврдуваат дека раководството на КПЈ и во 1939 година немало Јасно определување по македонското национално прашање, а да не зборуваме за КП на Бугарија и КП на Грција кои имале променливи ставови. Благодарение на Покраинскиот комитет на Комунистичката партија на Македонија, со неговите цврсти определби и голема активност, преку неговите пишани прогласи и други активности, југословенското партиско раководство зазело јасен став на Петтата земска партиска конференција на КПЈ одржана во Загреб во месец октомври 1940 година. Тито разработувајќи ги документите од оваа конференција при крајот на истата година со свој напис се искажал дека населението што живее во Македонија не се ни Срби, ни Бугари ни Грци, ами тоа се Македонци по националност.

Меѓутоа, во прогласите издадени од LIK на КПЈ, по окупацијата на Југославија 1941 година, положбата на Македонците се изедначила со другите народи и делови во Југославија: паднаа сите под ропство. Од ваквото изедначување на положбата на Македонците во Југославија произлегува дека македонскиот народ не бил под ропство, ами дека бил равноправен со другите народи под власта на српската монархија, односно под Кралството на СХС. Покраинскиот комитет на овој став реагирал во своите прогласи истакнувајќи дека по капитулацијата на Југославија македонскиот народ паднал под ново ропство, сега под германско-бугарски фашизам. Јасно дефинирање: од Македонија замина “српскиот џандар а дојде бугарскиот полицаец", ропството продолжува, само под друг нов поробувач.

За првпат партиското раководство во 1940 година го поставило на дневен ред поврзувањето на партиските организации со масите при празнувањето на македонските историски и револуционерни традиции, а посебно на Илинденското востание и Крушевската република од 1903 година. Како резултат на организираната активност во оваа година се организирани масовни излети со одредени програми за настапување со песни и зборови за историското значение на востанието и за македонската република. Во одредени места биле организирани масовни демонстрации: Прилеп, Охрид и др.

Покраинскиот комитет на КПМ со овие акции прави голем пресврт во своите политички определби, за разлика од раководството во претходниот период, кога го застапуваше само класниот интерес на работничката класа, а националниот интерес го потценуваше и не го земаше како елемент во борбата за ослободувањето на македонскиот народ. Голем придонес за едно такво становиште (во претходниот прериод се гледаше само на класното) имаат комунистичките партии на Србија, Бугарија и Грција, кои раководеле со деловите од распарчената македонска партиска организација. Тоа произлегува од нивниот став по македонското национално прашање, од колеблив став до потполно негово негирање, а од друга страна нивните народи национално биле слободни со свои национални држави. Секако дека за нив, во овие услови, било во прв план само класното ослободување.

Покраинскиот комитет со своите програмски определби создал услови, со револуционерна борба, со создавање и градење македонски револуционерен народен фронт, да ги вклучи сите национални, прогресивни слоеви, без разлика на вера и националност кои се за ослободувањето на Македонија. За придобивањето на селското население во овој фронт, ПК зазел конкретен став по аграрното прашање во интерес на селаните-земјата да им се додели на оние што ja обработуваат, a колонистите од други националности, кои добиле земја во Македонија, да се вратат од каде се дојдени или да му се даде земја на други места во нивната национална држава. Со овој став се создадени услови за сојуз со работниците и нивно учество во општиот револуционерен фронт за ослобдување.

Методија Шаторов во мај 1941 година го добил писмото од бугарскиот интелектуалец Тодор Павлов испратено до ЦК на БКП под наслов “По македонскиот вопрос" од 15 мај 1941 година. Ова писмо било преведено на македонски Јазик и со него се запознале македонските комунисти. Овде ќе цитираме дел од истото: “Крајно време е да се клај точка на сите доктринерски-секташки спорови и задевана околу вопросо дали Македонците сет оделна нација или сет македонски бугари...

само ке кажам, оти за истинска слободна Македонија се способни да се борат не само така наречените македонските славјани, а и македонските бугари, а исто така не по лошо от нив и сите оније национални малцинства који ПО HOBOTO

10C бес "dg ‘epg жи

¢ ‘7 dro ‘ofmox) auxde mwiondoidoy] ‘qd BH MI] оп gorge] dOYO] по OWOH]] са!

ОИНОПОЗЕРН OLOMOHOIINEBI LO Ir WOIOI HO MLO “тедонот о1итхеф У orured 0d awedeleedgoed 99 BI MHXKITOY оо дин HIN “oMuce[ ен QHBIIOh OMIHBINOD и 0MOdoHUdINOY B[MEOIrdA OLUHITIEIND ии “енигоив ‘IrtnQ MQ ине(ч“еџо UNOHONINEW ипи udelAq 199 JQLUITHOYMRA UIreY ‘edol ре Lodo), :ггеаКќШип 0LJ0) Folge] | dorro], об owoutr ego og ‘BHUIOI [6] [ew ен Loledy ен ULOMHAWOX QLMMOHOTOMBIW IreHEOIRE ИТ BHIDKAIY0D B1REOIOH 09 и хиерГ IDIOHOYMEN BH Iruge(go ol [ox ‘aodore[y] rugor oa ( eludoaud J,, по Доо пто) OWOuII ed() ‘gorrde]] Or HOLedIIOU HJ] BH OLOWH Od ‘IDI9 ген УП eH derdadxdo ноптетол. ‘401503 ohled | ен rodogoaro ПО OWBEBHEOY 0.1 Bd() “el[MHOTOMEIA 08 9LUQl0L009 ee РИпекДофни енопзапо 00 101икох HorediHan тоижТелка or (redurdorodir)

ГрДи троа mend 9oirge] | BH UG09BLO MHIJIHEU dUd0 ee ЧОДОЈРЕШ

| "HEOgRL)d MHOR[

09 Hodox по oedgon uHed1dL0 99 BY РОЗА edo ехоП и NdIOELULBIINKD И OJAI OLUINEH ПО ПОП [eX oHedugeedOroH OIrBWH BOY BIAHNELOU eHemedi odo of] ", e1edddelAg 00 ипи BIBIOHIFOID0IAl 09 QHIXUAT ONOULJRI OLONOHOTINEBIW онп2одоопоноп BYIJHIY deddd 29 err orreQddr ug eluiden elo 0)),, :ordHemedil e4AgRLIO0II 0.1 BLO 0199 09 exodd og по и €Al0d ихонежнро ‘elumedordd exonexdireg 0d онечќеДноп OLOMOHRNIRQ BE и dHRAAHOR[CH vdRQ doIrde] | Arourre[ndomny oud eH и dLmdHeWdal eH идаонеџ и unnedunoe имонепџроочитоап олшпо и ихозТелќонитоап и MIdHOTMeWEHLOdI ‘ironed Hu 91nd dwdddaeH reludxoed 99 err и oxex гоштинет2иап оноовн охонеГикети ипи ожонридот ‘HAIrO)) dHRLD BI ULATION 99 он BY и OMEN “е|инопоже | BHUANOIN eH oHeduenredd ве ("dr и og01d Ченитоо | ‘ogonu)] ‘degdly) elMHOTINEIA ен HOI ичон ре ит 2ипеГ(идошки ика и ormone(uireLu ен олититопе читоаП поТен ичонопохри LOMHIANOIDI 02 OHIIORE onndog 99 err realxrrores он читоапен “ивоАП ин он BEOL 0197)

"Уреини“ош ихоТе Ко ипи ихонопохРИ oweaudsed ell orregddL ио зн [BRAID ГОХИН ОН OUH © ‘QUHORBHE ОНПОП 019049 BIJ) И РИ BI раЌЖПоОПОоаП зоаполч [01 ен оние120пП оТоЧоБИоЈ|Т AMO | "иГизе eludeikq udu отинанип2р2Иан BH о1ИЖиед 0d 1еКнет20 ‘“QUHKOIOLI е веке со македонско, а не со македонско бугарско сознание.

Според наши сигурни сведенија, излизашти од компетентни средини от самата Македонија, македонското сазнание е проникнало многу длабоко, особено мегју младото поколение, не зафатено от егзархиската пропаганда. Според тие другари, који познават одлично положението во Македонија, па помалку от 80% от славјанското население во Македонија ce осекја македонско, а не бугарско (не разбира бугарски јазик). Нашите документи се преведујат на македонски и надали говорат тија другари-бугарската пропаганда ке успее да разбие това македонско сознание. Народо не само не е кефлија от “слободата, ами не може да го натера да вика “ура" тој е нем спрема патриотските дандании. Јасно е процесот на оформјаване на македонскиот народ во нација многу напреднал.

Ние не можеме да не се отнесеме положително спрема овај процес и активно да го помагаме, за това што он одговара најарно на интересите, традициите и задачите на македонскио народ. Ние ке се бориме то се знае против великомакедонкио шовинизам, колку и дека се пројави, кој би откажал каква и да е вопште работа за интересите на Македонија со онија, кој се мислат за македонски бугари. Али главната опасност за сега не от великомакедонскио, а от великобугарскио шовинизам, кој е зафатил веке со силата на власта, борба за убивање на македонското сознание, за насилно побугаруене на народо. Да не се разбери това, значи да се превртат работите со нозете на горе". !

Основа за овие ставови на Трајче Костов, по македонското национално сознание, биле информацијата која ја добил од “Компетентни личности-другари кои Ја познаваат одлично положбата и сет од самата Македонија". Во ова време овие информации своја компетентност имале во Покраинскиот комитет заедно со Методија Шаторов. Тој навреме интервенирал и информирал да се спречат одредени непотребни расправии-дискусии кои ги наметнувал Тодор Павлов, а кои би можеле да предизвикаат негативни последици за Македонија.

4. Определбата за обединување на Македонија

50 Трајче Костов, фонд Ha LIK на КПБ, AM к. 34-a, бр. 2395, стр. 2.

Покраинскиот комитет во своите програмски определби бил за обединување на сите делови на распарчена Македонија, едно од најсуштествените прашања што се од интерес за македонското национално битие. Во објавените написи издадени од ПК по ова прашање стои: “Борбата во Македонија за ослободување од под Јаремот на големосрпскиот, бугарскиот и грчкиот империјализам". “Да живеј слободна македонска република".