ДОЖИВОТНА ЈАМКА 103

ДОЖИВОТНА ЈАМКА 103

- Тогаш беше многу густо, вриеше од сите страни. Сигурно се применувале и некои методи што не би требало во други окол-ности, - како да заклучи Слободан.

Патуваа натаму со мачно молчење. Првго наруши молчење- то Слободан:

- A итој Милан He сија гледал положбата, што останал сам на светот, а си нашол и прекрасна девојка, од прекрасно семејство.

Ги имал сите услови да се удоми. Кој ѓавол го натерал да почне да бара начини како да руши држава? И тоа држава за која неговите родители коски оставиле во време на војната, - зборуваше со лути- на чичкото.

- Не верувам нешто толку да згрешил за да стане непријател на државава. Повеќе може да се каже дека е жртва на својата наив-ност, - несвесно почна да го брани Раде.

- Баштолку дае наивенне ми се верува. Без причина никого не затвораат. Некаде мора да се искажал. Како и да е, ја зеде на ду-ша и сестра ти, - Слободан сакаше да ја префрли кривицата на Ми- лан.

— Дае само сестра ми. Сите поради неа ќе се разболиме, што ја гледаме како пропаѓа. Јас не можам да спијам ни дење ни ноќе од грижа на совеста. Стотици пати се прашувам - дали требаше да И кажам, кога го видов Милан во затворот. Дали не згрешив што го премолчев тоа? Можеби полесно ќе го совладаше разочарување- TO BO него.

— Амаајде, што ce оптоваруваш без потреба! Таа работа е Be- ќе минато, - стануваше нервозен чичко му.

- Не, нее минато. Душица умира... секојдневно, со срцето ие се полошо! Не е минато. А јас сум тој, нејзиниот брат, што толку ја сака, и што се обиде да ја поштеди од таа вест дека Милане 3aTBope- ник. Јас како тогаш да го зедов нејзиниот живот во свои раце. Ре- шив таа вистина за нејзиниот Милан да дојде до неа дури сега, по

104 Драгица Најческа толку години. Ако не го направев тоа, ако постапев поинаку, таа можебиќе се бореше за него. Или полесно Ke ja прифатеше раздел-бата со него... He, јастреба да умрам пред неа. Не смеам да ја Наджи- веам. Не ќе можам да ја издржам нејзината смрт. - Раде зборуваше во очај.

-- Tu cera претера. Од каде си толку сигуренкоји кога ќе умре иодшто? Доста ce самообвинуваш. Тина тој начин се самоубиваш, сиго уништуваш здравјето! Остави ги работите сами да се редат, — Слободан ro смируваше Радета.

- Другинигинаредија работите. Животите! Чичо! Tu Toa ка- кого рече - дека, ако се направеше веридбата, ако Душица се ома-жеше за Милан, ако тој станеше член на нашето семејство, и потоа да го затвореа, дека ќе ни се ставела на сите јамка околу вратот. A ова не ли е јамка?! И тоа каква јамка! Спас нема! - Се чинеше дека Раде Ke се расплаче, или така му се стори на чичко MY.

Кога продолжи, гласот му звучеше сосем безнадежно.

- Право дати кажам, не гледам никаква смисла на мојот жи- вот. А ицелиов народ, со кого да се сретнеш, да проговориш, толку нерадосно живее. Кај да се свртиш замислени лица, разочарани, стемнети, уплашени...

-- Ти cu станал вистински песимист. Јас те зедов со себе да ме расположиш, да ми правиш друштво. Гиза време Ha целово патува-ње се некои работи смислуваш и мене да ме мачиш, а и себеси, - се побуни Слободан.

На Раде како да му стана незгодно. Почна да му се извинува на чичко му. Расположението на двајцата многу не се подобри.

Кога пристигнаа во селото, отидоа право во одборот, Народ-ниот одбор. Сите луѓе што беа во канцеларијата ги пречекаа стана-тина нозе. Чичко My ги распраша 3a проблемите, за тоа како оди CO градбата на патот што минуваше низ селото, со струјата што тре-баше да се спроведе во самото село. И тука испија по едно кафе. На ДОЖИВОТНА ЈАМКА 105 испраќање имзавиткаа во весник шише домашна ракија. Ce испра-тија со сите присутни, фаќајќи се со секого за рака, и тргнаа кон градот по нерамниот селски пат.

- Camo 3a ова требаше да доаѓаш дури B село? - праша Раде претпазливо...

- Hu ееден политичар не смее да се оддалечи од народот ако сака да има авторитет. Да го почитуваат. Луѓето не смеат да се по-чувствуваат заборавени, оставени на милост и немилост. Ја пома-гаа борбата против фашистите, окупаторите, колку што можеа и не можеа. И сега, ајде да им го свртиме грбот. Што знаат нека пра-ват, -зборуваше Слободан.

-Е,чичко, да ce сите политичари како тебе, арно ќе биде! Ту- KY I'l има секакви!

— Ќе мора да се менуваат, ако сакаат да тргне на добро во др- жавава. Туку нешто друго сакам да те прашам, ама сега ти искрено сакам да ми кажеш, - чичко My на Раде помолче како да се мислеше на кој начин да му го постави прашањето:

- Сакаш ли даја сменишработата? Не е проблем, ќе најдеме нешто друго што ќе работиш...

Раде почувствува како да го стега нешто во грлото. Веднаш си помисли дека некои од неговите претпоставени не се задоволни од неговата работа. Можеби сакаат да се ослободат од него. Цели-от се вцрве во лицето ипот му изби на челото.

- Работата не мие лесна. Има секако и непријатни моменти, но сум свикнат. Доста години сум тука. Верувам дека и началникот нема забелешки Ha мојата работа, - рече Раде.

- Далеку од тоа... Ама мислев - да не ти здосади. - Чичко му гледаше да го ублажи тоа што го предлагаше.

- Не,нематаква работа. TyKy ти да не не сакаш да ми кажеш, да не ти се пожалил некој од моите претпоставени, или од моите KO- леги? -праша Раде.

-- Ти, Раде, 3a кого ме мислиш?! Тие сите се ситни риби 3a ме-

106 Драгица Најческа не! Зарем би можел да се осмели некој за мојот внук и половина лош збор да ми каже. Toa не може да биде. A и убеден сум дека ce презадоволни од тебе. Дури мислам дека ти претеруваш со своето ангажирање таму, на работното место. Треба да си го чува човек и здравјето. Не ве викнав од село овде да ве разболувам. Разбра, мал- ку да се учиши да се штедиш. - Притие зборови чичко му го потап-ка по рамото. - Назад ти е работата и животот. Греба семејство да создадеш. Сакам внуци.

— Има време 3a Toa. A и тешко, како што тргнаа работите. — Раде како да се разжалости.

— Wma, ama mn Hema. Мајка ти се жали. Нема ни девојка -- вели.

- Намајкамишто ие работа? Camo Toa мисли иза тоа збору- ва.

- И Bo право е, да знаеш! И друго. Од каде таква недоверба кон работниците на градбата, па што мораш секој ден по повеќе са-атида имвисишнад глава? И да украдат нешто, пак Ke сијазавршат работата. - Слободан се обиде да го смени разговорот.

-- Ти, чичо, изгледа не си имал работа со мајстори. Половина час да ме нема, Ke застане сета работа.

— Tu Taka cu мислиш. Илитака cu ri навикнал. Дај им нека Ти потпишат стриктен договор секој ден што ќе сработат, и ако не го извршуваат, нема да им платиш, - рече ЧИЧКОТО.

- Назбортакае. Ама BO стварноста е сосем поинаку. Taka се однесуваат, како да работат за без пари.

- И што мислиш, уште колку месеци тоа ќе потрае? - праша Слободан.

- Право да ти кажам, не верувам скоро да биде. Ќе ме фати зимата.

- Тогаш, Раде, веднаш да земеш некој што ќе раководи со градбата, инаку ќе останеш без здравје. Сериозно ти велам, не се шегувам.

- Малку се парите за да се остави работата на друг. Дури то- ДОЖИВОТНА ЈАМКА 107 гаш ништо нема да се заврши.

- Така ти се ЧИНИ. А ако се разболиш, се ќе оди по ѓаволите.

Дај разговарај малку повеќе со мајка ти исо сестрите и најди човек, или jac да ce зафатам со таа работа.

-Ќе видам уште некое време како ќе оди, па ќе решам, - Воз- дивна Раде.

— Нема што да видиш, тој двоен товар нема да го издржиш!

Јассум постар одтебе итреба да ме послушаш. Туку еве, стигнавме.

Ќе влезам малку кај вас, да ја пробаме ракијата со мајка ти. Потоа ќе си одам.

Затропаа на вратата. Мајка му, уште пред да отвори, збору- ваше гласно:

— Така вие, скришно од мене B село! Да знаете дека сум ви лу- Ta,— CO повисок тон, HO не налутено ги пречека мајка му Ha Раде.

- Така,ами како. Ова беше службена работа, не беше 3a же- ни. Туку дај снајке две чашињаза ракија, да се потсетиш на ракијата ОД село. Вистински лек, не како овие вештачкиве, купениве.

- Отидве чашиња, јас да не сум болен! - реагираше Раде.

- Оваа ракија не е 3a деца. Не е иза жени, туку ајде, мајкатие селанка, па учена си е CO ракиичка.

- Добро де, инему малку Ke My туриме, - се замеша мајка муи донесе три чашки.

- Ракијава навистина е гром. И да знаеш, в село не даваат се- кому ваква убава ракија. Само на тој што го осеќаат како свој чо-век, - проговори мајка му, откако ја проба ракијата. - Туку оваа кутрата не оди без мезенце. Имам малку доматчиња и сиренце.

Веднашќе ги подготвам.

- Ме чекаат идома, цел ден не сум им ce јавил, - рече Слобо- дан, погледнувајќи на часовникот.

- Навикнати сетвоите! - се насмеа Стефка.

-- Итисиправа, баш се навикнати.

По испивањето на втората чашка, Слободан стана. Се по-

108 Драгица Најческа здравија и чичко му на Раде сизамина.

- Ваков човек веќе мајка не раѓа, - рече мајка му, откако го испратија.

— Права си. Да видиш ив село како го пречекуваат! Што ни сторија задржување на јадење, но тој не сакаше да ги ангажира. За-станавме по пат, каснавме. Беше назел триста работи за јадење.

Изгледа, од тие специјалните ресторани, за Големците, како што ГИ вика народот политичарите.

-- Благодарение натоаготово јадење, од тие специјалните ма-газини и ресторани се најадени децата. Посебно откако си заминаа од кај него Вера и Душица. Затоа Слободан сакаше да остане кај нив макар едно од девојчињава, но тие не сакаа. Мислам, погреши- ја. Ќе си уживаа таму, кај него. Се полно рамно.

-- Секој сака да си има свој живот. И во право се. Туку Душица сосем се изгуби. Што не ја викаш почесто. Не гледаш каква се сто- puna. Кожа икоски. Оди почесто Kaj неа, таа ако не доаѓа, -- настоју- ваше Раде.

— Нидоаѓа,нипак сака да и одам. И од сестра И Вера се одда- лечи. Не е дете, за рака да ја фатам и да ја доведам. По цели денови ни оди некаде, ни некој и доаѓа. Taka сама себеси се измачува. 30-што, бог само еден знае. Еве, и Милан, на толку чекање, со ГОДИНИ тагување по него, не сакала никако обичен пријател да го сослуша.

Зар тој сакал да го затворат? Судбина. Така морало да биде. Ами сега барем да ce разбереа. - Стефка Toa ro зборуваше согласпо кој се гледаше дека итаа не верува во тоа што го зборува.

- Ништошто е толку скршено не се лепи. Титреба повеќе од мене да ги знаеш тие работи. Не враќај го по стопати тој ист разго-вор,--грубо рече Раде.

— Треба човек малку и да биде подготвен да проштева. Не знам Ha KOTO €. Ами ако сме правеле Taka, ако не сме ги надминува-ле некои работи, никој со никого немало заедно даго помине живо- тот. Таа, Душица, миги скуси деновите. Да се прибереше, да седи со ДОЖИВОТНА ЈАМКА 109 нас, сосила по нешто Ke јатеравда касне. Зготвено, чорбичка по He- која. Baka не знаеме --јала ли, He јала. Како ce изразделивте сите OT- како застанавте на нозе, не можам да разберам. Уште ти ако беше се отселил, не знам зошто ќе живеев овде. Ke си се вратев B село. — Стефка сија преврза шамијата.

-Е,многуубаво, да се смеат со нас селаните.

— Да поживееше таткоти уште малку, - рече Стефка, - ќе бе- ше подруго. Но, итој рано сизамина.

—E, рано. И 3a мене ќе беше полесно тој да е жив. Ама ете Ta-ка, на лошо тргнаа работите. Туку дај нешто друго да зборуваме, оти веќе почна главата да ме боли.

-- Вечерва He одишна работа? - мајка му веднаш зазборува за работата.

- Не. Чичо така им кажа на шефовите, да ме ослободат не- колку дена. Голем авторитет има насекаде. Не да речеш дека му се плашат. Не. Многу ro почитуваат.

Мајка му на Раде за целото тоа време ги прибираше чашките ичиничињата, но тој забележа дека е многу замислена.

- Штое, стара? --ја праша ија прегрна преку рамењата.

--Гајлиња, синко, гајлиња. Колкупати се сторив ишман што се согласив еден по еден да си одите од дома. Најпосле ни фати гла-вата ветар, и ние со татко ти да си го оставиме огништето. Што ни недостигаше таму? Ништо. Повесело, порадосно си поминувавме.

Можеби и татко ти ќе си поживееше. A и сестра ти немаше ваква несреќа со мажачката да ја снајде. Немаше да гозагуби здравјето. --Стефкаги зареди маките.

- Можебидонекадеимашправо. Ама итаму,в село, ќе бевме никој и ништо. Такви времиња дојдоа, што секој гледаше да го на- Пушти селото.

- Море, бевме будали. И по селата си продолжи животот за тие што останаа. Туку чичко ти сакаше да ве извлече од таа селска сиромаштија.

110 Драгица Најческа

—He e сетолкулошоитука, мамо.

- Невелам се. Туку, ете, некои несреќи токму нас HE снајдоа.

Баремти досега да се удомеше.

- Пактој разговор, тоа па тоа, - рече Раде итргна накај своја- та соба. Мајка му го испрати со нерадосен поглед.

Кога се раздели од Раде и од мајка му, чичкото реши да на-врати кај Вера. Знаеше дека го чека со нетрпение. Позвони. Вера веднаш отвори. Беше облечена, со чевли, како да ќе излегува.

— Да не одишнекаде) --ја праша Слободан.

—He, бевдо кај Душица, - рече Вера.

—KakoeTaa?

— Kako, никако. Целиот живот сиго уништи за TO] €/IEH YOBEK.

Знаешза кого зборувам.

— Јас мислев дека одамна го преболе, - рече Слободан загри- жено.

- Тоа најмногу ме нервира. Знам дека се уште го сака и дека секогаш ќе го сака, а откога тој дојде кај неа, пред извесно време, уште повеќе се затвори. Едноставно, и него веќе не може да го при- фати.

— Паи не треба. Со него е свршено. Нема никакви шанси за живот. Никаков живот. Што ќе ие тој? Токму тој, по се што се слу- чи CO него, најмалку тој и треба, со нејзиното нарушено здравје. Taa сигурно очекуваше дека ќе го сретне истиот Милан каков што бил пред затворањето, -зборуваше Слободан нервозно разодувајќи по собата.

- Имашправо! Таае сериозно болна. Срцето 1 € во многу JIO- ша состојба. Сигурно одамна не сија видел.

— Колкупоракиипраќав да дојде -ни трага ниглас од неа.

--Таквае станата, од сите бега, - Вера проговори натажено.

- Собери ja за викендов и дојдете кај нас, - решително рече Слободан.