ДОЖИВОТНА ЈАМКА 153

ДОЖИВОТНА ЈАМКА 153

- Може барем петпати Ha денда He миго споменуваш? Лек па лек, се тукатие умот.

- Море итој ум, малку што остана, како што гледам ќе ми го земете!

—Kako He Ti здодеа да се жалиш, стара? Ајде, jac отидов.

--Стариот, стариот за се е виновен. Си го напуштивме златно село, сите таксирати овде да не најдат! -сизборуваше Стефка сама за себе, иако Раде беше веќе заминат.

Кога се приближи до куќата, на Раде речиси не му се верува- ше. Работниците многу беа напреднале co градбата. Еден непознат човек му дојде во пресрет и му се претстави дека е предводник на работниците кој го договорил чичко му.

„Ех, тој чичо, до кога ќе не носи на врат“, си помисли. Но се-пак му беше драго што ќе има човек на кој ќе може да се потпре, би-дејќи трпението веќе му беше на крај.

- Доста сте отишле нагоре со градењето! Јас уште оддалеку забележав. Право да ви кажам, ми олесна. Чичко ми одамна ме со- ветуваше, но јас не го послушав.

- Неелесна оваа работа, - рече средовечниот човек, - уште повеќе за вас што немате никакво искуство. Секоја работа си бара пракса. А и работниците мора да се раководат, за да знаат како и што да работат. Еве дојдете, ќе ве запознаам што ни е во план де-неска да сработиме. Материјал има уште за два дена. Кога ke ro по-трошиме, ќе набавиме. Нека не се растура.

Раде почувствува како куќата веќе да е речиси готова. Голе-ма тежина му се истави од грбот. Се поздрави со работниците и со предводникот, договори уште некои работи и сизамина. Само ина-етот не му даваше оваа работа сам да ја реши на ваков начин - си мислеше Раде. Одеднаш се осети слободен. И тој чичко му е чуден, --го ангажирал човекот без да му каже. А и паметно постапил. Са-мо вака треба со него - пред свршен чин. Сега подобро да не си оди

154 Драгица Најческа дома. Ќе ја исплаши мајка му кога ќе го види дека веднаш се враќа.

A ивеќе My € здодеано од нејзините забелешки.

Без да сака, мислите пак му се вратија кај Душица. Беше све-сендека нема право да и ce лути. Најмалку тој. Мислата дека целата нејзина судбина можеби тој ја измени, уште тогаш кога гозатвори-ја Милана и тој не и кажа дека го виде во затворот, го излудуваше.

Дури и сега, кога разбра дека Душица го зела Милан дома, покрај грижата за неа, веднаш помислиза последиците по себе. Нелие тоа нечесно од Hero?!

..Дали има шанси Милан да оздрави? Па и да оздрави - што потоа? На ниту еден од информбировците што беа на Голи Оток, a и само позатворите, по враќањето не им даваат да се вратат на ра- бота. Уште помалку во образованието. Камо среќа да оздрави, ќе се снаоѓаат некако. На многу од жените Ha информбировците им се изврши притисок да ги напуштат, да се разведат од мажите... A кај нив со Душица -- ќе излезе обратно. Ќе збеснат некои фанатици од УДБ. Во краен случај - што сака нека биде. Од оваа кожа во друга не се влегува!

Раде почна поредовно да оди на работа. Имаше услови пове-ќе да спие преку ден. Градбата напредуваше. А и вестите од кај Ду-шица, што My ги пренесуваше Вера, не беа лоши. Барем така кажу-ваше Вера, дека при последната посета кај Душица Милан и ce ви-дел многу поспокоен, посреден. Дури и помагал на нивната сестра во домашните работи.

На работа колегите со ништо не покажуваа дека знаат за овие случувања во врска со Милан. Им е страв од ЧИЧКО ми, - си мислеше Раде, итоа гоисполнуваше co задоволство. Се разбира, не е тој кој било, па тие да можат да се однесуваат со него туку така.

Мајка им се понадева дека работите се тргнати на подобро.

Душица изгледаше посвежа, порасположена. Раде, иако не го гле- ДОЖИВОТНА ЈАМКА 155 да да пие лекови, и тој KAKO да е позадоволен — HE се жали ни Ha pa-ботата ни на тешкотиите во врска со градбата на куќата. А Вера има маж каков што бараше, со завршен факултет и добро работно место. И не елошкако човек.

Се роди надеж во мајкиното срце дека одмина лошата судби-на што се беше надвиснала над нејзините деца.

И токму тогаш стаса веста — Милан пак го снемало! На мајка итаа вест ија кажа Вера, co растреперен беспомошен глас:

- Мамо, Душица се јави по телефон и кажа дека кога се вра- тила од работа He го нашла Милан дома, ниту пак што било од него-вите алишта и други негови работи. Исто така ми рече дека мисли, ако побегнал поради некое поголемо растројство, немаше да си ги земе алиштата и се што беше негово. Вели, сигурна е, не е заминат поради болеста. И таа би осетила дека оди на полошо со здравјето.

Мамо, Душица мисли дека пак го имаат собрано луѓето од УДБ.

„Зошто ми го прават ова“, ми зборуваше со плачење кога ми се ја-ви, „зарем малку беше се што му направија досега, и нему 1 MeHe™?!

Стефка се вознемири дури повеќе отколку оној ден кога раз-бра дека Милане дома кај Душица. Дека го зела од болница.

- Голема несреќа, ќерко... Јас се понадевав дека работите тргнаа на добро. Сега е најважно да гледаме сестра ти да не направи некоја глупост! Јас сепак мислам дека тој поради болеста некаде е заминат... Кој знае каде...

Вера осети Kako и треперигласот на мајка И.

--Ќевидиме. Ke ce разбере можеби нешто. Душица рече дека попладнево ќе оди кај Слободан, - сакаше Вера да делува поуспо-којувачки на мајка си.

- Штоне ипредложи да одите заедно? - рече Стефка.

- Несака,иреков.

- Најлошо ќе биде ако е пак затворен, - проговори Стефка уплашено.

156 Драгица Најческа

- Не верувам. Повеќе мислам дека е во психијатриската бол- ница. Дека сам е таму отиден. A може некој насила да го има одне- сено таму.

—Koj Ke ro однесе насила, освен милицијата? Брат ти не ми ce верува нешто да има врска со тоа. Баш мислам дека во последно време се радуваше дека здравјето и на двајцата како да им ce подоб-Вечерта Душица и се јавила на Вера 3a да i каже декачичкои ветил насекаде да се распраша и, штом ќе разбере нешто, да ja u3- вести.

хжжкх За мене иочнаа деновише натолемошо исчекување... Од ни-каде никакви весши. Милан како да исчезна. Како да ироцадна вземи. Акото однеле џакна Голи Ошок, шој шаму немадаиздржи.

Илиќетоликвидирааш сосем, или сам ќе се ошеца. Нема да може уицие еднаш ga io иомине шој tiekoneH круг. Неколкуиаши барав од Page да ираша некои од колешше во милицијаша да He е доне-сен во некој од зашворише вотрадош, но шој не се осмели дато на-ирави шоа. Не можев да сфашам колку сшрав има во непо, сшрав 3a соисшвениошживош. Не верував дека не ме сака, HO еше, дури низарадимене неможеше ga io иобеди соисшвениош сшрав.

Раде еднаш расираваше дека имало и шакви случаи, луѓе кои издржувале казна на Голи Ошок uo ослободувањешо ошша-му, ако некој 0g друшише казненици даде изјава ирошив нив, цак дати зашвораш. Па дури и само ако ироговораш за некои неирав- ди. Или ирошив кој било од иолишичарише. Ако кришикувааш, колку шоа и да е оиравдано, ги зашворале ити враќале цак на шој јаволски осшров. Најсшрото биле казнувани ако кажеле кому би-лозамакише WLIO Tu ирешриеле 80 зашворише, а посебно на Голи ДОЖИВОТНА ЈАМКА 157 Ошок.Акоецакво зашвор, ако шакво HELO се случило, знаев ge-Ka нишу шој нишу јас нема да можеме шоа ga io издржиме. Тука ќе биде крајош... Дали бев шолку изнемошшена, ослабена... шшо неможев дури ни да илачам...

*x Kx Xx Останат сам co себе, Ha моменти Раде ce обидуваше да најде оправдување пред самиот себеси. Што има тој да праша? Ако не му кажат на чичко му, сигурно нему нема да му кажат, и да е затворен.

Тој и пред сестра му Вера и пред мајка му Стефка свикуваше ако што било му спомнеа за тоа. И веднаш почнуваше со обвинувања- та:

— Јасбев прв што реков дека од таа работа нема да излезе ни- што добро. Бев сигурен дека вака, или слично некако, ќе заврши...

Но Душица сама си донесува одлуки, а кога ќе дојдат последиците, неубавите последици, бара некој да ја спасува...

*x Kx Xx По еден месец, Душица право од работа беше однесена и сместена на Кардиологија. Здравјето толку и се влоши што мора-ше да биде под постојана лекарска контрола. Упорно одбиваше да ги зема лекарствата. Само тука, во болничката соба, беа сигурни дека ги прима оние лекови што беа неопходни. Барем да не се вло-шува итака слабата нејзина здравствена состојба.

Вера и мајка и секојдневно ja посетуваа, a не ретко дежураа и ноќно време. При секое нивно доаѓање ги пречекуваше со праша-ње во широко отворените полузгаснати црни очи - дали нема не-какви вести од Милан? Такви вести немаше и не можеа да ја изра- дуваат. Кога од нив не ќе добиеше позитивен одговор, ќе ги затво- реше очите и речиси до крајот на нивната посета не ги отвораше. И

158 Драгица Најческа најмалата желба за живот како да се губеше во тој момент во неа.

-Ќесе јави, Ke видиш дека однекаде ќе се јави. Тој не ce отка-жува од тебе, - се обидуваше мајка Ида ja TEIN при секоја посета кај неа.

Но попусто. Камо да можеше да пристигне макар и најмала вест за него. Стефка не се решаваше да оди да го праша Слободан затоа, Милан пак да He € взатвор. A да одив милиција - ќе биде чуд- но. Синот таму работи, а таа дошла да се распрашува за некој ШТО не ие ни роднина — да не е взатвор. A иза Раде нема да биде добро.

Со секој ден што изминуваше, се повеќе во душата и навлегуваше студ --ќе ја загуби Душица. И да се појави Милан од некаде, и да дој- де, веќе е доцна.

хжжкх Ошкако Милан tiax исчезна, бев да ce расирашамл во Психи-Јашрискаша болница. Kaj веќе иознашиош лекар. Гомолев со сол-зи во очише да ми ја каже висшинаша. Верував дека не е шолку нечовек да не ми каже ако Милан беше донесен иовшорно Шука.

Шшоида се случило со непо, да ми каже. Ме уверуваше дека воои-шшо нема ни дојдено шука, нишу UaK некој иријавил дека е виде-но шакво лице низтрадош. Пошоа иред мене ја крена слушалка-ша од шелефонош и иозвони во милицијаша, случајно да не иро-нашле и иривеле шакво лице. Дури ити замоли, ако најдаш некој шаков низ радош, веднаш ga 10 извесшаш, бидејќи ce рабоши 3a цациенш Ha болницаша. И еве, неколку недели и ошшаму нема весшиза Helo. Kage gaio барам? Кој може дами иомоте? Какомо-жеше да исчезне без никаква wpaia... Ако нависшина сам некаде заминал - како не му било жал 3a мене? Шо можело ga io наше-ра на шаква иосшаика? Бев убедена дека ирекрасно ce чувсшву- ва. Дека е среќен иокрај мене. Веќе не се сомневав дека сосема ќе оздрави...