ДОЖИВОТНА ЈАМКА 35 - Part 02

Раде, колку се наближуваше кон дома, толку го забавуваше чекорот. Се реши да сврати во блиската кафеана. Со сето тоа што My вриеше воглавата, не можеше да оди дома. Седна на една од нај-оддалечените маси, надевајќи се дека нема никој да му се придру- жи. [To втората чашка ракија, во главата како да почнаа да My се из- двојуваат неколку прашања.

Мислата му застана на најтешкото од овие прашања - дали да каже на сестра му?! AKO и каже, таа може да направи некои He-промислени работи. Можеби ќе оди во милиција. Ќе го бара. Ќе ги

50 Драгица Најческа оспорува причините за неговото затворање. Ќе му врши притисок нему иначичкото да го ослободат... Сето тоа ќе биде многу лошоза целото семејство. Најмногу за неа. Самата таа ќе се Доведе во опас-ност... A тој, Раде, може и работата да ја загуби... Сестра му, од Jby-бов и разочарување, може да се изјасни за Резолуцијата, иако е со-сем аполитична, надевајќи се дека и неа ќе ја затворат и дека ќе го сретне таму некаде по затворите Милана. Ќе биде поблиску до не- го. Или барем верувајќи дека на тој начин ќе ја искаже својата Jby- бов коннего. A акоја затворат, Раде ниеден деннема да може да OC-тане на работа во милицијата. Пред се, тој сигурно ќе се спротив-стави на нејзиниот прогон, при што и него можат да го затворат...

Така ќе настрада целото семејство... А чичкото, како би можел тој да се однесува во таква ситуација, кога е во десеттемина најголеми, во врвните функционери на државата?! Токму оттаму, од тој најви-сок дел од власта во државата, излезе целата работа. Први жртви, баш од најголемиот врв, веќе беа паднале. Едноставно, и снема.

Знаеше дека и сестра му Душица нема да поверува дека чич-KO им He билво можност да го спречи затворањето на Милан... Што ќе мисли сестра му за чичкото, за братот на нивниот татко - како можел да не се спротивстави на затворањето на нејзиниот сакан.

Што згрешил толку за да и го земат токму кога беше најсреќна?!

Како дозволил да и ro разболат срцето?! Да го затворат токму таа вечер... Да се посрамотат пред толку луѓе... Пред целата фамили-ја!... Како He My било жал... Зошто барем после не И кажал?! Ke сфати дека му било најважно од се сето тоа во врска со Милана, да не фрли сенка на неговиот политички углед, да не го загрози...

На Радета толку му беше напрегната главата од овие спро-тивставени мисли, му се чинеше ќе му се распрсне. Повеќепати се покаја, зошто тргна да се увери дека затвореникот што го спрове-доа по ходникот пред полуотворената врата на неговата канцела-рија е Милан... Зошто потоа го распраша Трајана за него... И ете се-га самиоте толку заплеткан — што незнае Kako да постапи. Истота- ДОЖИВОТНА ЈАМКА 51 ка беше свесен дека му даде материјал на Трајана в рака, кој не знае дали во некоја ситуација нема да го искористи против него. Тоа бе-ше време во кое се напредуваше во кариерата и за помали услуги што некој би и ги направил на власта. Кога Трајан би дал пријава дека Раде е многу заинтересиран за затвореникот - информбиро-вец Милан, дека се преправа OTH не го познава, а ваму за малкуизет ќе му станел... И дека му бил другар! Оди после докажувај од кои причини не си му го кажал сето ова на колегата Грајан. Значи -ти криешнешто! Можеби си истомисленик! Можеби сте Bo иста орга-низација за уривање на државната власт! Само ете, будноста на ор-ганите на УДБ ве спречила да преземете натамошни активности.

Ти, Раде, бидејќи си вработен во милицијата, можеби требало да служиш за полесно маскирање на тие илегални работи...

..Ќе те искршат од ќотек, Раде, ни крив ни должен. Ти ќе не-ма што да признаеш, а тие ќе мислат дека криеш, лажеш: - Па кој се се наоѓа во организацијата со вас, кој стои на нејзино чело?! Какви акции сте планирале, ако не ве спречело затворањето на Милана?!

Ити отиде животецот... Раде осети стегање во грлото... Ни следна-та чашка ракија многу не му помогна...

Ако веќе мора некому да каже, најдобро на постарата сестра.

Таа има цврст карактер и, ако така се договорат - сето тоа ќе оста-не нивна тајна. Или ќе се договорат поинаку да постапат. Не, нема да и Kaxke 1 Ha поголемата сестра. На Вера. И таа нема да ja Додржи тајната. Ако Вера He и каже на Душица, ќе и каже на нивната мајка, а таа пак на Душица. Ќе сака да ја утеши, дека Милан се уште ја са-ка, но дека од други причини не може да и се јави, да објасни што се случило со него.

Сепак, најдобро никој да не знае, а тој самиот ќе следи, колку што ќе биде можно, што ќе се случува натаму со Милана... Toa му изгледаше најбезопасно. Колку повеќе се приближуваше кон до-ма, толку беше поблиску до оваа одлука. Знаеше дека нема да биде лесно да се живее со една таква вистина, која тој се реши даја скрие

52 Драгица Најческа од најблиските...

хжжкх Речиси во истото тоа време им беше доделена локација за градба на индивидуална куќа, заедно со уште еден од врвните поли- тичари. Куќите требаше да бидат речиси прилепени една до друга.

Раде беше единствениот кој можеше да се зафати со таа градба. За тоа беа потребни големи жртви. Тој поднесе молба до претпоста-вениот да му одобри најголем дел од работното време даго помину-ва во ноќните смени. За тоа веднаш доби согласност. На многумина обврската да доаѓаат во ноќните часови на работа им беше пре- тешка. Одвај Ke годочекаат ваквото олеснување, Раде наместо нив да доаѓа ноќе на работа. Раде беше свесен на каков напор се осуду- ва. Ноќе да не спие. Да ги поминува ноќите исштувајќи не ретко тешки криминалци. Дење, колку и да преспие, не ќе може многу, зашто ќе мора да набавува материјали за градба на куќата, да анга-жира работници и да биде покрај нив.

Така, за Раде почна таа исцрпувачка работа, тие макотрпни денови со градбата на куќата, и ноќи - со криминалците од подзем- јето. Но истовремено тоа придонесе да ги стави малку понастрана проблемите со Милан и сестра му Душица. Или барем се обидува- ше. Исто така, помалку го гледаше Трајан. Барем му се чинеше де- ка, ако не се среќаваат секојдневно, нема да му биде пред очите иќе подзаборави на него и на случајот со Милан.

хжжкх Ho итоа ништо HE измени.

Иако сестра му Душица живееше во друг стан, Раде забеле-жуваше дека таа станува се послаба и побледа. И при секоја средба со неа, си го поставуваше истото прашање: дали тој имаше право ДОЖИВОТНА ЈАМКА 53 нејзината судбина да ја земе во свои раце? Да реши за нејзиниот ЖИ-BOT? Тој и во сонот се штрекнуваше од помислата дека, кога еден ден Милан ќе биде ослободен, ќе и каже на Душица дека се сретна-ле со Раде вовреме нанеговото соочување CO сведокотвозатворот.

Тогаш, Kako Ke i објасни на сестра музоштотоа го скрил og Hea? Co полно право таа ќе може да го обвини за целата своја натамошна трагична судбина. Исто така, ќе може да помисли дека итој е заме-шан во притворањето на Милан, токму во приквечерината, пред веридбата. И дека целата таа вечер глумел дека е изненаден што To нема Милан да дојде на веридбата. Па дури предлагал да оди кај не-го Дома, да види што му се случило, од што е спречен да дојде на ве- ридбата!

Безисклучок, секоја НОЌ, во прекините, при исштувањето од еден до друг затвореник, постојано се измачуваше со судбината на сестра му. Од тогаш кога го виде Милан во затворот, ништо не бе-ше разбрал 3a него. Исто така, не ни помислуваше да го праша Tpa- јан. Дури беше среќен што ни Трајан не го споменуваше. Станува- ше се поопасно да имаш роднина, пријател, па дури и само познат информбировец. Секој во секого се сомневаше, секој Of секого се плашеше. Завладеа целосна недоверба меѓу луѓето. Недоверба ce јави дури и меѓу роднините. Луѓето се затворија дома. Се помалку се посетуваа. Се плашеа едни од други, од тоа да не кажат нешто што би можело погрешно да се разбере. Или погрешно да се про- толкува. Или намерно да се преиначи. Да се искористи против нив.

Се изнародија и такви луѓе кои како да изникнаа од земја и добија посебна задача од власта да ги клеветат другите. Најчесто, најнаивните. A имаше и такви кои како преку ноќ да се обучиле за професионални провокатори. Како стршени се нафрлаа над из-браната жртва. Започнуваа разговор, божем онака сосема наивно, за Советскиот Сојуз, за Сталин, за Информбирото. Соговорникот најчесто не ќе може да се снајде што иликако дазборува. Не ќе знае

54 Драгица Најческа дали да го негира тоа што другиот го зборува или да молчи. Прово-каторот, како и да постапи соговорникот, ќе напише изјава против него. Зашто и молчењето во таквите ситуации се толкуваше како прифаќање на информбировската линија. Раде беше среќен што не му дадоа да испитува политички затвореници. Уште тоа му тре- баше!

хжжкх Душица многу се оддалечи од сите нив. Од целото семејство.

Затворена во себе, боледуваше. Ни да излезе, макар со другарки.

Дурии сестра сија избегнуваше. Само на работа и дома. Сериознаи скромна. Неизмерно благородна. Не малку момчиња би биле среќ- ни со неа. Но како се да беше завршено, пропаднато, изгубено. Ни разговорите со мајка И или сестра И He помагаа. Толку беше големо нејзиното разочарување во њубениот Милан, што не можеше ни-што да заживее во неа.

Беше именденнанивниот покоентатко. По традиција Вераи Душица наминаа кај мајка им. И Раде беше дома. Мајка им беше месила пита.

-- Раде, нешто се повеќе ми се мота воглавата --во овие матни времиња да не го затвориле Милан, политички? Слушам, затвора-ле и луѓе кои немале никаква врска со политика... Онака, само Ha-клеветени од некого. Ама сосема за ништо, - се осмели да прогово- ри Душица.

Раде пребледе. Се исплаши од две работи. Да не знае нешто сестра My 3a тоа дека тој ro виде Милан во затворот! Од каде би мо-жела да знае?! Брзо ја отфрли таа мисла. Второ, тоа што Душица го изговори, дека затворале за ништо, веќе е опасно. За таква рабо-та, токму за таква, и можат да ја затворат.

— Toa пред никого веќе да не си го рекла, - грубо, на висок ДОЖИВОТНА ЈАМКА 59 гласи забележа Раде. — Баш 3a такво нешто би можеле да те затво-рат!... A далине ти ce чинидека брзо заборави LITO TH се случи CO TO] човек?! - Сето тоа го изрече Раде со категоричен глас, плашејќи се да не се насетивистината, што тој сакаше да ja скрие и од самиот се- беси.

Кога Душица веќе се реши да проговори за Милан, продол- жи.

- Како е можно никој да не знае каде е тој! Може ли така одеднаш човек да исчезне, без никаква трага?

- Значи, тисиго барала! -свика сестра И Вера.

- Не можам натаму да живеам беа да разберам дали не My се случило нешто лошо на Милан. Дали е жив?! - со полурасплакан гласи одговори Душица.

—Jacja разбирами мислам декае во право, - застана на нејзи- на страна мајка И.

- Тогаш, што не одиш да го побараш во училиштето каде што работеше, - попустливо рече Вера.

- Бев. Никој ништо не знае или не сака да каже. Едноставно го нема, вели директорот и не сака натаму да разговара, - призна Душица.

- Тогаш сигурно дека е в затвор. Штом се плашат да Ти ка- жат! Ти, Раде распрашај ce, штом сака Душица. - Вера сотиезборо-ви се сврте кон Раде. - Или пак се скарал со директорот и заминал оттаму! -продолжи Вера.

Тој им ce развика:

- Тоа е местото каде што би требало да го бараме најпосле.

Сакате предвреме да ro обвиниме! AKO ro бараме таму, по затвори-те, значи претпоставуваме дека е или криминалец, или ПОЛИТИЧКИ престапник... Оставете ми мене. Ќе најдам начин што било да раз- берам. Подобро вие не плеткајте се, зашто таа работа може да из- лезе голема.

Молчеа подолго време. Беа изненадени од нервозата со која

56 Драгица Најческа зборуваше Раде. Стефка почна да ги распрашува за најсекојдневни работи. Раде си влезе во собата. Не можеше да издржи од притисо- кот на сето што му надојде во главата. Како ќе излезе од оваа ситу-ација?! Тамам си мислеше дека прашањето во врска со Милане за-боравено, еве го, излезе на површина. И што сега да се прави? Како да постапитој понатаму Дали да излезе со отворени карти? AKO it каже на Душица, не дека тој го видел, туку дека разбрал OTH € взат-вор како информбировец, ќе му олесни. Но какви ќе бидат нејзини-те постапки откако ќе го разбере тоа? Не, не треба да брза. Нека помине уште некое време. Можеби Душица ќе подзаборави на не- го. Илиќе синајде некое друго момче.

хжжкх Еденден, кога работеше со работниците на градбата на куќа-та, Раде ја здогледа Вера како наближува... Главата и беше нево-обичаено многу наведната. Триста мисли, лоши мисли, веднаш го притиснаа. Без посебна причина не би напуштила работа и не би дошла дури ваму. Кога и го виде изразот на лицето, на очите, знае-ше веќе дека причината за посетата на сестра му не е добра. Таа се повртка малку околу работниците и како да сакаше брзо да си оди.

Раде тргна да ја испрати. По нејзиниот израз на очите Раде насети дека се колеба дали нешто да му каже. Изминаа неколку чекори.

Вера сотивок гласму рече:

- Несакам дате плашат, но морам дати кажам. Бевме со Ду- шица на лекар. На специјалист за срцеви болести. Беше упатена од општиот лекар.

Раде стоеше вкочанет. Го очекуваше најлошото...

—He e башнајдобра... ќе мора да прима лекови... Редовно...

—Toaro очекував. Не очекував ништо добро... Да не е најло-mo?! - свика Раде ија фати Вера за раменици.

Вера виде дека брат и многу се вознемири. Се обиде некако ДОЖИВОТНА ЈАМКА 57 даго успокои CO зборовите:

- Можеби He € толку лошо како што изгледа со првото пре- гледување... Греба повеќе да се испита. И дадоа доста лекови. — Ho притоа Вера не можеше да не заплаче.

Раде толку се исплаши што не знаеше што да прави. Немаше сили ни што било да каже, ни да и погледне в очи Ha Вера. Гаагоза-бележа тоа и престана да плаче. Но, во главата на Раде копаше са-мо една мисла: дали и тој е виновен за тоа што се случува со сестра му Душица!

*x Kx Xx Барем еднаш неделно Душица ro потсетуваше Раде Ha даде-ното ветување да се распраша за Милан. И секогаш го добиваше истиот одговор - дека уште нема никакви информации. Се решава-ше да го уцени дека сама ќе тргне по затворите и по болниците, но не го правеше тоа. Почнуваше се повеќе да боледува. Многу лесно се заморуваше. Апетитот за јадење сосем го беше изгубила. На не-каковначини чувството, потребата да разбере нешто за Милан ка- кодаиотапуваше.

Еден ден реши да И се довери на најблиската колешка од ра-бота, која и беше искрена пријателка, за ненадејното исчезнување на Милан. Taa, за да ја успокои, и зборуваше за можноста тој да за-минал некаде во странство, да пребегал, ако му се заканувала не-каква опасност. Се разбира, за такво нешто не би му се доверил ни-кому изатоа никој не знае каде се наоѓа. Гаквата можност Душица јаприфатикакоедна од спасоносните варијанти, но не за долго Bpe- ме.

*x Kx Xx Io шојразговор co мојаша колешка og рабоша, шоа како ga

58 Драгица Најческа ми се сшори можно. Или само сакав да иоверувам во шакво не- идио. Bo шаков случај и не би можел да ми сејави, ни да ми наш- ше иисмо. Ми беше иошребно шака да размислувал. Да се наде- вам. Неосешно иоминаа ушше неколку месеци. Наближувашето- динаша на неизвесносш. Вера ми рече дека 10 ирашала и чичко Слободан за какви било весши во врска со Милан. И ошшаму ни- шшо.

Колку ида не се иншересирав за иолишика, весшише за шоа дека има досша луѓе, мноџ луѓе шшо пи зашвораа, како информ-бировци, доаѓаа og сише сшрани. Hexou og ниви ирвоборци, кому- нисиш. Не можев ни да иомислам дека Милан би се свршел иро- шив Тишо. Нашешо семејсшво си беше - co Тишо. Jac и вооишшо неразмислувавиремно!у 3a Woda шшо се случуваше наоколу. Тол-ку бевиришиснаша од соисшвенаша шрагедија и со нарушеношо здравје. He осшана мно месшо 3a насшанише 80 надворешни- ош свеш.

Мајка ми еден ден кажа дека слушнала оши некои од заш-вореницише, информбировци, за KOU не се знаело HU Kage сенида-ли се живи, ирашиле до домашнише каршички наџиишани со Uo неколку зборови. Им одобриле дури cela, tio еднатодина, и џовеќе 0g 10guHa. Ошкако Mu 10 кажа шоа, и самаша не знаев зошшо, се tioHagesas. Очекував секојдневно... Можебииошшарош ќе донесе и кај мене. Поминаа иовеќе денови. Никаков глас. Почнав да си мислам дека можеби 0g некоѓо U иоради нешшо е ликвидиран... а jac шолку му ce налушив. Не сакав да слушнам за непо... Пошоа цакти ошфрлав шие мисли. Можеби јас шака, Ha шаков начин ce обидувам ga 10 oupasgam неговошо ошкажување од мене... Да io ослободам од вина.